रामचरितमानस · उत्तरकांड
कुऱ्हाडीलाही सुगंध देणारे चंदन
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
रामांच्या तिन्ही भावांना प्रभूंना काही विचारायचे आहे. पण स्वतः विचारायला त्यांना संकोच वाटतो. म्हणून ते रामांचे वानर सेवक हनुमान यांच्याकडे पाहतात. राम सर्वांच्या मनातले जाणतात. भावांना काय विचारायचे आहे, असे ते हनुमानांनाच विचारतात. हनुमान त्यांच्या वतीने उत्तर देतात: रामांचे भाऊ भरत यांना काही विचारायचे आहे, पण त्यांना संकोच वाटतो. राम म्हणतात, “हनुमाना, माझा स्वभाव तू जाणतोस. भरतात आणि माझ्यात कधी काही भेद असतो का?” हे ऐकताच भरत रामांचे पाय धरतात. रामांच्या कृपेने आपल्या मनात कसलाही संशय उरलेला नाही, असे ते म्हणतात. तरीही एक धाडस करून ते विनंती करतात. त्यांना संतांची लक्षणे ऐकायची आहेत, आणि सज्जन दुर्जनांहून कसे वेगळे असतात, तेही जाणायचे आहे. राम त्यांना सांगतात. संतांना दुसऱ्यांचे दुःख आणि सुख आपलेच वाटते, आणि ते निष्कपट मनाने रामांवर प्रेम करतात. रामांनी सांगितलेल्या लक्षणांत ब्राह्मणांच्या, म्हणजे पुरोहित वर्गाच्या, चरणांवरचे प्रेमही आहे; ते प्रेम धर्माची, म्हणजे सदाचाराची, जननी आहे, असे ते सांगतात. मग ते दुर्जनांच्या संगतीपासून सावध करतात. दुसऱ्याचे वैभव पाहून दुर्जन जळतात, आणि दुसऱ्याची निंदा ऐकून आनंदतात. रामांचे बोलणे संपते, तेव्हा तिघे भाऊ प्रेमाने भरून येतात, आणि हनुमानांना अपार आनंद होतो.
भरतांचा प्रश्न
करउँ कृपानिधि एक ढिठाई। मैं सेवक तुम्ह जन सुखदाई॥ संतन्ह कै महिमा रघुराई। बहु विधि बेद पुरानन्ह गाई॥ श्रीमुख तुम्ह पुनि कीन्हि बड़ाई। तिन्ह पर प्रभुहि प्रीति अधिकाई॥ सुना चहउँ प्रभु तिन्ह कर लच्छन। कृपासिंधु गुन ज्ञान बिचच्छन॥
भरत रामांना म्हणतात: “हे कृपानिधी प्रभू, मला एक धाडस करू द्या. मी तुमचा सेवक आहे, आणि तुम्ही आपल्या माणसांना सुख देणारे आहात. हे रघुराया, वेदांनी आणि पुराणांनी संतांचा महिमा अनेक प्रकारांनी गायला आहे. तुम्हीही आपल्या श्रीमुखाने त्यांची थोरवी गायली आहे, आणि त्यांच्यावर तुमचे फार प्रेम आहे. तुम्ही कृपेचे सागर आहात; सगळे गुण आणि सगळे ज्ञान तुम्ही जाणता. प्रभू, मला संतांची लक्षणे ऐकायची आहेत.” रघुराय म्हणजे रघुकुळाचे राजे, राम. पुराणे म्हणजे पवित्र कथा सांगणारे जुने ग्रंथ.
कुऱ्हाड आणि चंदन
संत असंतन्ह के असि करनी। जिमि कुठार चंदन आचरनी॥ काटइ परसु मलय सुनु भाई। निज गुन देइ सुगंध बसाई॥
राम भरतांना एका चित्रातून उत्तर देतात. “संत आणि दुर्जन एकमेकांशी कसे वागतात? चंदनाचे झाड आणि कुऱ्हाड यांच्यासारखे. ऐक भाऊ: कुऱ्हाड चंदनाचे झाड तोडते, आणि चंदन आपला गुण तिला देते. ते तिला आपल्या सुगंधाने भरून टाकते.” घाव घालणाऱ्या कुऱ्हाडीला चंदन बदल्यात फक्त सुगंधच देते.
संतांची लक्षणे
बिषय अलंपट सील गुनाकर। पर दुख दुख सुख सुख देखे पर॥ सम अभूतरिपु बिमद बिरागी। लोभामरष हरष भय त्यागी॥
मग राम ती लक्षणे सांगतात. “संतांना विषयसुखांची हाव नसते; ते शील आणि गुणांच्या खाणी असतात. दुसऱ्याचे दुःख पाहून ते दुःखी होतात, आणि दुसऱ्याला सुखी पाहून सुखी होतात. ते सर्वांना समान मानतात, आणि त्यांना कोणी शत्रू नसतो. त्यांना गर्व नसतो, आसक्ती नसते. लोभ आणि राग, हर्ष आणि भय त्यांनी सोडलेले असतात.”
परोपकारासारखा धर्म नाही
पर-हित सरिस धर्म नहि भाई। पर-पीड़ा सम नहि अधमाई॥ निरनय सकल पुरान बेद कर। कहेउँ तात जानहि कोबिद नर॥
कलियुगात झुंडीने येणाऱ्या दुर्जनांचे चित्र रामांनी रंगवले आहे. आता ते पुन्हा भरतांना म्हणतात: “भाऊ, दुसऱ्याचे हित करण्यासारखा धर्म नाही, आणि दुसऱ्याला पीडा देण्यासारखे पाप नाही. तात, सगळ्या पुराणांचा आणि वेदांचा हा निर्णय मी तुला सांगितला. शहाणे लोक तो जाणतात.”
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे ३६–४२ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे ३६ ते ४२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ३७, चौपाई १; ३७, चौपाई २; ३७, चौपाई ४; ३८, चौपाई १; ४१, चौपाई १.