रामचरितमानस · उत्तरकांड
अयोध्येत रामांचे स्वागत
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
राम येत आहेत, ही बातमी घेऊन भरत आनंदाने अयोध्येत परत जातात. माता उठून धावत सुटतात. स्त्री-पुरुष जसे असतील तसे धावत बाहेर येतात, आणि एकमेकांना विचारतात, “तुम्ही रामांना पाहिले का?” दही, फळे, फुले आणि पवित्र तुळशीची ताजी पाने यांनी भरलेली सोन्याची ताटे घेऊन स्त्रिया गात गात जातात. कुळगुरू वसिष्ठ, धाकटा भाऊ आणि ब्राह्मण यांना बरोबर घेऊन भरत प्रभूंना सामोरे जातात. राम आकाशातून प्रमुख वानरांना आपली नगरी दाखवतात. नगरीजवळ ते खाली उतरतात, आणि पुष्पक हे आपले उडणारे विमान ते धनाचा देव कुबेर याच्याकडे पाठवून देतात. गुरूंना पाहताच ते धनुष्य-बाण जमिनीवर ठेवतात, आणि धावत जाऊन गुरूंचे पाय धरतात. भरत रामांच्या चरणी पडतात, आणि उठत नाहीत; शेवटी राम त्यांना उचलून हृदयाशी धरतात. मग राम एकाच वेळी सगळ्या लोकांना भेटतात, आणि माता त्यांच्याकडे धावत येतात. प्रमुख वानर माणसांचे रूप घेतात, आणि राम गुरूंशी त्यांची ओळख करून देतात. आकाशातून फुलांचा वर्षाव होतो. नगरी सोन्याचे कलश आणि पताका यांनी सजलेली आहे, आणि प्रभू राजमहालाकडे जातात.
वैकुंठाहूनही प्रिय
जद्यपि सब बैकुंठ बखाना। बेद पुरान बिदित जग जाना॥ अवध सरिस प्रिय मोहि न सोऊ। यह प्रसंग जानइ कोउ कोऊ॥ जन्मभूमि मम पुरी सुहावनि। उत्तर दिसि बह सरजू पावनि॥ जा मज्जन ते बिनहिं प्रयासा। मम समीप नर पावहिं बासा॥
पुष्पकातून राम प्रमुख वानरांना आपली नगरी दाखवतात: “सगळेच वैकुंठाचे गुणगान करतात. वेद आणि पुराणे त्याचे वर्णन करतात, आणि सगळ्या जगाला ते ठाऊक आहे. तरी तेसुद्धा मला अवधाइतके प्रिय नाही; ही गोष्ट क्वचितच कोणी जाणतो. ही सुंदर नगरी माझी जन्मभूमी आहे, आणि तिच्या उत्तरेला पवित्र शरयू वाहते. त्या नदीत स्नान करून माणसे कोणत्याही कष्टाविना माझ्याजवळ राहण्याचे स्थान मिळवतात.” वैकुंठ हे विष्णूंचे, म्हणजे प्रभूंचे, धाम. पुराणे म्हणजे पवित्र कथांचे जुने ग्रंथ. अवध म्हणजे अयोध्या.
रामांनी हृदयाशी धरलेले भरत
परे भूमि नहिँ उठत उठाये। बर करि कृपासिंधु उर लाये॥ स्यामल गात रोम भये ठाढ़े। नव-राजीव-नयन जल बाढ़े॥
भरत प्रभूंच्या चरणकमळांना धरतात. ते जमिनीवर पडून राहतात; उठवले तरी उठत नाहीत. तेव्हा करुणासागर प्रभू त्यांना बळेच उचलून हृदयाशी धरतात. रामांच्या सावळ्या अंगावर रोमांच उभे राहतात, आणि ताज्या कमळांसारख्या त्यांच्या डोळ्यांत पाणी दाटून येते. अंगावर रोमांच उभे राहणे ही या काव्यात मनात न मावणाऱ्या प्रेमाची खूण आहे.
असंख्य रूपे
अमित रूप प्रगटे तेहि काला। जथा जोग मिले सबहि कृपाला॥ कृपादृष्टि रघुबीर बिलोकी। किये सकल नर नारि बिसोकी॥
सगळे लोक प्रेमाने भान हरपून गेले आहेत, हे राम पाहतात. त्याच क्षणी ते असंख्य रूपांत प्रकट होतात, आणि कृपाळू प्रभू प्रत्येकाला योग्य त्या रीतीने भेटतात. रघुकुळाचे वीर रघुवीर कृपादृष्टीने पाहतात, आणि सगळ्या स्त्री-पुरुषांचे दुःख दूर करतात. ‘योग्य त्या रीतीने’ म्हणजे ज्याला जसे शोभेल तसे. रामांचे कूळ जुन्या काळच्या राजा रघूंच्या नावाने ओळखले जाते.
वासरांकडे धावणाऱ्या गायी
जनु धेनु बालकबच्छ तजि गृह, चरन बन परबस गई। दिन अंत पुर रुख स्रवत थन, हुंकार करि धावत भई॥ अति प्रेम प्रभु सब मातु भेंटी, बचन मृदु बहु बिधि कहे। गई बिषम बिपति बियोग-भव तिन्ह, हरष सुख अगनित लहे॥
रामांच्या आई कौसल्या आणि इतर सगळ्या माता त्यांच्याकडे धावत येतात. जणू गायींनी आपली लहान वासरे घरी सोडून मनाविरुद्ध वनात चरायला जावे, आणि दिवस मावळताच हंबरत, कासेतून दूध गळत, गावाकडे धावत सुटावे. प्रभू अतिशय प्रेमाने सगळ्या मातांना हृदयाशी धरतात, आणि अनेक प्रकारे त्यांच्याशी मृदू बोलतात. विरहातून आलेले मातांचे कठीण दुःख नाहीसे होते, आणि त्यांना अगणित आनंद मिळतो.
लाजेने संकोचलेल्या कैकेयी
भेंटेउ तनय सुमित्रा, राम चरन रति जानि। रामहि मिलत कैकई, हृदय बहुत सकुचानि॥
आपल्या मुलाचे रामांच्या चरणांवरचे प्रेम जाणून सुमित्रा मुलाला हृदयाशी धरतात. रामांना भेटताना कैकेयी मनातून लाजेने फार संकोचून जातात. सुमित्रा या रामांबरोबर वनात गेलेल्या लक्ष्मणांच्या आई. कैकेयी या भरतांच्या आई.
भरताहूनही प्रिय मित्र
ये सब सखा सुनहु मुनि मेरे। भये समर सागर कहँ बेरे॥ मम हित लागि जनम इन्ह हारे। भरतहु तें मोहि अधिक पियारे॥
राम आपल्या वानर मित्रांना गुरू वसिष्ठांच्या चरणी नमस्कार करायला बोलावतात, आणि वसिष्ठांना म्हणतात: “मुनी, ऐका: हे सगळे माझे मित्र आहेत. युद्धाच्या सागरात ते माझे तराफे झाले. माझ्यासाठी त्यांनी आपले प्राण पणाला लावले; ते मला भरतापेक्षाही अधिक प्रिय आहेत.” स्वागतासाठी वानरांनी माणसांचे रूप घेतले आहे. तराफा माणसांना पाण्यापलीकडे नेतो; इथे युद्धाला सागराची उपमा दिली आहे.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे ३–९ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे ३ ते ९. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ४, चौपाई २; ४, चौपाई ३; ५, चौपाई ४; ६, चौपाई ३; ६, छंद १; दोहा ६; ८, चौपाई ४.