रामचरितमानस · उत्तरकांड
दोन पुत्र आणि चार ऋषी
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
आता राम अयोध्येत राज्य करतात. त्यांचे भाऊ प्रेमाने त्यांची सेवा करतात. राम आपल्याला काही काम सांगतील, या आशेने ते रामांच्या चेहऱ्याकडे पाहत असतात. प्रजा रात्रंदिवस एकच मागणे मागते: रामांच्या चरणी प्रेम असावे. सीतांना दोन पुत्र होतात, आणि रामांच्या प्रत्येक भावालाही दोन दोन पुत्र होतात. अयोध्येचे वैभव शब्दांत सांगता येत नाही. तिथली घरे सोन्याची आणि रत्नांची आहेत, आणि त्यांच्या दालनांत रामचरित्राची चित्रे रंगवलेली आहेत. मुले आपल्या पोपटांना रामनाम म्हणायला शिकवतात. बाजारात वस्तू किंमत न देता मिळतात. मुनी रोज प्रभूंच्या दर्शनाला येतात, आणि नगरी पाहून आपले वैराग्य विसरतात. एके दिवशी राम आपले भाऊ आणि वानरसेवक हनुमान यांना बरोबर घेऊन फुललेली बाग पाहायला जातात. तिथे सनकादिक येतात. हे चार ऋषी कधी म्हातारे होत नाहीत, आणि लहान मुलांसारखे दिसतात. राम त्यांना साष्टांग नमस्कार करतात, आणि त्यांना बसायला आपले पिवळे वस्त्र अंथरतात. ते प्रेमात भान हरपून रामांकडे पाहत राहतात. तुमचे येणे हे माझे भाग्य, असे राम म्हणतात. ऋषी रामांची स्तुती गातात, आणि कधीही न ढळणारी भक्ती मागतात. पुन्हा पुन्हा स्तुती करून आणि प्रेमाने मस्तक नमवून, मनाजोगा वर घेऊन ते ब्रह्मदेवांच्या लोकी जातात.
सीतांचे दोन पुत्र
अहनिसि बिधिहि मनावत रहहीं। श्रीरघुबीर-चरन रति चहहीं॥ दुइ सुत सुंदर सीता जाये। लव कुस बेद पुरानन्ह गाये॥
अयोध्येचे लोक रात्रंदिवस ब्रह्मदेवांची प्रार्थना करत असतात; त्यांना हवे असते ते रघुवीर रामांच्या चरणी प्रेम. सीतांना दोन सुंदर पुत्र होतात, लव आणि कुश; वेद आणि पुराणांनी त्यांचे गुणगान केले आहे. रघुवीर म्हणजे रघुकुळातले वीर. रघुकुळ हे रामांचे राजकुळ, जुन्या काळच्या राजा रघूंपासून चालत आलेले. पुराणे म्हणजे पवित्र कथांचे जुने ग्रंथ.
नगरीने भुलवलेले मुनी
नारदादि सनकादि मुनीसा। दरसन लागि कोसलाधीसा॥ दिन प्रति सकल अजोध्या आवहिं। देखि नगर बिराग बिसरावहिं॥
नारद, सनकादिक आणि इतर श्रेष्ठ मुनी कोसलाधीश रामांच्या दर्शनासाठी रोज अयोध्येत येतात. आणि नगरी पाहून ते आपले वैराग्य विसरतात. नारद हे सगळीकडे संचार करणारे देवर्षी. वैराग्य म्हणजे जगातल्या प्रत्येक गोष्टीकडून फिरवलेले मुनीचे मन. अयोध्या इतकी सुंदर आहे, की हे मुनीसुद्धा आपले वैराग्य विसरतात.
चार सनकादिक
जानि समय सनकादिक आये। तेजपुंज गुन सील सुहाये॥ ब्रह्मानंद सदा लयलीना। देखत बालक बहु कालीना॥
राम आपले भाऊ आणि हनुमान यांच्यासह एका बागेत फिरत आहेत. योग्य वेळ आली, हे जाणून सनकादिक तिथे येतात. ते तेजाचे पुंज आहेत, गुणांनी आणि शीलाने शोभणारे. ते सदा ब्रह्मानंदात लीन असतात. दिसायला ते बालक आहेत, पण त्यांचे वय खूप मोठे आहे. ब्रह्म म्हणजे सगळ्या रूपांपलीकडचे एकमेव परम सत्य.
आज मी धन्य झालो
आजु धन्य मैं सुनहु मुनीसा। तुम्हरे दरस जाहिँ अघ खीसा॥ बड़े भाग पाइय सतसंगा। बिनहिँ प्रयास होइ भव भंगा॥
राम मुनींना म्हणतात: “मुनिश्रेष्ठांनो, ऐका: आज मी धन्य झालो. तुमच्या दर्शनाने पापे नष्ट होतात. मोठ्या भाग्याने संतांची संगत मिळते, आणि मग कोणत्याही प्रयत्नाविना जन्मांचा फेरा तुटतो.” ज्या प्रभूंना मुनी शोधतात, तेच मुनींच्या दर्शनाला आपले भाग्य मानतात. जन्मांचा फेरा म्हणजे जन्म आणि मृत्यूचे न संपणारे चक्र.
दोन वाटा
संतसंग अपबर्ग कर, कामी भव कर पंथ। कहहिँ संत कबि कोबिद, स्रुति पुरान सद्ग्रंथ॥
राम पुढे म्हणतात: “संतांची संगत ही मोक्षाची वाट आहे; कामी लोकांची संगत ही पुन्हा पुन्हा जन्माला येण्याची वाट. संत, कवी आणि ज्ञानी लोक, वेद, पुराणे आणि सद्ग्रंथ असेच सांगतात.” मोक्ष, म्हणजे काव्यातला अपवर्ग, ही जन्मांच्या फेऱ्यातून सुटका. पुनर्जन्म, म्हणजे काव्यातला भव, हा तोच फेरा: पुन्हा पुन्हा जन्म आणि मृत्यू.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे २५–३५ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे २५ ते ३५. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २५, चौपाई ३; २७, चौपाई १; ३२, चौपाई २; ३३, चौपाई ४; दोहा ३३.