रामचरितमानस · उत्तरकांड
रामांचा राज्याभिषेक
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
चौदा वर्षांच्या वनवासानंतर राम अयोध्येत परतले आहेत. ज्यांच्या मागणीमुळे त्यांना वनवास झाला, त्या राणी कैकेयी मनातून लाजल्या आहेत, हे रामांना ठाऊक आहे. म्हणून ते आधी कैकेयींच्या महालात जातात, आणि त्यांच्या मनाचे समाधान करतात. त्यानंतरच ते आपल्या महालात जातात. कुळगुरू ब्राह्मणांना बोलावतात. ते म्हणतात, आजचा दिवस आणि मुहूर्त शुभ आहे; रामांनी आजच सिंहासनावर बसावे. राम आधी सेवकांकडून आपल्या वानर मित्रांना स्नान घालवतात. मग स्वतःच्या हातांनी ते भावाच्या जटा सोडवतात. तिन्ही भावांना स्नान घालून मगच ते स्वतः स्नान करतात. रामांच्या तिन्ही माता सीतांना स्नान घालतात, आणि त्यांना दिव्य वस्त्रे आणि दागिने लेववतात. देव आणि मुनी हा सोहळा पाहायला आपापल्या विमानांतून येतात. राम ब्राह्मणांना वंदन करतात, आणि सीतांसह सूर्यासारख्या तेजस्वी सिंहासनावर बसतात. गुरू त्यांच्या कपाळी राजटिळा लावतात. मग चारही वेद, म्हणजे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ, भाटांचे रूप घेऊन येतात, आणि रामांची स्तुती गातात. त्यांचे खरे रूप कोणालाच ओळखू येत नाही. त्यांच्यानंतर शिव प्रार्थना करायला येतात; प्रेमाने त्यांचा कंठ दाटून आला आहे. मग राम आपल्या वानर मित्रांना राहायला सुंदर घरे देतात.
आधी कैकेयींच्या महाली
प्रभु जानी कैकई लजानी। प्रथम तासु गृह गये भवानी॥ ताहि प्रबोधि बहुत सुख दीन्हा। पुनि निज भवन गवन प्रभु कीन्हा॥
शिव पत्नी पार्वतींना सांगतात: “भवानी, कैकेयी लाजल्या आहेत, हे प्रभूंनी जाणले, आणि ते आधी त्यांच्याच महालात गेले. त्यांनी कैकेयींची समजूत घातली, आणि त्यांच्या मनाला खूप सुख दिले. त्यानंतरच प्रभू आपल्या महालाकडे गेले.” शिव पार्वतींना भवानी या नावाने हाक मारतात. याच कैकेयींनी वर्षांपूर्वी राजाकडून रामांचा वनवास मागून घेतला होता. घरी परतल्याच्या पहिल्याच दिवशी राम आधी त्यांच्याकडे जातात.
राज्याभिषेक
प्रथम तिलक बसिष्ठ मुनि कीन्हा। पुनि सब बिप्रन्ह आयसु दीन्हा॥ सुत बिलोकि हरषीं महतारी। बार बार आरती उतारी॥ बिप्रन्ह दान बिबिध बिधि दीन्हे। जाचक सकल अजाचक कीन्हे॥ सिंहासन पर त्रिभुवन साँई। देखि सुरन्ह दुंदुभी बजाई॥
आधी कुळगुरू वसिष्ठ मुनी रामांच्या कपाळी टिळा लावतात; मग ते सगळ्या ब्राह्मणांना आज्ञा देतात. आपल्या मुलाला पाहून माता हरखून जातात, आणि पुन्हा पुन्हा त्यांची आरती ओवाळतात. ब्राह्मणांना अनेक प्रकारची दाने दिली जातात. सगळ्या याचकांना इतके मिळते, की त्यांना पुन्हा कधी मागावे लागत नाही. तिन्ही लोकांच्या स्वामींना सिंहासनावर पाहून देव नगारे वाजवतात. टिळा म्हणजे कपाळावरची खूण; इथे तो लावल्याने राम राजा होतात. आरती ओवाळणे ही प्रिय आणि पवित्र व्यक्तीच्या स्वागताची रीत आहे.
भाटांच्या रूपात वेद
जय सगुन निर्गुन रूप रूप अनूप भूप सिरोमने। दसकंधरादि प्रचंड निसिचर, प्रबल खल भुजबल हने। अवतार नर संसार भार बिभंजि दारुन दुख दहे। जय प्रनतपाल दयाल प्रभु संजुक्त सक्ति नमाम हे॥
भाटांच्या रूपात आलेले चारही वेद गातात: “सगुण आणि निर्गुण असलेल्या, अनुपम रूपाच्या, राजांच्या शिरोमणी प्रभू, तुमचा जय असो! रावण आणि इतर प्रचंड, बलवान, दुष्ट राक्षसांना तुम्ही आपल्या बाहुबळाने मारले. माणूस म्हणून अवतार घेऊन तुम्ही जगाचा भार मोडून काढला, आणि त्याचे भयंकर दुःख जाळून टाकले. शरण आलेल्यांचे रक्षण करणाऱ्या दयाळू प्रभू, तुमचा जय असो! तुम्हाला आणि तुमच्यासोबतच्या शक्तीला आम्ही नमस्कार करतो.” शक्ती म्हणजे दैवी सामर्थ्य; इथे ती रामांच्या शेजारी बसलेल्या सीता आहेत.
शिवांची प्रार्थना
जय राम रमा-रमनं समनं। भवताप भयाकुल पाहि जनं॥ अवधेस सुरेस रमेस बिभो। सरनागत माँगत पाहि प्रभो॥
शिव गातात: “लक्ष्मीला प्रिय असलेल्या, शांती देणाऱ्या रामा, तुमचा जय असो! संसाराच्या दाहक तापाच्या भीतीने व्याकूळ झालेल्या या दासाचे रक्षण करा. अवधाचे स्वामी, देवांचे स्वामी, लक्ष्मीचे स्वामी, सर्वसमर्थ प्रभू, मी तुम्हाला शरण आलो आहे, आणि मागतो: प्रभू, माझे रक्षण करा.” लक्ष्मी ही संपत्तीची देवता आणि विष्णूंची पत्नी. हे काव्य रामांना पृथ्वीवर अवतरलेले विष्णूच मानते. अवध म्हणजे अयोध्या. हा दाहक ताप म्हणजे जन्म-मृत्यूचा फेरा.
शिवांनी मागितलेले वरदान
बार बार बर माँगउँ, हरषि देहु श्रीरंग। पद-सरोज अनपायनी, भगति सदा सतसंग॥
स्तोत्राच्या शेवटी शिव म्हणतात: “श्रीरंगा, मी तुमच्याकडे पुन्हा पुन्हा एक वर मागतो; तो आनंदाने द्या. तुमच्या चरणकमळांवर कधीही न ढळणारी भक्ती द्या, आणि सज्जनांची संगत सदैव द्या.” श्रीरंग हे विष्णूंचे, म्हणजे प्रभूंचे, एक नाव. महादेव मागतात त्या वराचे दोन भाग आहेत: कधीही न ढळणारी भक्ती, आणि सत्संग, म्हणजे सज्जनांची संगत.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे १०–१४ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे १० ते १४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १०, चौपाई १; १२, चौपाई ३; १२, चौपाई ४; १३, छंद १; १४, छंद १; दोहा १४.