रामचरितमानस · उत्तरकांड
कलियुगातला कावळ्याचा पहिला जन्म
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
कावळ्याचा देह तुम्हाला कसा मिळाला, असे पक्ष्यांचा राजा गरुड यांनी कावळ्याच्या रूपातल्या ऋषी काकभुशुंडींना विचारले आहे. काकभुशुंडी आपल्या पहिल्या जन्मापासून सुरुवात करतात. तो जन्म सृष्टीच्या एका आधीच्या कल्पातला. तेव्हा कलियुग होते, चार युगांतले शेवटचे आणि सगळ्यांत अंधारे युग, पापाचे मूळ. त्या जन्मात तो अयोध्येत शूद्राच्या देहाने जन्मला; शूद्र म्हणजे चार वर्णांतला सगळ्यांत खालचा वर्ण. मनाने, वाणीने आणि कर्माने तो शिवांची सेवा करी, आणि अभिमानाने इतर देवांची निंदा करी. संपत्तीच्या मदाने तो धुंद होता; मोठा वाचाळ, उग्र बुद्धीचा, आणि दंभाने भरलेला. रामांच्याच नगरीत राहत असूनही तिचा महिमा त्याला कळला नाही. मग काकभुशुंडी त्या युगाचे वर्णन करतात. लोक कवडीसाठी ब्राह्मणांची आणि गुरूंची हत्या करतात. शूद्र ब्राह्मणांशी वाद घालतात: “आम्ही तुमच्यापेक्षा काय कमी आहोत?” शूद्र उच्च आसनावर बसून पुराणे सांगतात. पुरुष पतिव्रता बायकांना टाकून देतात; बहीण आणि मुलगी यांचाही मान ठेवत नाहीत. सगळे वर्ण एकमेकांत मिसळून गेले आहेत. पुन्हा पुन्हा दुष्काळ पडतात. तरीही या युगात एक मोठा गुण आहे: भवसागर पार करणे सोपे आहे. अनेक वर्षांनी आलेल्या एका दुष्काळात तो दरिद्री आणि दीन होऊन अयोध्या सोडून उज्जयिनीला गेला.
मनाला येईल तो मार्ग
बरन धरम नहि आस्रम चारी। स्रुति बिरोध रत सब नर नारी॥ द्विज स्रुतिबेचक भूप प्रजासन। कोउ नहिं मान निगम अनुसासन॥ मारग सोइ जा कहँ जोइ भावा। पंडित सोइ जो गाल बजावा॥ मिथ्यारंभ दंभ रत जोई। ता कहँ संत कहइ सब कोई॥
काकभुशुंडी गरुडांपुढे कलियुगाचे चित्र उभे करू लागतात. “वर्णांचे धर्म उरले नाहीत, चार आश्रमही उरले नाहीत. सगळे स्त्री-पुरुष वेदांच्या विरुद्ध वागण्यात रमतात. ब्राह्मण वेद विकतात, राजे प्रजेला खाऊन टाकतात, आणि शास्त्रांची आज्ञा कोणीच मानत नाही. ज्याला जे आवडेल, तोच त्याचा मार्ग; जो मोठ्याने बडबड करतो, तोच पंडित. जो खोट्या उद्योगांत आणि दिखाव्यात गुंतलेला असतो, त्यालाच सगळे संत म्हणतात.” विद्यार्थी, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यासी, हे जीवनाचे चार आश्रम. पंडित म्हणजे विद्वान माणूस.
मदाऱ्याचे माकड
नारि बिबस नर सकल गोसाँई। नाचहिँ नट मरकट की नाई॥ सूद्र द्विजन्ह उपदेसहिँ ज्ञाना। मेलि जनेऊ लेहिँ कुदाना॥ सब नर काम लोभ रत क्रोधी। बेद बिप्र गुरु संत बिरोधी॥ गुन मंदिर सुंदर पति त्यागी। भजहिँ नारि परपुरुष अभागी॥
त्या अंधाऱ्या युगाच्या चित्रात कावळा आता पुरुष, स्त्रिया आणि शूद्र यांच्याकडे वळतो. “स्वामी, सगळे पुरुष स्त्रियांच्या आहारी गेले आहेत, आणि मदाऱ्याच्या माकडासारखे नाचतात. शूद्र ब्राह्मणांना ज्ञानाचा उपदेश करतात; जानवे घालून अयोग्य दाने घेतात. सगळे पुरुष काम, लोभ आणि क्रोध यांत बुडालेले; वेद, ब्राह्मण, गुरू आणि संत यांचे विरोधक. अभागी बायका गुणांचे मंदिर असलेल्या देखण्या पतीला सोडतात, आणि परपुरुषाच्या मागे लागतात.” वरच्या वर्णांतले पुरुष उपनयनानंतर जानवे घालतात.
ब्राह्मणांकडून पाय पुजवणारे संन्यासी
जे बरनाधम तेलि कुम्हारा। स्वपच किरात कोल कलवारा॥ नारि मुई गृह संपति नासी। मूंड़ मुड़ाइ होहिं सन्यासी॥ ते बिप्रन्ह सन पाँव पुजावहिँ। उभय लोक निज हाथ नसावहिँ॥ बिप्र निरच्छर लोलुप कामी। निराचार सठ बृषली स्वामी॥
आपण ज्या युगात जन्मलो, त्याचेच वर्णन करत कावळा आता सगळ्यांत खालच्या वर्णांकडे आणि ब्राह्मणांकडे येतो. “जे वर्णांत सगळ्यांत हीन, ते तेली, कुंभार, चांडाळ, किरात, कोल आणि कलाल, बायको मेली आणि घरातली संपत्ती गेली की डोके मुंडून संन्यासी होतात. ब्राह्मणांकडून ते आपले पाय पुजवून घेतात, आणि आपल्याच हाताने हा लोक आणि परलोक, दोन्ही नासवतात. ब्राह्मण निरक्षर, लोभी आणि कामी; आचारहीन, मूर्ख, वृषलीचे पती.” चांडाळ जातीबाहेरचे, सगळ्यांत हीन मानले जात; किरात आणि कोल या डोंगर-वनांतल्या जमाती. वृषली (बृषली) म्हणजे शूद्र स्त्री, असा बहुतेकांचा अर्थ; काही जण त्याचा अर्थ व्यभिचारी स्त्री असा घेतात.
नामच पुरे
कृतजुग त्रेता द्वापर, पूजा मख अरु जोग। जो गति होइ सो कलि हरि, नाम ते पावहिं लोग॥
दोषांची यादी संपते, आणि कावळा वळण घेतो: कलियुग पापांचे आणि दोषांचे भांडार आहे, पण त्यात एक मोठा गुणही आहे; त्यात माणूस कष्टाविना तरून जातो. मग तो समजावून सांगतो. “कृत, त्रेता आणि द्वापर युगांत पूजा, यज्ञ आणि योग यांनी जी गती मिळत असे, ती गती कलियुगात लोक हरीच्या नावाने मिळवतात.” हरी हे देवाचे नाव, इथे रामांचे. कृत, त्रेता आणि द्वापर ही कलियुगाआधीची तीन युगे. पुढच्या ओळी उलट क्रमाने जोड्या लावतात: कृतयुगात योग आणि ध्यान, त्रेतेत यज्ञ, द्वापरात रामांच्या चरणांची पूजा.
फक्त रामांचे गुणगान
कलिजुग जोग न जज्ञ न ज्ञाना। एक अधार राम गुन गाना॥ सब भरोस तजि जो भज रामहि। प्रेम समेत गाव गुन ग्रामहि॥
युगांविषयीचा उपदेश कावळा थोडक्यात सांगतो. “कलियुगात योग नाही, यज्ञ नाही, ज्ञान नाही; रामांचे गुणगान हाच एकमेव आधार. दुसरे सगळे भरवसे सोडून जो रामांना भजतो, आणि प्रेमाने त्यांच्या अनेक गुणांचे गान करतो…” हे वाक्य पुढच्या ओळीत पूर्ण होते: असा माणूस भवसागर, म्हणजे जन्म-मरणाचा न संपणारा फेरा, निःसंशय तरून जातो. नामाचा प्रताप कलियुगात उघड दिसतो, असे ती ओळ सांगते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे ९६–१०४ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे ९६ ते १०४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ९८, चौपाई १; ९८, चौपाई २; ९९, चौपाई १; ९९, चौपाई २; १००, चौपाई ३; १००, चौपाई ४; दोहा १०२ (दुसरा); १०३, चौपाई ३.