रामचरितमानस · उत्तरकांड
ब्राह्मण कावळा कसा झाला
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
कावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना आपण कावळा कसे झालो, ते सांगत आहेत. शेवटच्या जन्मात तो ब्राह्मण, म्हणजे पुरोहित वर्णातला, होता. मेरू पर्वतावर त्याला लोमश ऋषी भेटले आहेत. साकार देवाची उपासना कशी करावी, असे तो त्यांना विचारतो. लोमश ज्ञानमार्गी ऋषी आहेत. ते निर्गुण देवाचा उपदेश करतात, आणि तरुणाला सांगतात: पाणी आणि लाट जशी एकच, तसा तू आणि तो देव एकच आहात. ब्राह्मण पुन्हा साकार देवाची उपासनाच मागतो, आणि प्रत्येक युक्तिवादाला हट्टाने उलट उत्तर देतो. चंदन फार घासले, तर त्यातूनही आग निघते; ऋषींचा राग दिसू लागतो. ब्राह्मण बसून मनाशी विचार करतो: दोनपणाची भावना नसेल, तर राग येईल तरी कसा? शेवटी ऋषी त्याला शाप देतात. तो लगेच कावळा होतो, आणि आनंदाने उडून जातो. काकभुशुंडी गरुडांना सांगतात, आपल्या प्रेमाची परीक्षा घ्यायला रामांनीच ऋषींची बुद्धी फिरवली होती. ऋषींना पश्चात्ताप होतो. ते कावळ्याला परत बोलावतात. त्याला रामांचा मंत्र, म्हणजे पवित्र जपाचा शब्द, देतात, आणि हेच काव्य, रामचरितमानस, त्याला म्हणून दाखवतात. मग कावळा उडत या आश्रमात येतो; इथेच तो आता गरुडांना ही कथा सांगत आहे. सृष्टीचे सत्तावीस कल्प तो इथे राहत आहे.
भक्तीच्या पाण्यातला मासा
रामभगति जल मम मन मीना। किमि बिलगाइ मुनीस प्रबीना॥ सो उपदेस करहु करि दाया। निज नयनन्हि देखउँ रघुराया॥
लोमश ऋषींनी निर्गुण देवाचा उपदेश केला आहे. ब्राह्मण उत्तर देतो: “रामभक्ती हे पाणी, आणि माझे मन त्यातला मासा. हे ज्ञानी मुनिश्रेष्ठ, ते त्या पाण्यापासून वेगळे कसे होईल? दया करा, आणि ज्या उपदेशाने मी रघुराय रामांना माझ्या डोळ्यांनी पाहू शकेन, तो उपदेश द्या.” पाण्याबाहेर काढलेला मासा मरतो. रघुकुळ हे रामांचे राजघराणे.
रागावलेल्या ऋषींचा शाप
सठ स्वपच्छ तव हृदय बिसाला। सपदि होहि पच्छी चंडाला॥ लीन्ह साप मैं सीस चढ़ाई। नहिँ कछु भय न दीनता आई॥
ब्राह्मण पुन्हा पुन्हा साकार देवाची बाजू मांडतो. लोमश रागावतात. ते त्याला मूर्ख म्हणतात: तो चांगला उपदेश घेत नाही, खऱ्या बोलण्यावर विश्वास ठेवत नाही, आणि कावळ्यासारखा सगळ्यांनाच भितो. मग ते शाप देतात: “दुष्टा, तुझ्या हृदयात आपल्याच पक्षाचा मोठा हट्ट भरला आहे. आत्ताच्या आत्ता पक्षी हो, चांडाळ पक्षी!” काकभुशुंडी आठवण सांगतात: “तो शाप मी माथ्यावर घेतला. मला जराही भीती वाटली नाही, आणि मी जराही दीन झालो नाही.” चांडाळ हे जातिबहिष्कृत, सगळ्यांत हीन मानले जात; ऋषी हाच शब्द शाप म्हणून वापरतात. ते शब्दांवर कोटीही करतात: पच्छ म्हणजे पक्ष, वादातली बाजू, आणि पंखही; पच्छी म्हणजे पक्षी, “पंख असलेला”.
भांडायला कोणी उरत नाही
उमा जे राम चरन रत, बिगत काम मद क्रोध। निज प्रभु मय देखहिँ जगत, केहि सन करहिँ बिरोध॥
ब्राह्मण लगेच कावळा होतो, पुन्हा ऋषींच्या चरणी नमस्कार करतो, आणि रामांचे स्मरण करत आनंदाने उडून जातो. कावळ्याच्या या कहाणीमागे काव्याची बाहेरची चौकट आहे: शिव ही सगळी कथा आपली पत्नी उमा यांना सांगत आहेत. इथे शिव स्वतः उमेशी बोलतात. “उमा, जे रामांच्या चरणी रमलेले आहेत, काम, मद आणि क्रोध यांपासून मुक्त आहेत, त्यांना सगळे जग आपल्या प्रभूंनी भरलेले दिसते. मग ते कोणाशी भांडणार?”
सदैव रामांना प्रिय
सदा राम प्रिय होब तुम्ह, सुभगुन-भवन अमान। कामरूप इच्छामरन, ज्ञान बिराग निधान॥
पश्चात्ताप झालेले लोमश कावळ्याच्या डोक्यावर हात ठेवून आशीर्वाद देतात. “तू सदैव रामांना प्रिय होशील; सद्गुणांचे घर, आणि अभिमानापासून मुक्त. तुला हवे ते रूप तू घेशील, आणि तुझ्या इच्छेनेच तुला मरण येईल. तू ज्ञान आणि वैराग्य यांचे भांडार होशील.” थोड्याच वेळात आकाशातून एक गंभीर आवाज त्या आशीर्वादाला उत्तर देतो: तसेच होवो; कारण हा कर्माने, मनाने आणि वाणीने माझा भक्त आहे.
वरदान ठरलेला शाप
भगति पच्छ हठ करि रहेउँ, दीन्हि महारिषि साप। मुनि दुर्लभ बर पायउँ, देखहु भजन प्रताप॥
काकभुशुंडी गरुडांना सांगतात, हा देह मला प्रिय आहे; कारण याच देहात मला रामांच्या चरणांविषयी प्रेम जडले, आणि माझ्या प्रभूंचे दर्शन झाले. “भक्तीच्या पक्षाचा मी हट्ट धरून राहिलो, आणि महर्षींनी मला शाप दिला. तरी मुनींनाही दुर्लभ असा वर मला मिळाला. पाहा भजनाचा प्रताप!” इथेही “पक्ष” म्हणजे पच्छ, ऋषींच्या शापातलाच शब्द.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे १११–११४ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे १११ ते ११४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १११, चौपाई ५; ११२, चौपाई ८; दोहा ११२ (दुसरा); दोहा ११३; दोहा ११४ (दुसरा).