रामचरितमानस · उत्तरकांड
शिष्यासाठी प्रार्थना करणारे गुरू
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
कावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना आपल्या पहिल्या जन्माची, माणसाच्या जन्माची, कहाणी सांगत आहेत. दुष्काळामुळे तो अयोध्या सोडून उज्जयिनी नगरीत आला आहे. तिथे तो पुन्हा श्रीमंत होतो, आणि शिवांची सेवा करतो. उज्जयिनीत एक ब्राह्मण राहतात, पुरोहितांच्या वर्णातले. ते वेदांच्या विधीने शिवांची पूजा करतात. ते खरे संत आहेत; रामांची निंदा ते कधी करत नाहीत. हा तरुण कपटाने त्यांची सेवा करतो. दयाळू ब्राह्मण त्याला मुलासारखे शिकवतात, आणि त्याला शिवांचा मंत्र, म्हणजे पवित्र जपाचा शब्द, देतात. पण शिष्याच्या मनात अभिमान आणि दंभ वाढत जातात. गुरू त्याचे वागणे पाहून दुःखी होतात. शिवांच्या सेवेचे फळ म्हणजे रामांची भक्ती, असे ते त्याला सांगतात; त्या रामांना शिव आणि ब्रह्मदेवही भजतात. शिष्य मात्र रागाने जळत राहतो. एके दिवशी शिवांच्या मंदिरात शिष्य गुरूंचा अपमान करतो. स्वतः शिवांची आकाशवाणी मंदिरात घुमते, आणि त्याला साप होण्याचा शाप देते. गुरू दुःखाने आक्रोश करतात, आणि आठ श्लोकांच्या स्तोत्राने शिवांची प्रार्थना करतात. शिव वर देऊ करतात, तेव्हा गुरू आधी भक्ती मागतात, आणि मग शिष्यावर दया मागतात.
भक्तांना पाहून जळणारा
मैं खल मलसंकुल मति, नीचजाति बस-मोह। हरिजन द्विज देखे जरउँ, करउँ बिष्नु कर द्रोह॥
उज्जयिनीतल्या आपल्या जीवनाकडे मागे वळून पाहत काकभुशुंडी गरुडांना सांगतात: “मी दुष्ट होतो. माझी बुद्धी मळाने भरलेली होती, मी हीन जातीचा होतो, आणि मोहाच्या पूर्ण आहारी गेलो होतो. हरिभक्त ब्राह्मण दिसले की मी मत्सराने जळत असे, आणि विष्णूंशी वैर करत असे.” त्या पहिल्या जन्मात आपण जसे होतो, त्याबद्दल काकभुशुंडी इथे स्वतःला दोष देत आहेत. विष्णू हे त्याच देवाचे दुसरे नाव; काव्य त्या देवाला रामांत पाहते.
दूध पाजलेला साप
हर कहँ हरिसेवक गुरु कहेऊ। सुनि खगनाथ हृदय मम दहेऊ॥ अधम जाति मैं विद्या पाये। भयेउँ जथा अहि दूध पिआये॥ मानी कुटिल कुभाग्य कुजाती। गुरु कर द्रोह करउँ दिन राती॥ अति दयाल गुरु स्वल्प न क्रोधा। पुनि पुनि मोहि सिखाव सुबोधा॥
शिव आणि ब्रह्मदेवही रामांना भजतात, असे गुरूंनी नुकतेच शिष्याला सांगितले आहे. आपल्या पूर्वीच्या रूपाला दोष देत काकभुशुंडी पुढे सांगतात: “हर स्वतः हरीचे सेवक आहेत, असे गुरू म्हणाले, आणि ते ऐकून, गरुडा, माझे हृदय जळू लागले. मी हीन जातीचा, आणि मला विद्या मिळाली; दूध पाजलेल्या सापासारखी माझी अवस्था झाली. अभिमानी, कुटिल, कमनशिबी आणि हीन जातीचा मी रात्रंदिवस गुरूंशी द्रोह करत असे. पण गुरू इतके दयाळू की त्यांना जराही राग येत नसे; ते मला पुन्हा पुन्हा चांगली समज देत.” सापाला पाजलेले दूध त्याचे विषच वाढवते.
तो उठला नाही
एक बार हरमंदिर, जपत रहेउँ सिव नाम। गुरु आयउ अभिमान तें, उठि नहिं कीन्ह प्रनाम॥
ज्या दिवशी आपले भाग्य फिरले, त्या दिवसाकडे काकभुशुंडी येतात. “एकदा मी शिवमंदिरात शिवांचे नाव जपत बसलो होतो. माझे गुरू आत आले, आणि अभिमानामुळे मी उठून त्यांना नमस्कार केला नाही.” पुढे काय घडले, ते पुढचा दोहा सांगतो. दयाळू गुरू काहीच बोलले नाहीत, त्यांना जराही राग आला नाही. पण गुरूचा अपमान हे इतके मोठे पाप शिवांना सहन झाले नाही.
शिवांचा शाप
बैठि रहेसि अजगर इव पापी। सर्प होहि खल मल मति व्यापी॥ महा बिटप कोटर महँ जाई। रहु अधमाधम अध-गति पाई॥
आकाशातून शिव शिष्याशी बोलतात. गुरूंना राग आलेला नाही, तरीही आपण त्याला शाप देणारच, असे शिव म्हणतात; त्याला शिक्षा केली नाही, तर वेदांची मर्यादा मोडेल. “पापी, अजगरासारखा बसून राहिलास! दुष्टा, तुझी बुद्धी मळाने भरली आहे; साप हो. एखाद्या मोठ्या झाडाच्या ढोलीत जा, नीचातल्या नीचा, आणि अधोगतीला जाऊन तिथेच राहा.”
सर्वेश्वराला नमन
नमामीशमीशान निर्वाणरूपम्। विभुं व्यापकं ब्रह्म वेदस्वरूपम्॥ निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहम्। चिदाकाशमाकाशवासं भजेहम्॥
तो भयंकर शाप ऐकून गुरू आक्रोश करतात, शिवांपुढे जमिनीवर लोटांगण घालतात, आणि संस्कृत श्लोकांनी प्रार्थना करतात. “जे ईश्वर, स्वामी, मोक्षस्वरूप, समर्थ आणि सर्वव्यापी आहेत; जे ब्रह्म, म्हणजे एकमेव परम सत्य, आणि वेदस्वरूप आहेत, त्यांना मी नमन करतो. जे स्वयंभू, गुणांच्या पलीकडचे, विकाररहित आणि निरिच्छ आहेत; जे आकाशासारखे विशाल चैतन्य आहेत, आणि आकाश हेच ज्यांचे निवासस्थान, त्यांना मी भजतो.” स्तोत्राच्या शेवटी काव्य याला रुद्राष्टक म्हणते: शिवांना प्रसन्न करण्यासाठी त्या ब्राह्मणांनी म्हटलेले आठ श्लोक.
त्याच्यावर रागावू नका
तव माया बस जीव जड़, संतत फिरइ भुलान। तेहि पर क्रोध न करिय प्रभु, कृपासिंधु भगवान॥
स्तोत्राने प्रसन्न होऊन शिव ब्राह्मणांना वर देऊ करतात. ते आधी शिवांच्या चरणांची भक्ती मागतात, आणि मग दुसरा वर मागतात. “प्रभू, हा मूढ जीव तुमच्या मायेच्या आहारी जाऊन, भ्रमात पडून सतत भटकत राहतो. कृपासिंधू भगवंता, प्रभू, त्याच्यावर राग धरू नका.” पुढच्या दोह्यात गुरू आणखी मागतात: थोड्याच काळात हा शाप अनुग्रह ठरावा.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे १०५–१०८ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे १०५ ते १०८. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा १०५; १०६, चौपाई ३; १०६, चौपाई ४; दोहा १०६; १०७, चौपाई ४; १०८, श्लोक १; दोहा १०८.