रामचरितमानस · उत्तरकांड
कावळ्याने मागितलेले वरदान
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
कावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना सांगतात, बाळरामांच्या आतला तो प्रवास संपल्यावर काय झाले. कावळा “वाचवा!” असा आक्रोश करत जमिनीवर कोसळला. रामांनी आपली माया आवरून घेतली, आणि आपला कमळासारखा हात त्याच्या मस्तकावर ठेवला. मग रामांनी त्याला हवे ते वरदान मागायला सांगितले: सिद्धी, संपत्ती, ज्ञान, वैराग्य. त्या यादीत भक्ती नाही, हे कावळ्याच्या लक्षात आले. त्याने फक्त भक्तीच मागितली. राम प्रसन्न झाले. त्यांनी त्याला भक्ती दिली, आणि सोबत ज्ञानही दिले. मग रामांनी त्याला उपदेश केला. सगळे जीव त्यांनीच निर्माण केले, आणि सगळे त्यांना प्रिय आहेत; माणसे सर्वांत जास्त. मग एकेक पायरी चढत ते सांगतात, त्यांना अधिक प्रिय कोण. आधी ब्राह्मण, म्हणजे पुरोहितांचा वर्ण; मग वेद धारण करणारे, आणि वेदांप्रमाणे जगणारे; मग विरक्त, ज्ञानी आणि जाणते. या सगळ्यांच्या वर त्यांचा सेवक, जो दुसऱ्या कोणाचीही आशा धरत नाही; त्याच्याइतका प्रिय कोणी नाही, असे ते पुन्हा पुन्हा सांगतात. भक्ती नसेल तर ब्रह्मदेवही त्यांना इतर कोणत्याही जीवासारखेच. भक्ती असेल तर अगदी हीनातला हीन जीवही त्यांना प्राणांसारखा प्रिय. काळ कावळ्याला कधीही स्पर्श करणार नाही, असेही ते सांगतात. प्रभू प्रेमाने वश होतात, असे कावळा गरुडांना सांगतो. गरुड आनंदाने भरून जातात, आपल्या संशयाबद्दल त्यांना पश्चात्ताप होतो, आणि ते चार प्रश्न विचारतात.
मिठाविना पक्वान्ने
भगति हीन गुन सब सुख कैसे। लवन बिना बहु व्यंजन जैसे॥ भजन हीन सुख कवने काजा। अस बिचारि बोलेउँ खगराजा॥
रामांनी कावळ्यापुढे भक्तीखेरीज बाकी सगळी वरदाने ठेवली आहेत. कावळा मनाशी विचार करतो. “भक्तीविना सगळे गुण आणि सगळी सुखे कशी? मीठ नसलेल्या अनेक पक्वान्नांसारखी, अळणी! प्रभूंच्या भजनाविना सुख काय कामाचे? पक्षिराजा, असा विचार करून मी बोललो.” पुढे तो निर्मळ, अखंड भक्ती मागतो. वेद आणि पुराणे, म्हणजे पवित्र कथांचे जुने ग्रंथ, या भक्तीचे गुणगान करतात; मोठमोठे योगी तिचा शोध घेतात.
सर्वांत प्रिय
पुरुष नपुंसक नारि वा, जीव चराचर कोइ। सर्व भाव भज कपट तजि, मोहि परम प्रिय सोइ॥
राम आपला उपदेश एका चित्राने संपवतात. पित्याचे प्रेम सगळ्या मुलांवर सारखे असते; पण जो मुलगा मनाने, वाणीने आणि कर्माने त्याचा भक्त असतो, तो सर्व बाबतींत भोळा असला तरी पित्याला प्राणांसारखा प्रिय असतो. सगळ्या जीवांच्या बाबतीत रामांचेही तसेच आहे. “पुरुष असो, नपुंसक असो वा स्त्री; चर असो वा अचर, कोणताही जीव असो; जो कपट सोडून सर्व भावाने मला भजतो, तो मला सर्वांत प्रिय.” “सर्व भावाने” म्हणजे संपूर्ण अंतःकरणाने; देवाशी जोडता येणाऱ्या प्रत्येक नात्याने, असाही त्याचा अर्थ घेता येतो.
पाण्यावरचा तवंग
जाने बिनु न होइ परतीती। बिनु परतीति होइ नहिं प्रीती॥ प्रीति बिना नहि भगति दृढ़ाई। जिमि खगेस जल के चिकनाई॥
कावळ्याची स्वतःची कहाणी इथे संपते: तो आपल्या आश्रमात उडून परत गेला, आणि मायेने त्याला पुन्हा कधी स्पर्श केला नाही. आता स्वतः जे शिकला, ते तो गरुडांना सांगतो. हरिभजनाविना कोणतेही दुःख संपत नाही, आणि रामांच्या कृपेविना रामांचा महिमा कोणाला कळत नाही. “जाणल्याविना विश्वास बसत नाही; विश्वासाविना प्रेम जडत नाही. आणि प्रेमाविना भक्ती दृढ राहत नाही, पक्षिराजा; जसा पाण्यावर तेलाचा तवंग टिकत नाही.” पाण्यावरचा तेलाचा तवंग लवकरच सरकून जातो; प्रेम नसलेली भक्तीही तशीच.
गुरूविना ज्ञान नाही
बिनु गुरु होइ कि ज्ञान, ज्ञान कि होइ बिराग बिनु। गावहि बेद पुरान, सुख कि लहिय हरिभगति बिनु॥
जाणल्याने विश्वास आणि प्रेम कसे येते, हे सांगून झाल्यावर कावळा प्रश्नांची एक माळ पुढे ठेवतो. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर एकच. “गुरूविना ज्ञान होते का? ज्ञानाविना वैराग्य होते का? वेद आणि पुराणे सांगतात: हरीच्या भक्तीविना कोणाला सुख मिळते का?” वैराग्य म्हणजे जगाच्या हव्यासापासून मन मोकळे असणे. पुढच्या ओळींतही कावळ्याचे प्रश्न चालू राहतात: समाधानाविना विश्रांती मिळते का? पाण्याविना नाव चालते का?
संशयाचा साप
गुरु बिनु भवनिधि तरइ न कोई। जौं बिरंचि संकर सम होई॥ संसय सर्प ग्रसेउ मोहि ताता। दुखद लहरि कुतर्क बहु ब्राता॥
गरुड कावळ्याच्या पायांवर पुन्हा पुन्हा मस्तक ठेवतात, आणि त्याचे आभार मानतात. “कोणी ब्रह्मदेवांसारखा किंवा शंकरांसारखा असला, तरी गुरूविना तो भवसागर तरून जात नाही. तात, संशयाच्या सापाने मला ग्रासले होते, आणि अनेक कुतर्क दुःख देणाऱ्या लाटांसारखे माझ्यावर आदळत होते.” भवसागर म्हणजे जन्म आणि मरण यांचा न संपणारा फेरा. पुढच्या ओळीत गरुड कावळ्याला तो मंत्र म्हणतात, ज्याने रामांनी त्यांना पुन्हा जिवंत केले.
कावळ्याचा देह का?
कारन कवन देह यह पाई। तात सकल मोहि कहहु बुझाई॥ रामचरितसर सुंदर स्वामी। पायहु कहाँ कहहु नभगामी॥
गरुड कावळ्याची स्तुती करतात: सर्वज्ञ, ज्ञानी, सुशील, रामांचा लाडका सेवक. मग ते विचारतात: “तात, कोणत्या कारणाने तुम्हाला हा देह मिळाला? मला सगळे समजावून सांगा. आणि स्वामी, रामचरितांचे हे सुंदर सरोवर तुम्हाला कुठे मिळाले? हे नभगामी, सांगा.” रामचरितांचे सरोवर म्हणजे हेच काव्य, रामचरितमानस. काळ कावळ्याला का स्पर्श करत नाही, आणि आश्रम दिसताच आपला मोह का गेला, हेही गरुड पुढे विचारतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे ८३–९५ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे ८३ ते ९५. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ८४, चौपाई ३; दोहा ८७; ८९, चौपाई ४; सोरठा ८९; ९३, चौपाई ३; ९४, चौपाई २.