रामचरितमानस · उत्तरकांड
मायेला भक्तीचे भय
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
कावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी यांनी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना आपण कावळा कसे झालो, ते सांगितले आहे. गरुडांचा आणखी एक प्रश्न आहे. संत म्हणतात, ज्ञानासारखे दुर्लभ काही नाही. तरीही ऋषींनी ज्ञानाचा उपदेश केला, तेव्हा कावळ्याने भक्तीलाच अधिक मान दिला. मग या दोघांत फरक तो काय? कावळा उत्तर देतो: फरक काहीच नाही; दोन्ही संसाराचे दुःख दूर करतात. तरीही ऋषी एक फरक सांगतात. ज्ञान पुरुष आहे. माया, म्हणजे जीवाला जगाशी बांधून ठेवणारी भ्रमाची शक्ती, स्त्री आहे, आणि भक्तीही स्त्री आहे. ज्याचे मन स्थिर आहे आणि ज्याला कसलीही वासना नाही, असा पुरुषच स्त्रीचा त्याग करू शकतो, असे तो म्हणतो. ज्ञानाचे भांडार असलेला मुनीसुद्धा हरिणीसारख्या डोळ्यांची, चंद्रासारख्या मुखाची स्त्री पाहताच भान हरपतो. स्त्री हे प्रत्यक्ष मायेचेच रूप आहे. मग कावळा ज्ञानाला दिव्याची उपमा देतो. श्रद्धा ही गाय, आणि सदाचार हे तिचे दूध. ते दूध घुसळले, तर वैराग्याचे लोणी निघते. त्या लोण्याचे तूप म्हणजे ज्ञान, आणि तेच दिव्यात भरले जाते. पण माया प्रलोभने पाठवते. इंद्रियांच्या दारांवरचे रक्षक देव ती दारे सताड उघडतात, आणि विषयसुखांचा वारा आत घुसतो. दिवा विझतो. भक्ती हे रत्न आहे; ते रात्रंदिवस चमकते. लोभाचा कोणताही वारा ते विझवू शकत नाही.
ज्ञान पुरुष आहे
ज्ञान बिराग जोग बिज्ञाना। ये सब पुरुष सुनहु हरिजाना॥ पुरुष प्रताप प्रबल सब भाँती। अबला अबल सहज जड़ जाती॥
ज्ञान आणि भक्ती यांत फरक काय, असे गरुडांनी विचारले आहे. कावळा म्हणतो, दोघांत काहीच फरक नाही; दोन्ही संसाराचे दुःख हरण करतात. तरीही ऋषी एक फरक सांगतात, आणि तो एका रूपकाने उपदेश सुरू करतो: “हरिवाहना, ऐका: ज्ञान, वैराग्य, योग आणि प्रज्ञा, हे सगळे पुरुष आहेत. पुरुषाचा प्रताप सर्व प्रकारे प्रबळ असतो. स्त्री, अबला, दुर्बळ असते, आणि स्वभावानेच मंद आणि जड असते.” हरी म्हणजे देव; त्याला वाहून नेणारे गरुड हे त्याचे वाहन. कावळा गरुडांना पक्षिराज आणि सर्पांचा शत्रू असेही म्हणतो. अबला हा स्त्रीसाठी नेहमीचा शब्द; त्याचा अर्थ “जिच्यात बळ नाही अशी”.
माया, एक बिचारी नर्तकी
इहाँ न पच्छपात कछु राखौँ। बेद पुरान संत मत भाखौँ॥ मोह न नारि नारि के रूपा। पन्नगारि यह रीति अनूपा॥ माया भगति सुनहु तुम्ह दोऊ। नारि-बर्ग जानइ सब कोऊ॥ पुनि रघुबीरहि भगति पियारी। माया खलु नर्तकी बेचारी॥
काकभुशुंडी आपले रूपक पुढे चालवतात: “इथे मी कसलाही पक्षपात करत नाही; वेद, पुराणे आणि संत यांचे जे मत आहे, तेच मी सांगतो. सर्पशत्रू गरुडा, स्त्री स्त्रीच्या रूपावर मोहित होत नाही; हा एक अनोखा नियम आहे. ऐका, माया आणि भक्ती या दोघीही स्त्रीवर्गातल्या आहेत, हे सगळेच जाणतात. आणि रघुवीर रामांना भक्ती प्रिय आहे, तर माया म्हणजे केवळ एक बिचारी नर्तकी.” पुराणे म्हणजे पवित्र कथांचे जुने ग्रंथ. रामांना भक्ती प्रिय आहे, म्हणून माया भक्तीला फार भिते, असे कावळा पुढे सांगतो; ज्याच्या हृदयात भक्ती राहते, त्याच्यावर मायेचे काहीच चालत नाही.
जीवाची गाठ
सुनहु नाथ यह अकथ कहानी। समुझत बनइ न जाइ बखानी॥ ईस्वर अंस जीव अबिनासी। चेतन अमल सहज सुखरासी॥ सो माया बस भयउ गोसाँई। बँधेउ कीर मर्कट की नाई॥ जड़ चेतनहिँ ग्रंथि परि गई। जदपि मृषा छूटत कठिनई॥
मग तो जीवाकडे वळतो. “नाथ, ही न सांगता येणारी कहाणी ऐका. ती समजते, पण शब्दांत मांडता येत नाही. जीव हा ईश्वराचा अंश आहे; अविनाशी, चेतन, निर्मळ, आणि स्वभावानेच आनंदाची रास. पण स्वामी, तो मायेच्या आहारी गेला, आणि पोपटासारखा, माकडासारखा अडकून पडला. जड आणि चेतन यांच्यात एक गाठ पडली. ती खोटी असली, तरी सुटता सुटत नाही.” जड म्हणजे माया, चेतन म्हणजे जीव. पोपट फिरत्या दांडीला घट्ट धरून बसतो; माकड अरुंद तोंडाच्या मडक्यात घातलेली दाण्यांची मूठ सोडत नाही. धरलेले सोडून दिले, तर दोघेही मोकळे होतील.
तलवारीची धार
ज्ञानपंथ कृपान कै धारा। परत खगेस होइ नहिँ बारा॥ जौं निर्विघ्न पंथ निर्बहई। सो कैवल्य परमपद लहई॥
इंद्रियांचे वारे ज्ञानाचा दिवा विझवतात, हे लांबलचक रूपक संपवून कावळा त्याचे सार सांगतो. “ज्ञानाचा मार्ग म्हणजे तलवारीची धार; पक्षिराज, तिच्यावरून पडायला क्षणही लागत नाही. जो न घसरता हा मार्ग शेवटपर्यंत चालतो, त्याला कैवल्य हे परमपद मिळते.” कैवल्य म्हणजे “एकटेपण”: अंतिम मुक्ती, जन्मांच्या फेऱ्यातून सुटलेला जीव. पण तीच मुक्ती रामांना भजणाऱ्यांकडे न मागता चालत येते, असे कावळा पुढे सांगतो.
सेवक आणि स्वामी
सेवक सेव्य भाव बिनु, भव न तरिय उरगारि। भजहु राम-पद पंकज, अस सिद्धांत बिचारि॥
शरीरातला अग्नी अन्न जितक्या सहज पचवतो, तितक्या सहज रामांची उपासना ती मुक्ती देते, असे कावळ्याने नुकतेच सांगितले आहे. “सर्पशत्रू गरुडा, सेवक आणि स्वामी हे नाते असल्याशिवाय कोणीही भवसागर तरून जात नाही. हा पक्का सिद्धांत जाणून रामांच्या चरणकमलांना भजा.” भवसागर म्हणजे जन्म-मरणाचा न संपणारा फेरा; मुक्त होण्यासाठी जीवाला तो पार करावा लागतो.
रामांपेक्षाही मोठा
भाव सहित खोजइ जो प्रानी। पाव भगतिमनि सब सुख खानी॥ मोरे मन प्रभु अस बिस्वासा। राम तें अधिक राम कर दासा॥
भक्तीचे रत्न वेद आणि पुराणे या पवित्र पर्वतांत, रामकथेच्या खाणींत सापडते. खुणा ओळखणारे सज्जन सद्बुद्धीच्या कुदळीने ते खणून काढतात. “जो प्रेमाने ते शोधतो, त्याला सर्व सुखांची खाण असलेले भक्तीचे रत्न मिळते. प्रभू, माझ्या मनात असा विश्वास आहे: रामांचा दास रामांपेक्षाही मोठा आहे.” पुढच्या ओळींत राम हे समुद्र आहेत, आणि संत हे ढग; ते त्यांचे पाणी जगभर वाहून नेतात. संतांशिवाय कोणालाही भक्ती मिळालेली नाही.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे ११५–१२० ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे ११५ ते १२०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ११५, चौपाई ८; ११६, चौपाई १; ११६, चौपाई २; ११७, चौपाई १; ११७, चौपाई २; ११९, चौपाई १; दोहा ११९; १२०, चौपाई ८.