रामचरितमानस · उत्तरकांड
गरुड कावळ्याकडे का गेले?
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
शिवांनी आपल्या पत्नी पार्वतींना रामांची सगळी कथा सांगितली आहे. रामांची चरित्रे अगणित आहेत, असे ते म्हणतात. पार्वती आनंदित होतात, आणि आणखी एक गोष्ट विचारतात. एका कावळ्याने ही कथा पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना सांगितली, असे शिवांनी सांगितले होते; गरुड हे प्रभूंचे वाहन. इतक्या मोठ्या भक्ताला कावळ्याचा देह कसा मिळाला? आणि इतके ज्ञानी, प्रभूंच्या इतके जवळचे गरुड ही कथा ऐकायला एका कावळ्याकडे का गेले? शिव उत्तर देतात. एकदा त्यांनी स्वतः हंसाचे रूप घेऊन त्या कावळ्याच्या तोंडून ही कथा ऐकली होती. गरुडांनीही कावळ्याला नेमका हाच प्रश्न विचारला होता, असे ते सांगतात. आता ती सगळी हकीगत ते पार्वतींना सांगणार आहेत. याची सुरुवात युद्धात झाली. एका राक्षस राजकुमाराने रामांना नागपाशात बांधले, आणि एका दिव्य ऋषींनी गरुडांना रामांना सोडवायला पाठवले. मग गरुडांच्या मनात संशय आला. ज्यांचे नाव लोकांना जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून सोडवते, त्या प्रभूंना एक राक्षस कसा बांधू शकतो? गरुड आधी त्या ऋषींकडे गेले, मग ब्रह्मदेवांकडे, आणि मग शिवांकडे. शिवांनी त्यांना उत्तरेकडच्या नील पर्वतावरच्या कावळ्याकडे पाठवले, कारण पक्ष्याची भाषा पक्षीच जाणतो. तो पर्वत दिसताच गरुडांचे दुःख नाहीसे होते.
न संपणारी कथा
गिरिजा सुनहु बिसद यह कथा। मैं सब कही मोरि मति जथा॥ रामचरित सतकोटि अपारा। स्रुति सारदा न बरनइ पारा॥
पार्वतींना सांगितलेली कथा शिव संपवतात. ते त्यांना गिरिजा, म्हणजे पर्वतकन्या, अशी हाक मारतात: “गिरिजे, ऐक. माझ्या बुद्धीला जेवढे आकळले, तेवढी ही सगळी निर्मळ कथा मी तुला सांगितली. रामांची चरित्रे शंभर कोटी आहेत, अपार आहेत. वेदांनाही आणि वाणीची देवता शारदा हिलाही त्यांचे पूर्ण वर्णन करता येत नाही.” शंभर कोटी म्हणजे इथे मोजता न येणारी संख्या.
कावळ्याच्या देहातला भक्त
राम परायन ज्ञानरत, गुनागार मतिधीर। नाथ कहहु केहि कारन, पायेउ काग सरीर॥
आपल्याला मोठे कोडे पडले आहे, असे पार्वतींनी नुकतेच शिवांना सांगितले आहे: देह कावळ्याचा, आणि तरी रामांची भक्ती. आता त्या विचारतात: “ते रामांचे एकनिष्ठ भक्त आहेत, ज्ञानात रमलेले, गुणांचे घर, स्थिर बुद्धीचे. नाथ, सांगा, कोणत्या कारणाने त्यांना कावळ्याचा देह मिळाला?”
रणात बांधले गेलेले प्रभू
जब रघुनाथ कीन्ह रन क्रीड़ा। समुझत चरित होत मोहि ब्रीड़ा॥ इंद्रजीत कर आपु बँधायो। तब नारद मुनि गरुड़ पठायो॥
शिव युद्धापासून सुरुवात करतात. “रघुनाथांनी जेव्हा रणात लीला केली, तेव्हा त्यांनी स्वतःला इंद्रजिताकडून बांधून घेतले. ती लीला समजून घेताना मला लाज वाटते. मग नारद मुनींनी गरुडांना पाठवले.” रघुनाथ म्हणजे रघुकुळाचे स्वामी, राम. इंद्रजित, म्हणजे “इंद्राला जिंकणारा”, हे रावणाचा पुत्र मेघनाद याचे दुसरे नाव; त्यानेच रामांना नागपाशात बांधले. पक्ष्यांचा राजा गरुड हे सापांचे मोठे शत्रू.
सोडवणारे नाव
भवबंधन तें छूटहि, नर जपि जाकर नाम। खर्ब निसाचर बाँधेउ, नागपास सोइ राम॥
गरुडांनी नागपाश तोडला आहे, पण त्यांच्या मनात एक संशय वाढू लागतो. प्रभूंनी पृथ्वीवर अवतार घेतला, असे त्यांनी ऐकले होते; पण प्रभूंच्या सामर्थ्याची कोणतीही खूण गरुडांना दिसली नाही. “ज्यांचे नाव जपून माणसे जन्माच्या बंधनातून सुटतात, त्याच रामांना एका क्षुद्र राक्षसाने नागपाशात बांधले!” जन्माचे बंधन म्हणजे पुन्हा पुन्हा जन्मणे आणि मरणे, हा कधी न संपणारा फेरा.
संतांविना कथा नाही
बिनु सतसंग न हरिकथा, तेहि बिनु मोह न भाग। मोह गये बिनु राम-पद, होइ न दृढ़ अनुराग॥
जिथे हरीची, म्हणजे देवाची, कथा रोज सांगितली जाते, तिथे शिव गरुडांना पाठवणार आहेत. त्याचे कारण ते गरुडांना सांगतात: “संतांच्या संगतीशिवाय हरीची कथा मिळत नाही. त्या कथेशिवाय मोह जात नाही. आणि मोह गेल्याशिवाय रामांच्या चरणांवर दृढ प्रेम जडत नाही.”
कावळ्याचा पर्वत
गयउ गरुड़ जहँ बसइ भुसुंडी। मति अकुंठ हरि भगति अखंडी॥ देखि सैल प्रसन्न मन भयऊ। माया मोह सोच सब गयऊ॥
म्हणून गरुड भुशुंडी राहतात तिथे जातात. भुशुंडींची बुद्धी कधी न बोथटणारी, आणि हरीवरची भक्ती अखंड. तो पर्वत पाहताच गरुडांचे मन प्रसन्न होते. माया, मोह आणि शोक, सगळे निघून जातात. कवीने कावळ्याचे नाव, काकभुशुंडी, छोटे करून भुशुंडी केले आहे; काक म्हणजे कावळा. ऋषींकडून ब्रह्मदेवांकडे आणि तिथून शिवांकडे गरुडांनी वाहून नेलेला संशय कावळ्याचा पर्वत नुसता दिसताच दूर होतो.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे ५२–६३ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे ५२ ते ६३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ५२, चौपाई १; दोहा ५४; ५८, चौपाई २; दोहा ५८; दोहा ६१; ६३, चौपाई १.