रामचरितमानस · उत्तरकांड
रामराज्य
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
राम निषादांचा प्रमुख गुह यालाही घरी पाठवतात. गंगेच्या काठी रामांचे स्वागत करणारा तो हाच. राम त्याला आपला मित्र आणि भरतासारखा भाऊ म्हणतात, आणि नगरीत वारंवार येत जा, असे सांगतात. आता राम सिंहासनावर बसले आहेत, आणि कवी त्यांच्या राज्याचे चित्र रंगवतात. तिन्ही लोक आनंदित होतात, आणि कोणी कोणाशी वैर करत नाही. धर्म म्हणजे सदाचार; त्याला चार पाय आहेत अशी कल्पना आहे, आणि आता तो चारही पायांवर उभा आहे. स्वप्नातसुद्धा कोणी पाप करत नाही. कोणी अकाली मरत नाही, आणि कोणी गरीब, रोगी किंवा अज्ञानी नाही. सगळे स्त्री-पुरुष उदार आहेत, परोपकारी आहेत, आणि सगळे ब्राह्मणांच्या चरणांची सेवा करतात. प्रत्येक पुरुष एकपत्नीव्रत पाळतो, आणि पत्नी मनाने, वाणीने आणि कर्माने आपल्या पतीचे हित साधतात. झाडांना वर्षभर फुले आणि फळे येतात. हत्ती आणि सिंह गुण्यागोविंदाने एकत्र राहतात. लोकांच्या मनाप्रमाणे गायी दूध देतात, आणि मागताच ढग पाऊस पाडतात. हे त्रेतायुग आहे, जगाच्या चार युगांपैकी दुसरे; तरी ते पहिल्या सत्ययुगासारखे भासते. राम असंख्य अश्वमेध यज्ञ करतात; राजांचा हा मोठा विधी. ते ब्राह्मणांना अनेक दाने देतात. सीता स्वतःच्या हातांनी रामांची आणि त्यांच्या मातांची सेवा करतात.
कुठेच वैर नाही
राम राज बैठे त्रैलोका। हरषित भये गये सब सोका॥ बयर न कर काहू सन कोई। राम-प्रताप बिषमता खोई॥
राम सिंहासनावर बसताच तिन्ही लोक आनंदित झाले, आणि त्यांचे सगळे शोक नाहीसे झाले. कोणी कोणाशी वैर करत नाही; रामांच्या प्रतापाने दुजाभाव मिटला आहे. तिन्ही लोक म्हणजे स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ. इथून पुढे कवी ओळीओळीने रामराज्याचे चित्र रंगवतात.
प्रत्येकाचा आपापला धर्म
बरनाश्रम निज निज धरम, निरत बेद-पथ लोग। चलहिँ सदा पावहिँ सुख, नहिँ भय सोक न रोग॥
रामराज्यातल्या लोकांचे कवीने काढलेले चित्र असे: प्रत्येक जण आपापल्या वर्णाचा आणि आश्रमाचा धर्म पाळतो, आणि सगळे लोक वेदांनी सांगितलेल्या मार्गावर निष्ठा ठेवतात. त्या मार्गाने ते सदा चालतात आणि सुखी असतात; त्यांना भय नाही, शोक नाही आणि रोगही नाही. वर्ण म्हणजे माणूस ज्यात जन्मतो तो वर्ग, हिंदू समाजाच्या चार वर्गांपैकी एक. आश्रम म्हणजे आयुष्याचा टप्पा: ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यास. धर्म म्हणजे प्रत्येकाचे योग्य कर्तव्य.
तिन्ही तापांपासून मुक्त
दैहिक दैविक भौतिक तापा। राम-राज नहिँ काहुहि ब्यापा॥ सब नर करहि परसपर प्रीती। चलहिँ स्वधर्म निरत स्रुति नीती॥
रामराज्यात दैहिक, दैविक आणि भौतिक, यांपैकी कोणताही ताप कोणाला होत नाही. सगळे लोक एकमेकांवर प्रेम करतात, आणि वेदांच्या शिकवणुकीला धरून आपापला धर्म निष्ठेने पाळतात. दैहिक ताप म्हणजे शरीराचे दुःख, जसे आजार. दैविक म्हणजे आकाशातून येणारे संकट, जसे दुष्काळ किंवा वीज. भौतिक म्हणजे इतर प्राण्यांपासून होणारा त्रास, जसे साप किंवा शत्रू.
जिंकायचे फक्त मन
दंड जतिन्ह कर भेद जहँ, नर्तक नृत्य-समाज। जीतहु मनहिं सुनिय अस, रामचंद्र के राज॥
रामांच्या राज्यात दंड फक्त संन्याशांच्या हातात दिसतो, आणि भेद फक्त नर्तकांच्या मेळ्यांत. आणि ‘जिंका’ हा शब्द फक्त ‘मन जिंका’ असाच ऐकू येतो. दंड म्हणजे काठी, आणि शिक्षाही. भेद म्हणजे नृत्यातल्या पावलांचे निरनिराळे प्रकार, आणि शत्रूंमध्ये फूट पाडणेही. राजे राज्य चालवतात त्या उपायांपैकी हे दोन. रामराज्यात ते फक्त संन्याशाच्या दंडात आणि नर्तकांच्या कलेत उरले आहेत; जिंकायचा उरलेला एकमेव शत्रू म्हणजे आपलेच मन.
महालातल्या सीता
पति अनुकूल सदा रह सीता। सोभाखानि सुसील बिनीता॥ जानति कृपासिंधु प्रभुताई। सेवति चरन-कमल मन लाई॥ जद्यपि गृह सेवक सेवकिनी। बिपुल सकल सेवा-बिधि गुनी॥ निज कर गृह परिचरजा करई। रामचंद्र आयसु अनुसरई॥ जेहि बिधि कृपासिंधु सुख मानइ। सोइ कर श्री सेवा-बिधि जानइ॥ कौसल्यादि सासु गृह माहीं। सेवइ सबन्हि मान मद नाहीं॥
महालातल्या सीतांचे कवीने रेखलेले चित्र असे: सीता सदा पतीला अनुकूल असतात. त्या सौंदर्याची खाण आहेत, सुशील आणि विनम्र आहेत. कृपासागर प्रभूंचा महिमा त्या जाणतात, आणि मन लावून त्यांच्या चरणकमळांची सेवा करतात. महालात अनेक दास-दासी आहेत, आणि ते सगळे सेवेत निपुण आहेत; तरीही सीता घरातली कामे स्वतःच्या हातांनी करतात, आणि रामांच्या आज्ञेप्रमाणे वागतात. ज्या रीतीने प्रभूंना सुख वाटेल, तीच सेवेची रीत त्या जाणतात. आणि कसलाही मोठेपणा किंवा गर्व न बाळगता त्या रामांच्या आई कौसल्या आणि महालातल्या सगळ्या सासवांची सेवा करतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे २०–२४ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे २० ते २४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २०, चौपाई ४; दोहा २०; २१, चौपाई १; दोहा २२; २४, चौपाई २; २४, चौपाई ३; २४, चौपाई ४.