रामचरितमानस · उत्तरकांड
मानसाचे शेवटचे शब्द
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
कावळ्याच्या रूपातल्या ऋषींनी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना रामांची कथा सांगून पूर्ण केली आहे. शेवटी कावळा रामांची प्रार्थना करतो. ज्यांचे नाव जन्म-मरणाच्या फेऱ्यावरचे औषध आहे, ते राम माझ्यावर सदा कृपा ठेवोत, असे तो मागतो. गरुडांचे सगळे संशय मिटले आहेत. मोहाच्या समुद्रात कावळा त्यांच्यासाठी जहाज झाला होता. गरुड कावळ्याच्या पायांवर मस्तक ठेवतात. मग हृदयात रामांना ठेवून ते वैकुंठाला, प्रभूंच्या धामाला, निघून जातात. ही सगळी कथा, तिच्या आतल्या कावळ्याच्या कथेसह, शिव आपल्या पत्नी पार्वती यांना सांगत आहेत. शिव म्हणतात: धन्य ती पतिव्रता स्त्री, आणि धन्य तो ब्राह्मण, जो आपल्या धर्मापासून ढळत नाही. जे दुष्ट आणि हट्टी लोक देवाची लीला मन लावून ऐकत नाहीत, त्यांच्यासाठी ही कथा नाही. जे चराचराच्या स्वामीला भजत नाहीत, त्या लोभी, रागीट किंवा कामी लोकांसाठीही ती नाही. ब्राह्मणांचा द्रोह करणाऱ्याला ती कधीच सांगू नये, मग तो देवांच्या राजासारखा राजा असला तरीही. ज्यांना संत आणि गुरू प्रिय आहेत, आणि जे ब्राह्मणांची सेवा करतात, तेच या कथेचे अधिकारी आहेत. पार्वतींचा संशय दूर होतो. शेवटच्या एका संस्कृत श्लोकात कवी सांगतात: दुर्गम असे रामायण प्रथम शिवांनी रचले. आपल्या मनातला अंधार नाहीसा व्हावा, म्हणून कवींनी ते लोकभाषेत या ‘मानसा’च्या रूपात मांडले आहे.
लोण्याहूनही मऊ
संत हृदय नवनीत समाना। कहा कबिन्ह पै कहइ न जाना॥ निज परिताप द्रवइ नवनीता। पर दुख द्रवहिँ संत सुपुनीता॥
गरुड कावळ्याच्या रूपातल्या ऋषींची आणि सगळ्याच संतांची स्तुती करत आहेत. “संतांचे हृदय लोण्यासारखे असते, असे कवींनी म्हटले आहे; पण ते नेमके कसे सांगावे, हे त्यांना कळले नाही. लोण्याला स्वतःला आच लागली, तरच ते वितळते. पण खरे पवित्र संत दुसऱ्यांच्या दुःखाने द्रवतात.” म्हणजे ही उपमा अपुरी पडते: संतांचे हृदय लोण्याहूनही मऊ असते.
संतसंगासारखा लाभ नाही
गिरिजा संत समागम, सम न लाभ कछु आन। बिनु हरि कृपा न होइ सो, गावहिँ बेद पुरान॥
गरुड निघून गेले आहेत. शिव आपल्या पत्नीला म्हणतात: “गिरिजे, संतांच्या संगतीसारखा दुसरा कोणताही लाभ नाही. पण हरीच्या कृपेशिवाय ती लाभत नाही, असे वेद आणि पुराणे गातात.” गिरिजा म्हणजे “पर्वताची कन्या”, पार्वतींचे एक नाव. हरी म्हणजे देव; पुराणे म्हणजे पवित्र कथांचे जुने ग्रंथ.
दुसरे साधन नाही
एहि कलिकाल न साधन दूजा। जोग जज्ञ जप तप ब्रत पूजा॥ रामहि सुमिरिय गाइय रामहि। संतत सुनिय राम गुन-ग्रामहि॥
आता कवी स्वतः बोलतात. “या कलियुगात दुसरे कोणतेही साधन नाही; ना योग, ना यज्ञ, ना जप, ना तप, ना व्रते, ना पूजा. रामांचे स्मरण करावे, रामांचे भजन करावे, आणि रामांच्या अनेक गुणांचे वर्णन सतत ऐकावे.” कलियुग म्हणजे आपले आजचे युग, चार युगांपैकी शेवटचे आणि सर्वांत अंधारलेले. योग, यज्ञ आणि बाकीचे हे देवाकडे जाणारे जुने मार्ग; कवी ते सगळे बाजूला ठेवून रामांकडे वळतात.
कोणाचा उद्धार झाला नाही?
पाई न केहि गति पतितपावन, राम भजि सुनु सठमना। गनिका अजामिल ब्याध गीध गजादि खल तारे घना॥ आभीर जमन किरात खस स्वपचादि अति अघ रूप जे। कहि नाम बारक तेपि पावन होहिं राम नमामि ते॥
तुलसीदास आपल्याच मनाला सांगतात: “अरे मूर्ख मना, ऐक: पतितांना पावन करणाऱ्या रामांना भजून कोणाला सद्गती मिळाली नाही? गणिका, अजामिळ, शिकारी, गिधाड, हत्ती, आणि आणखी कितीतरी दुष्टांना त्यांनी तारले आहे. आभीर, यवन, किरात, खस, श्वपच आणि असे इतर, जे अत्यंत पापी आहेत, तेसुद्धा एकदा नाम घेताच पवित्र होतात. त्या रामांना मी नमस्कार करतो.” गिधाड म्हणजे याच काव्यातले जटायू; बाकीचे जुन्या कथांतले आहेत. आभीर म्हणजे गुराखी लोक, यवन म्हणजे परदेशी, किरात आणि खस डोंगरी जमाती, आणि श्वपच म्हणजे जातीबाहेरचा “कुत्रा शिजवणारा”.
माझ्यासारखा दीन नाही
मो सम दीन न दीनहित, तुम्ह समान रघुबीर। अस बिचारि रघुबंसमनि, हरहु बिषम भव भीर॥
मग कवी रामांची प्रार्थना करतात: “माझ्यासारखा दीन कोणी नाही, आणि रघुवीरा, तुमच्यासारखा दीनांवर दया करणारा कोणी नाही. हे लक्षात घेऊन, रघुकुळाच्या रत्ना, संसाराचे हे भयंकर संकट दूर करा.” संसार, म्हणजे भव, हा जन्म-मरणाचा न संपणारा फेरा; हे काव्य इतर ठिकाणी त्याला सागर म्हणते.
सदैव प्रिय राहा
कामिहि नारि पियारि जिमि, लोभिहि प्रिय जिमि दाम। तिमि रघुनाथ निरंतर, प्रिय लागहु मोहि राम॥
शेवटचा दोहा ही कवींची स्वतःची प्रार्थना आहे. “कामी पुरुषाला जशी स्त्री प्रिय असते, आणि लोभी माणसाला जसा पैसा प्रिय असतो, तसे, रघुनाथा, रामा, तुम्ही मला निरंतर प्रिय वाटत राहा.” हा मानसाचा शेवटचा दोहा. त्यानंतर दोन संस्कृत श्लोक येतात, आणि काव्य संपते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे १२४–१३० ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे १२४ ते १३०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १२५, चौपाई ४; दोहा १२५ (दुसरा); १३०, चौपाई ३; १३०, छंद १; दोहा १३०; दोहा १३० (दुसरा).