रामचरितमानस · उत्तरकांड
मित्रांना निरोप
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
अयोध्येत सहा महिने लोटतात. रामांचे वानर आणि अस्वल मित्र आनंदात इतके बुडून गेले आहेत, की संत जसा द्वेष विसरतो, तसे ते आपली घरे पार विसरले आहेत. राम त्यांना बोलावतात, जवळ बसवतात, आणि प्रेमाने बोलतात. ते म्हणतात, तुम्ही माझी चांगली सेवा केली. माझे भाऊ, राज्य, पत्नी, इतकेच काय, माझा देहसुद्धा मला तुमच्याइतका प्रिय नाही. आता घरी जा, आणि माझे भजन करा. राम वस्त्रे आणि दागिने मागवतात. वानरांचा राजा सुग्रीव, आणि आता लंकेचे राजे झालेले रावणाचे भाऊ, या दोन राजांना रामांचे भाऊ वस्त्रे घालतात. बाकी सगळ्यांना राम स्वतः वस्त्रे घालतात. अंगद मात्र जागचा हलत नाही. हा तरुण युवराज; मरताना त्याच्या वडिलांनी त्याला रामांच्या मांडीवर सोपवले होते. तो उठतो, आणि हलका सेवक म्हणून का होईना, पण इथेच राहू द्या, अशी विनवणी करतो. डोळ्यांत पाणी आणून राम त्याला उचलून हृदयाशी धरतात. आपली माळ आणि आपली वस्त्रे त्याला देतात, आणि त्याला निरोप देतात. रामांचे वानरदूत हनुमान सुग्रीवाकडे आणखी दहा दिवस रामांच्या चरणी राहण्याची परवानगी मागतात, आणि मागे राहतात. निघताना अंगद हनुमानांना सांगतो, रामांना माझी आठवण करून द्या. हनुमान रामांना अंगदाचे प्रेम सांगतात, आणि प्रभूंचे मन प्रेमाने भरून येते.
घरी जाऊन माझे भजन करा
अब गृह जाहु सखा सब, भजेहु मोहि दृढ़ नेम। सदा सर्बगत सर्बहित, जानि करहु अति प्रेम॥
वानर मित्रांशी बोलताना राम शेवटी म्हणतात: “मित्रांनो, आता तुम्ही सगळे घरी जा, आणि दृढ नियमाने माझे भजन करा. मी सदा सर्वत्र आहे, आणि सगळ्यांचे हित करणारा आहे, हे जाणून माझ्यावर अतिशय प्रेम करा.” दृढ नियम म्हणजे रोज न चुकता पाळलेले उपासनेचे व्रत. राम मित्रांना आपल्याजवळून दूर पाठवतात, पण स्वतःपासून नाही: राम सर्वत्र आहेत, हे मित्रांनी जाणायचे आहे.
स्वतःचे भान हरपले
सुनि प्रभु बचन मगन सब भये। को हम कहाँ बिसरि तन गये॥ एकटक रहे जोरि कर आगे। सकहिं न कछु कहि अति अनुरागे॥
प्रभूंचे बोलणे ऐकून सगळे प्रेमात बुडून जातात. आपण कोण, कुठे आहोत, इतकेच काय, आपला देहसुद्धा ते विसरतात. हात जोडून ते रामांपुढे उभे राहतात, आणि एकटक पाहत राहतात. अतिशय प्रेमामुळे त्यांना काहीच बोलता येत नाही. “आपण कोण, कुठे आहोत?”: स्वतःचाच विसर पडावा, इतक्या उत्कट प्रेमाचे हे काव्यातले चित्र आहे.
तुमच्या मांडीवर सोपवलेला
सुनु सर्बज्ञ कृपा सुख सिंधो। दीन दयाकर आरतबंधो॥ मरती बेर नाथ मोहि बाली। गयउ तुम्हारेहि कोंछे घाली॥
अंगद विनवतो: “सर्व जाणणाऱ्या, कृपेच्या आणि सुखाच्या सागरा, दीनांवर दया करणाऱ्या, दुःखितांच्या बंधू प्रभू, ऐका. नाथ, मरताना वालीने मला तुमच्याच मांडीवर सोपवले.” मरणाऱ्या वडिलांनी टाकलेल्या विश्वासाची अंगद रामांना आठवण करून देतो. एखाद्याच्या मांडीवर सोपवणे म्हणजे त्याच्या पदरात घालणे, सांभाळायला त्याच्या हाती देणे.
आणखी दहा दिवस
तब सुग्रीव चरन गहि नाना। भाँति बिनय कीन्ही हनुमाना॥ दिन दस करि रघुपति पद सेवा। पुनि तव चरन देखिहउँ देवा॥
हनुमान सुग्रीवाचे पाय धरतात, आणि अनेक प्रकारे विनवणी करतात: “स्वामी, दहा दिवस मला रघुपतींच्या चरणांची सेवा करू द्या; मग मी पुन्हा तुमच्या चरणांचे दर्शन घेईन.” वानरराज सुग्रीव हा हनुमानांचा स्वतःचा स्वामी. रघुपती म्हणजे रघुकुळाचे स्वामी, राम. सुग्रीव परवानगी देतो, आणि हनुमान रामांजवळ मागे राहतात.
वज्राहूनही कठोर
कुलिसहु चाहि कठोर अति, कोमल कुसुमहु चाहि। चित खगेस अस राम कर, समुझि परइ कहु काहि॥
काकभुशुंडी गरुडांना सांगतात: “पक्षिराज गरुडा, रामांचे मन वज्राहूनही अतिशय कठोर, आणि फुलाहूनही कोमल आहे. सांगा, ते कोणाला समजू शकेल?” वज्र हे इंद्राचे शस्त्र, जगातली सर्वांत कठीण वस्तू. मानसात कथा सांगणारे अनेक निवेदक आहेत; कावळ्याच्या रूपातले हे ऋषी त्यांपैकी एक. रामांनी अंगदाला निरोप दिला, आणि मग अंगदाचा संदेश ऐकून ते प्रेमाने भरून आले; त्यानंतर लगेच काकभुशुंडी हे बोलतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे १५–१९ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे १५ ते १९. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा १६; १७, चौपाई १; १८, चौपाई १; १९, चौपाई ४; दोहा १९.