रामचरितमानस · उत्तरकांड
वाट पाहण्याचा शेवटचा दिवस
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
उत्तरकांड हे काव्याचे सातवे आणि शेवटचे कांड संस्कृत प्रार्थनांनी सुरू होते. मग कथा अयोध्येकडे, रामांचे धाकटे भाऊ भरत यांच्याकडे वळते. चौदा वर्षांपैकी आता फक्त एक दिवस उरला आहे. रामांच्या विरहाने नगरभर स्त्री-पुरुष कृश आणि दीन झाले आहेत. मग शुभ शकुन होतात, आणि सगळ्यांच्या मनाला आनंद होतो. भरतांचा उजवा डोळा आणि उजवा बाहू पुन्हा पुन्हा स्फुरतात. हा शुभ शकुन आहे, हे ओळखून त्यांना आनंद होतो; पण तरीही ते विचारात पडतात. माझे स्वामी अजून कसे आले नाहीत? मला कुटिल समजून राम मला विसरले तर नसतील? भरत दुःखात बुडत असतानाच रामांचे वानरदूत हनुमान ब्राह्मणाच्या रूपात येतात; जणू बुडणाऱ्या माणसाला नाव मिळावी. ते भरतांना दर्भाच्या आसनावर बसलेले पाहतात. भरतांच्या जटा वाढल्या आहेत, शरीर कृश झाले आहे, आणि डोळ्यांत पाणी आणून ते रामनाम जपत आहेत. राम शत्रूला हरवून सीता आणि भावासह येत आहेत, असे हनुमान त्यांना सांगतात. भरत आपले सगळे दुःख विसरतात. ते वानराला मिठी मारतात, आणि रामांच्या कार्याची सारी कथा ऐकतात. मग हनुमान भरतांच्या चरणी नमस्कार करतात, आणि घाईने रामांकडे परत जातात. प्रभू पुष्पक या उडणाऱ्या विमानात बसतात, आणि घरी निघतात.
पुष्पकात बसलेले राम
केकीकंठाभनीलं सुरवर विलसद्विप्रपादाब्जचिन्हं शोभाढ्यं पीतवस्त्रं सरसिजनयनं सर्वदा सुप्रसन्नम्। पाणौ नाराचचापं कपिनिकरयुतं बंधुना सेव्यमानं नौमीड्यं जानकीशं रघुवरमनिशं पुष्पकारूढरामम्॥
आरंभीची प्रार्थना: “सर्वांनी स्तुती करावी अशा रामांना मी सदा वंदन करतो. ते जानकीचे स्वामी, रघुकुळातले श्रेष्ठ, पुष्पक विमानात बसलेले आहेत. ते मोराच्या कंठासारखे निळे, देवांत श्रेष्ठ, ब्राह्मणाच्या चरणकमळाच्या खुणेने शोभणारे आहेत. ते सौंदर्याने संपन्न, पिवळे वस्त्र नेसलेले, कमळासारख्या डोळ्यांचे आणि सदा प्रसन्न आहेत. त्यांच्या हातात बाण आणि धनुष्य आहे; वानरांचा समूह त्यांच्याभोवती आहे, आणि भाऊ त्यांची सेवा करत आहेत.” रघुकुळ म्हणजे रामांचे राजकुळ, जुन्या काळच्या राजा रघूंपासून चालत आलेले. ही खूण भृगू ऋषींच्या पावलाची, आणि विष्णू ती आपल्या छातीवर धारण करतात, असे परंपरा मानते.
उरलेला एकच दिवस
रहेउ एक दिन अवधि अधारा। समुझत मन दुख भयउ अपारा॥ कारन कवन नाथ नहिँ आये। जानि कुटिल किधौं मोहि बिसराये॥ अहह धन्य लछिमन बड़भागी। राम-पदारबिंद अनुरागी॥ कपटी कुटिल मोहि प्रभु चीन्हा। ताते नाथ संग नहिँ लीन्हा॥
मुदत हाच भरतांचा एकमेव आधार होता, आणि आता तिचा एकच दिवस उरला आहे. याचा विचार करताच त्यांच्या मनात अपार दुःख दाटते. “माझे स्वामी अजून कसे आले नाहीत? मला कुटिल समजून ते मला विसरले तर नसतील? अहा, धन्य तो भाग्यवान लक्ष्मण! रामांच्या चरणकमळांवर त्याचे प्रेम आहे. प्रभूंनी मला कपटी आणि कुटिल ओळखले; म्हणूनच स्वामींनी मला सोबत नेले नाही.” मुदत म्हणजे रामांच्या वनवासाची चौदा वर्षे. लक्ष्मण हे रामांबरोबर वनात गेलेले भाऊ.
विरहसागरातली नाव
राम-बिरह सागर महँ, भरत मगन मन होत। बिप्र रूप धरि पवन-सुत, आइ गयउ जनु पोत॥
रामविरहाच्या सागरात भरतांचे मन बुडत आहे. तेवढ्यात पवनपुत्र हनुमान ब्राह्मणाचे रूप घेऊन येतात, जणू एखादी नावच आली. प्रिय माणसाचा विरह हा सागर, आणि वेश बदललेले हनुमान बुडणाऱ्या माणसापर्यंत पोचलेली नाव, अशी ही कल्पना आहे.
राम येत आहेत
जासु बिरह सोचहु दिन राती। रटहु निरंतर गुन गन पाँती॥ रघुकुलतिलक सुजन सुख दाता। आयउ कुसल देव मुनि त्राता॥ रिपु रन जीति सुजस सुर गावत। सीता अनुज सहित प्रभु आवत॥ सुनत बचन बिसरे सब दूखा। तृषावंत जिमि पाइ पियूखा॥
हनुमान भरतांना सांगतात: “ज्यांच्या विरहाने तुम्ही रात्रंदिवस झुरता, ज्यांच्या गुणांचा तुम्ही अखंड जप करता, ते सुखरूप आले आहेत. ते रघुकुळाचे भूषण आहेत, सज्जनांना सुख देणारे आणि देवांचे व मुनींचे रक्षण करणारे आहेत. त्यांनी रणात शत्रूला जिंकले आहे, आणि देव त्यांची कीर्ती गात आहेत. सीता आणि भाऊ यांच्यासह प्रभू येत आहेत.” हे शब्द ऐकताच भरत आपली सगळी दुःखे विसरतात; जणू तहानलेल्याला अमृत मिळाले.
स्वामींना माझी आठवण येते का?
तब हनुमंत नाइ पद माथा। कहे सकल रघुपति गुनगाथा॥ कहु कपि कबहुँ कृपाल गुसाँई। सुमिरहिं मोहि दास की नाँई॥
हनुमान भरतांच्या चरणी मस्तक नमवतात, आणि रघुपतींच्या गुणांची सारी कथा सांगतात. भरत विचारतात: “कपी, सांग, माझ्या कृपाळू स्वामींना आपला एक दास म्हणून माझी आठवण कधी तरी येते का?” इथे सेवकासाठी आलेला शब्द ‘दास’ आहे. भक्त देवापुढे स्वतःला हाच शब्द लावतात; कवीच्या तुलसीदास या नावातही तो आहे.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे १–२ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे १ ते २. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १, श्लोक १; १, चौपाई १; १, चौपाई २; दोहा १; २, चौपाई २; २, चौपाई ३; २, चौपाई ८.