रामचरितमानस · उत्तरकांड
बाळरामांच्या पोटातली विश्वे
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
कावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना सांगत आहेत, एकदा आपल्यालाही मोह कसा झाला होता ते. ते म्हणतात, राम आपल्या सेवकांच्या मनात अभिमान कधी टिकू देत नाहीत. मूल रडले तरी आई त्याच्या अंगावरचे गळू फोडून घेते; तसेच राम सेवकांचा अभिमान काढून टाकतात, त्यांच्या भल्यासाठी. राम जेव्हा जेव्हा माणूस म्हणून जन्म घेतात, तेव्हा हा कावळा अयोध्येला जातो. जन्माचा उत्सव पाहतो, आणि पाच वर्षे तिथेच राहतो. आपल्या इष्टदेवाचे बालरूप तो डोळे भरून पाहत राहतो. कावळ्याच्या लहानशा देहाने तो राजवाड्याच्या अंगणात बाळाच्या मागे मागे फिरतो. एके दिवशी बाळ त्याच्याशी खेळत होते. कावळा जवळ आला की ते हसे, उडून गेला की रडे. देव एखाद्या सामान्य मुलासारखा खेळतो आहे, हे पाहून कावळ्याच्या मनात संशय आला. रामांच्याच मायेने त्याला घेरले होते. राम हसले आणि रांगत त्याच्या मागे निघाले. कावळा पळाला. तो उडत उडत ब्रह्मदेवांच्या लोकापर्यंत गेला, विश्वाची सात आवरणे भेदून पार गेला. तरीही बाळाचे हात त्याच्या अगदी मागेच होते. जिथून पाठलाग सुरू झाला, तिथेच, अयोध्येत, तो संपला. आणि तिथे कावळ्याला अशी अद्भुते दिसली की ती शब्दांत सांगता येत नाहीत, असे तो म्हणतो.
अंगणातले उष्टे कण
लरिकाई जहँ जहँ फिरहि, तहँ तहँ संग उड़ाउँ। जूठन परइ अजिर महँ, सो उठाइ करि खाउँ॥
अयोध्येतली ती पाच वर्षे कशी जातात, ते काकभुशुंडी गरुडांना सांगतात. “बाळ खेळत खेळत जिथे जिथे फिरते, तिथे तिथे मी त्याच्यासोबत उडतो. त्याच्या जेवणातले जे उष्टे अंगणात पडते, ते मी वेचून खातो.” ज्या थोर ऋषींनी गरुडांना रामांची सगळी कथा सांगितली, ते अयोध्येत राजवाड्याच्या अंगणातला एक लहानसा पक्षी होऊन राहण्यात समाधान मानतात. बाळ राम जे सांडतात, त्यावर ते जगतात.
इतर मुलांसारखेच मूल
प्राकृत सिसु इव लीला, देखि भयउ मोहि मोह। कवन चरित्र करत प्रभु, चिदानंद संदोह॥
कावळा जवळ आला की बाळ हसते, दूर उडाला की रडते, आणि तो पाय धरायला गेला की पळून जाते. “एखाद्या साध्या मुलासारखी ती लीला पाहून मला मोह झाला. चैतन्य आणि आनंद यांनी परिपूर्ण असलेले प्रभू हे असे कसे वागत आहेत?” हे बाळ देव आहे, संपूर्ण चैतन्य आणि आनंद आहे, हे कावळ्याला ठाऊक आहे. हसणारे आणि रडणारे मूल त्या देवाशी कसे जुळवावे, हेच त्याला उमगत नाही.
मागे येणारे हात
तब मैं भागि चलेउँ उरगारी। राम गहन कहँ भुजा पसारी॥ जिमि जिमि दूरि उड़ाउँ अकासा। तहँ हरि भुज देखउँ निज पासा॥
कावळ्याचा गोंधळ पाहून राम हसतात, आणि त्याला पकडायला गुडघ्यांवर रांगत त्याच्या मागे येतात. “तेव्हा, सापांच्या शत्रू गरुडा, मी पळू लागलो. मला धरायला रामांनी हात पसरले. मी आकाशात जसजसा दूर उडत गेलो, तसतसे तिथेही हरीचे हात मला माझ्या अगदी जवळच दिसले.” हरी हे देवाचे नाव; इथे ते रामांचे. पुढच्या ओळींत कावळा ब्रह्मदेवांच्या लोकापर्यंत पोहोचतो, आणि तरीही बाळाचे हात त्याच्यापासून फक्त दोन बोटांच्या अंतरावर असतात.
बाळाच्या तोंडात
मूँदेउँ नयन त्रसित जब भयऊँ। पुनि चितवत कोसलपुर गयऊँ॥ मोहि बिलोकि राम मुसुकाहीं। बिहँसत तुरत गयउँ मुख माहीं॥
कावळ्याने विश्वाची सातही आवरणे पार केली आहेत, जिथवर जाणे शक्य तिथवर, आणि तरी ते हात तिथे आहेतच. “भेदरून मी डोळे मिटले. पुन्हा डोळे उघडून पाहिले, तर मी परत कोसलपुरीत, अयोध्येत होतो. राम माझ्याकडे पाहून हसले; आणि ते हसत असताना मी सरळ त्यांच्या तोंडात गेलो.” त्या बाळाच्या देहात कावळ्याला अनेक विश्वे दिसणार आहेत, इतकी की त्याला ती मोजता येत नाहीत.
हसण्यासरशी बाहेर
देखि कृपाल बिकल मोहि, बिहँसे तब रघुबीर। बिहँसतही मुख बाहेर, आयउँ सुनु मतिधीर॥
प्रत्येक विश्वात कावळ्याला अयोध्या दिसली, राजा आणि राणी दिसले, आणि तेच बाळ राम खेळताना दिसले. युगे उलटली असे त्याला वाटले; प्रत्यक्षात दोन घटकाही लोटल्या नव्हत्या. “मी व्याकूळ झालो आहे हे पाहून कृपाळू रघुवीर हसले. ते हसताच मी त्यांच्या तोंडातून बाहेर आलो. स्थिर बुद्धीच्या गरुडा, ऐक.” पुढच्या ओळीत बाळ पुन्हा कावळ्याशी तोच जुना खेळ सुरू करते. मन शांत व्हावे म्हणून कावळा लाख उपाय करतो, पण मनाला विसावा मिळत नाही.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे ७४–८२ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे ७४ ते ८२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा ७५; दोहा ७७ (दुसरा); ७९, चौपाई ४; ८०, चौपाई १; दोहा ८२.