रामचरितमानस · उत्तरकांड
माझे चुकले तर मला थांबवा
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
एके दिवशी अयोध्येचे राजा राम आपले गुरू, ब्राह्मण आणि नगरातले सगळे लोक यांना दरबारात बोलावतात. आपण जे सांगणार आहोत ते स्वार्थापोटी नाही, सत्तेच्या गर्वानेही नाही, असे ते सांगतात. लोकांना ते पटले, तर त्यांनी ते पाळावे. आणि आपले काही चुकले, तर भीती सोडून आपल्याला थांबवावे. मग राम उपदेश करतात. माणसाचा देह हे जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून सुटण्याचे दार आहे; विषयसुखे भोगण्याची वस्तू नव्हे. रामांची भक्ती हा सोपा मार्ग आहे, आणि ती संतांच्या संगतीने मिळते. लोक रामांच्या पाया पडतात. असा उपदेश तुमच्याशिवाय दुसरा कोणी करत नाही, असे ते म्हणतात. दुसऱ्या एका दिवशी रामांच्या घराण्याचे गुरू वसिष्ठ त्यांच्याकडे येतात. फार पूर्वी आपण कुलपुरोहिताचे काम नाकारले होते, असे ते सांगतात. ते काम अतिशय हीन आहे, आणि शास्त्रे त्याची निंदा करतात. पण स्वतः प्रभू याच कुळात राजा म्हणून जन्म घेतील, असे ब्रह्मदेवांनी त्यांना सांगितले होते. आता वसिष्ठ एकच वरदान मागतात: जन्मोजन्मी रामांच्या चरणांवर प्रेम. नंतर राम एका गार आमराईत विश्रांती घेतात, आणि हनुमान त्यांना वारा घालतात. तेव्हा दिव्य ऋषी नारद वीणा घेऊन येतात आणि रामांचे गुणगान करतात.
माझे काही चुकले तर
सोइ सेवक प्रियतम मम सोई। मम अनुसासन मानइ जोई॥ जौँ अनीति कछु भाषउँ भाई। तौ मोहि बरजहु भय बिसराई॥
रामांनी अयोध्येच्या लोकांना दरबारात बोलावले आहे, आणि आपण स्वार्थाने बोलत नाही, असे सांगितले आहे. ते म्हणतात, “जो माझी आज्ञा मानतो, तोच माझा सेवक, आणि तोच मला सर्वांत प्रिय. बंधूंनो, मी काही चुकीचे बोललो, तर भीती विसरून मला थांबवा.”
देवांनाही दुर्लभ देह
बड़े भाग मानुष तनु पावा। सुरदुर्लभ सब ग्रंथहि गावा॥ साधन-धाम मोच्छ कर द्वारा। पाइ न जेहि परलोक सँवारा॥
मग राम माणसाचा जन्म कशासाठी, ते सांगतात. “मनुष्यदेह मिळणे हे मोठे भाग्य. देवांनाही तो दुर्लभ आहे, असे सगळे ग्रंथ गातात. या देहात सगळी साधना करता येते, आणि हा मोक्षाचा दरवाजा आहे. तरीही काही जण हा देह मिळूनही आपला परलोक सुधारण्यासाठी काहीच करत नाहीत.”
एकच पुण्य
पुन्य एक जग महँ नहिँ दूजा। मन क्रम बचन बिप्र पद पूजा॥ सानुकूल तेहि पर मुनि देवा। जो तजि कपट करइ द्विज सेवा॥
राम अजून नगरातल्या लोकांना उपदेश करत आहेत. ब्राह्मण म्हणजे पुरोहित वर्ग; त्यांनाच राम द्विज, म्हणजे दोनदा जन्मलेले, असेही म्हणतात. “जगात एकच पुण्य आहे, दुसरे नाही: मनाने, कर्माने आणि वाणीने ब्राह्मणांच्या चरणांची पूजा. जो कपट सोडून द्विजांची सेवा करतो, त्याच्यावर मुनी आणि देव प्रसन्न असतात.”
गुरूंचे एकच मागणे
नाथ एक बर माँगउँ, राम कृपा करि देहु। जनम जनम प्रभु पद-कमल, कबहुँ घटइ जनि नेहु॥
आपले बोलणे संपवताना वसिष्ठ रामांकडे एक प्रार्थना करतात. “नाथ, मी एकच वर मागतो; रामा, कृपा करून तो द्या. जन्मोजन्मी तुमच्या चरणकमळांवरचे माझे प्रेम कधीही कमी होऊ नये.” सगळे वेद, यज्ञयाग आणि तीर्थे यांचे फळ एकच, रामांच्या चरणांवरचे अखंड प्रेम, असे त्यांनी नुकतेच सांगितले आहे. आता ते तेवढेच फळ मागतात.
प्रभूंना वारा घालणारे हनुमान
मारुत सुत तब मारुत करई। पुलक बपुष लोचन जल भरई॥ हनूमान समान बड़-भागी। नहिँ कोउ राम-चरन अनुरागी॥
आमराईत भरतांनी अंथरलेल्या वस्त्रावर राम बसले आहेत, आणि भाऊ त्यांची सेवा करत आहेत. मग वायुपुत्र हनुमान रामांना वारा घालतात. हनुमानांच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात आणि डोळे पाण्याने भरून येतात. त्यांच्यासारखा भाग्यवान कोणी नाही, आणि रामांच्या चरणांवर त्यांच्यासारखे प्रेम करणारा कोणी नाही.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे ४३–५१ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे ४३ ते ५१. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ४३, चौपाई ३; ४३, चौपाई ४; ४५, चौपाई ४; दोहा ४९; ५०, चौपाई ४.