रामचरितमानस · उत्तरकांड
उन्हानंतरची सावली
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
पक्ष्यांचा राजा गरुड नील पर्वतावर पोहोचले आहेत. तिथे कावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी राहतात. काकभुशुंडी मोठ्या आदराने त्यांचे स्वागत करतात. आपले काम आधीच झाले, असे गरुड म्हणतात; काकभुशुंडींना आणि त्यांच्या आश्रमाला पाहताच गरुडांचा संशय गेला आहे. आता त्यांना फक्त रामांची कथा ऐकायची आहे. मग काकभुशुंडी सुरुवातीपासून सगळी कथा सांगतात, रामांचा राज्याभिषेक आणि त्यांचे राज्य इथपर्यंत. त्यानंतर गरुड बोलतात. युद्धात प्रभूंना बांधलेले पाहिले, तेव्हा जे ज्ञानमय आणि आनंदमय आहेत ते संकटात कसे सापडतील, हे त्यांना समजेना. आता तोच मोह त्यांना वरदान वाटतो, कारण त्यानेच त्यांना इथे आणले. हे ऐकून काकभुशुंडींच्या डोळ्यांत पाणी येते. गरुडांना मोह झाला यात नवल नाही, असे ते म्हणतात; मोह, काम आणि लोभ यांनी मोठमोठ्या मुनींनाही जिंकले आहे. ही सगळी मायेची सेना आहे. माया म्हणजे प्रभूंची भ्रम पाडणारी शक्ती; ती प्रत्येक जीवाला आपल्या मोहिनीत धरून ठेवते. आणि ही माया रामांची दासी आहे. राम स्वतः मोहापलीकडे आहेत, असे काकभुशुंडी पुढे सांगतात. भक्तांसाठी त्यांनी राजाचा देह घेतला आणि ते माणसासारखे वागले, जसा नट अनेक भूमिका करतो आणि तरीही तोच राहतो, तसे. ज्यांना मायेने आंधळे केले आहे, तेच आपली चूक प्रभूंच्या माथी मारतात.
मोह झाला नसता तर
जो अति आतप व्याकुल होई। तरु छाया सुख जानइ सोई॥ जौँ नहिं होत मोह अति मोही। मिलतेउँ तात कवन विधि तोही॥
गरुड आपली कृतज्ञता एका चित्रातून सांगतात. “कडक उन्हाने जो अतिशय व्याकूळ झाला आहे, तोच झाडाच्या सावलीचे सुख जाणतो. तात, मला इतका मोठा मोह झाला नसता, तर तुमची भेट मला कशी झाली असती?” आपला भ्रम ही प्रभूंचीच कृपा होती, असे गरुडांनी नुकतेच म्हटले आहे. ज्या संशयाने त्यांना छळले, त्यानेच त्यांना काकभुशुंडींपर्यंत आणले.
मोहाने कोणाला आंधळे केले नाही?
मोह न अंध कीन्ह केहि केही। को जग काम नचाव न जेही॥ तृष्ना केहि न कीन्ह बौरहा। केहि कर हृदय क्रोध नहिं दहा॥
गरुडांना मोह झाला यात नवल नाही, असे काकभुशुंडी सांगतात. नारद, शिव, ब्रह्मदेव आणि सनकादिक, या थोर मुनींची नावे ते घेतात. मग ते विचारतात: “मोहाने कोणाकोणाला आंधळे केले नाही? कामाने ज्याला नाचवले नाही, असा जगात कोण आहे? तृष्णेने कोणाला वेडे केले नाही? रागाने कोणाचे हृदय जाळले नाही?”
संपत्ती, सत्ता आणि एक कटाक्ष
श्रीमद बक्र न कीन्ह केहि, प्रभुता बधिर न काहि। मृगलोचनि के नयन सर, को अस लाग न जाहि॥
माया सगळ्यांना कशी जिंकते, हे काकभुशुंडी अजून गरुडांना सांगत आहेत. ज्ञानी असो वा तपस्वी, वीर असो वा कवी, लोभाने कोणाला मूर्ख केले नाही, असे त्यांनी नुकतेच विचारले आहे. “संपत्तीच्या मदाने कोणाला वाकडे केले नाही? सत्तेने कोणाला बहिरे केले नाही? मृगनयनी स्त्रीच्या कटाक्षांचे बाण ज्याला लागले नाहीत, असा कोण आहे?”
माया रामांची दासी
सो दासी रघुबीर के, समुझे मिथ्या सोपि। छूट न राम कृपा बिनु, नाथ कहउँ पदरोपि॥
जगभर पसरलेल्या मायेच्या भयंकर सेनेचे वर्णन काकभुशुंडींनी केले आहे. आता ते म्हणतात: “ती रघुवीरांची दासी आहे. तिला ओळखले म्हणजे ती खोटी असल्याचे दिसते. तरीही रामांच्या कृपेशिवाय कोणी तिच्यापासून सुटत नाही. नाथ, हे मी पाय रोवून सांगतो.” पाय रोवून बोलणे म्हणजे आपल्या शब्दांवर ठाम उभे राहणे.
नाव आणि सरकणारा किनारा
नौकारूढ़ चलत जग देखा। अचल मोह बस आपुहि लेखा॥ बालक भ्रमहि न भ्रमहिँ गृहादी। कहहिँ परस्पर मिथ्याबादी॥
ज्यांची बुद्धी मळलेली आहे, ते अशाच रीतीने आपला मोह प्रभूंच्या माथी मारतात, असे काकभुशुंडींनी सांगितले आहे. “नावेत बसलेल्याला जग चालताना दिसते, आणि मोहामुळे तो स्वतःला स्थिर समजतो. मुले गोल गोल फिरतात; घरे आणि बाकी काहीच फिरत नाही. तरी घरे फिरतात, असे ती एकमेकांना सांगतात, आणि खोटे बोलतात.”
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे ६४–७३ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे ६४ ते ७३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ६९, चौपाई २; ७०, चौपाई ४; दोहा ७० (दुसरा); दोहा ७१ (दुसरा); ७३, चौपाई ३.