भगवद्गीता
अध्याय १ (अर्जुन विषाद योग)
धृतराष्ट्र उवाच । धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥1॥
भगवद्गीता म्हणजे “भगवंताचे गीत”. भारताचे महाकाव्य महाभारत, त्याच्या सहाव्या पर्वातले हे अठरा अध्याय. दिल्लीच्या उत्तरेला कुरुक्षेत्राचे मैदान आहे. तिथे एकाच राजघराण्याच्या दोन शाखा एकमेकांसमोर उभ्या ठाकल्या आहेत. एका बाजूला दिवंगत पांडू राजाचे पाच पुत्र, पांडव; दुसऱ्या बाजूला त्यांचे शंभर चुलतभाऊ, कौरव. शांततेचा प्रत्येक प्रस्ताव फसल्यावरच हे युद्ध उभे राहिले आहे. पांडवांपैकी तिसरा भाऊ अर्जुन. त्याच्या रथाचे सारथ्य श्रीकृष्ण करत आहेत. ते अर्जुनाचे मित्र आहेत, मामेभाऊ आहेत, आणि मानवरूपात आलेले ईश्वरही आहेत. कथेची सुरुवात रणांगणापासून दूर, राजवाड्यात होते. कौरवांचा पिता धृतराष्ट्र हा आंधळा राजा आहे. रणांगणावर काय चालले आहे ते सांग, असे तो आपला सारथी संजय याला सांगतो. महाभारताचे कवी महर्षी व्यास यांनी संजयाला दूरचे युद्ध पाहण्याची दृष्टी दिली आहे. “संजया, धर्मक्षेत्र असलेल्या पवित्र कुरुक्षेत्रावर माझे पुत्र आणि पांडूचे पुत्र युद्धाच्या इच्छेने जमले. त्यांनी काय केले?” धर्म हा गीतेचा पहिलाच शब्द. त्याचा अर्थ जगाची योग्य व्यवस्था, आणि त्या व्यवस्थेत प्रत्येकाचे कर्तव्य. राजाचे शब्दही लक्षात घ्या: “माझे पुत्र” एकीकडे, आणि “पांडूचे पुत्र” दुसरीकडे. त्याच्या मनाने आधीच एक बाजू घेतली आहे.
दोन सैन्यांच्या मधोमध
अर्जुन उवाच । सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ 21॥ यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ 22॥
संजय दृश्य वर्णन करतो. धृतराष्ट्राचा ज्येष्ठ पुत्र दुर्योधन द्रोणाचार्यांकडे जातो. दोन्ही बाजूंच्या वीरांना शस्त्रविद्या शिकवणारे ते गुरू. दुर्योधन त्यांना दोन्ही सैन्यांतल्या मोठमोठ्या योद्ध्यांची नावे सांगतो. दोन्ही घराण्यांचे वयोवृद्ध पितामह भीष्म कौरवांचे सेनापती आहेत. ते सिंहासारखी गर्जना करून आपला शंख फुंकतात. मग चहूबाजूंनी शंख, नगारे आणि शिंगे वाजू लागतात. समोरच्या बाजूला श्रीकृष्ण आणि अर्जुन पांढरे घोडे जोडलेल्या मोठ्या रथात उभे आहेत. रथाच्या ध्वजावर वानर आहे. तेही आपापले शंख फुंकतात. त्या नादाने पृथ्वी आणि आकाश दुमदुमून जाते. बाण सुटणार, इतक्यात अर्जुन धनुष्य उचलतो आणि श्रीकृष्णांना म्हणतो. “कृष्णा, माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या मधोमध नेऊन उभा कर. लढायला उत्सुक होऊन उभ्या असलेल्या या लोकांना मला नीट पाहू दे. या युद्धात मला कुणाकुणाशी लढायचे आहे, ते मला बघायचे आहे.” ही एका सैनिकाची, आत्मविश्वासाने केलेली मागणी आहे. अर्जुन त्या काळचा सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर. समोर काय उभे आहे, एवढेच त्याला पाहायचे आहे.
ओळखीचे चेहरे
तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थ: पितृ नथ पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ न्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ 26॥ श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
श्रीकृष्ण रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये नेतात आणि भीष्म-द्रोणांच्या समोर थांबवतात. “अर्जुना,” ते म्हणतात, “इथे जमलेल्या या कुरूंकडे बघ.” कुरू हा दोन्ही घराण्यांचा मूळ पुरुष; म्हणून या नावात सारे कुळ येते. या अध्यायात श्रीकृष्ण बोलतात ते एवढेच. अर्जुन पाहतो, तर त्याला शत्रू दिसत नाहीत. दोन्ही सैन्यांत त्याला आपलीच माणसे दिसतात. वडिलांच्या पिढीतले वडीलधारे तिथे उभे आहेत. ज्यांनी त्याला लहानाचे मोठे केले, ते भीष्मांसारखे आजोबा तिथे आहेत. त्याला आपले गुरू दिसतात, मामा दिसतात, ज्यांना तो भाऊच मानतो ते चुलतभाऊ दिसतात, घराण्यातले मुलगे आणि नातू दिसतात. मित्र, सासरे आणि हितचिंतकही तिथे आहेत. प्रत्येक शब्दात त्या नात्यातले सगळे येतात. मुद्दा स्पष्ट आहे: रणांगणाच्या दोन्ही बाजूंना सगळे आपलेच आहेत.
गात्रे गळून जातात
अर्जुन उवाच । दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ 28॥ सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
अर्जुनाचे मन करुणेने भरून येते, आणि तो अतिशय दुःखाने बोलू लागतो. “कृष्णा, युद्धाच्या ईर्षेने उभे असलेले हे माझे स्वजन पाहून माझी गात्रे गळून गेली आहेत, आणि तोंडाला कोरड पडली आहे.” जबर धक्का बसला की शरीर आधी असेच वागते: गुडघे लटपटतात, घसा सुकतो. अनेक लढाया निर्भयपणे लढलेल्या वीराची ही अवस्था आहे. अर्जुनाला मरणाची भीती नाही. त्याला खचवते ती या माणसांना मारण्याची कल्पना.
हातातून धनुष्य निसटते
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ 29॥ गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चै व परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मन: ॥ 30॥ निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव । न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ 31॥
अर्जुन पुढे म्हणतो, “माझे अंग थरथरते आहे, अंगावर काटा उभा राहिला आहे. गांडीव हातातून निसटते आहे, आणि अंगाचा दाह होतो आहे. मला नीट उभेही राहवत नाही. माझे मन जणू गरगरते आहे.” गांडीव हे त्याचे महान धनुष्य, अग्निदेवाने त्याला दिलेले. तेच हातातून निसटते आहे, यावरून क्षणार्धात तो किती खचला आहे ते दिसते. “कृष्णा, मला अशुभ लक्षणे दिसत आहेत. युद्धात आपल्याच माणसांना मारून काही भले होईल, असे मला दिसत नाही.” जुन्या समजुतीप्रमाणे काही चिन्हे येणाऱ्या संकटाची सूचना देत. सैन्यावर घिरट्या घालणारी गिधाडे हे त्यांतले एक. अर्जुनाला आता अशी चिन्हे सगळीकडे दिसू लागली आहेत. त्याच्या शेवटच्या शब्दांत गीतेचा खरा प्रश्न दडलेला आहे: इथे भले कशात आहे, योग्य काय आहे?
राज्य घेऊन करायचे काय?
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च । किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ 32॥ येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगा: सुखानि च । त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ 33॥
“कृष्णा, मला विजय नको, राज्य नको, सुखेही नकोत. राज्य घेऊन आम्ही काय करायचे? भोग घेऊन, किंवा जगून तरी काय करायचे? “ज्यांच्यासाठी आम्हाला राज्य, सुख आणि भोग हवे होते, तेच लोक प्राणांची आणि धनाची आशा सोडून इथे युद्धाला उभे आहेत.” त्याचा युक्तिवाद साधा आणि माणुसकीचा आहे. राज्य जिंकण्यात अर्थ तेव्हाच, जेव्हा ते आपल्या प्रिय माणसांबरोबर उपभोगता येते. एखादा माणूस कुटुंबासाठी सुंदर घर बांधतो. मग त्याला कळते की ते घर मिळवायचे असेल, तर तेच कुटुंब त्याला नष्ट करावे लागेल. आप्तच मेले, तर विजय म्हणजे एक ओस पडलेला राजवाडा.
त्रैलोक्यासाठीसुद्धा नाही
आचार्या: पितर: पुत्रास्तथैव च पितामहा: । मातुला: श्वशुरा: पौत्रा: श्याला: सम्बन्धिनस्तथा ॥ 34॥ एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतो: किं नु महीकृते ॥ 35॥
जणू त्यांचे चेहरे डोळ्यांसमोरून हलतच नाहीत, असा अर्जुन पुन्हा त्यांची नावे घेतो. “गुरू, वडील, मुलगे, आजोबा, मामा, सासरे, नातू, मेहुणे आणि इतर नातलग इथे उभे आहेत. “कृष्णा, त्यांनी मला मारले तरी मला त्यांना मारायचे नाही. त्रैलोक्याच्या राज्यासाठीसुद्धा नाही. मग या पृथ्वीसाठी कशाला?” जुन्या विश्वकल्पनेतली तीन जगे म्हणजे पृथ्वी, तिच्यावरचे अंतरिक्ष आणि देवांचा स्वर्ग. अर्जुनाला म्हणायचे आहे, सगळ्या सृष्टीतले कोणतेही बक्षीस या किमतीचे नाही. स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठीसुद्धा तो हात उगारणार नाही.
ते आंधळे, पण आम्हाला दिसते
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतस: । कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ 38॥ कथं न ज्ञेयमस्माभि: पापादस्मान्निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ 39॥
अर्जुन आपला मुद्दा आणखी जोर देऊन मांडतो. धृतराष्ट्राच्या मुलांना मारून कसला आनंद मिळणार, असे तो विचारतो. ते आततायी आहेत, हे तो मान्य करतो. दुर्योधनाने पांडवांना जिवंत जाळण्याचा प्रयत्न केला होता, त्यांचे राज्य बळकावले होते. अशा माणसाला मारायला त्या काळचा कायदा परवानगी देत होता. तरीही, अर्जुन म्हणतो, त्यांना मारले तर पांडवांनाच पाप लागेल. कायदा परवानगी देत असेलही; पण त्याच्या दृष्टीने ती आप्तांची हत्याच आहे. “त्यांची बुद्धी लोभाने ग्रासली आहे. कुळाचा नाश करण्यातला दोष त्यांना दिसत नाही, मित्रद्रोहातले पाप दिसत नाही. पण कृष्णा, कुळनाशाचा दोष आम्हाला तर स्पष्ट दिसतो. मग या पापापासून मागे फिरण्याइतके शहाणपण आम्ही का दाखवू नये?” युक्तिवाद उदात्त वाटतो: दुसरा आंधळा आहे म्हणून आपणही चूक करावी, असे नाही. पण तो आधीच आपले कर्तव्य सोडण्याच्या दिशेने विचार करू लागला आहे. लवकरच श्रीकृष्ण याला मोह म्हणणार आहेत.
कुलधर्म लोपला तर
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ 44॥
आप्तांमधले युद्ध काय काय नष्ट करेल, ते आता अर्जुन सांगतो. कुळ नष्ट झाले की त्याच्या पुरातन रीतीही त्याच्याबरोबर लोपतात, असे तो म्हणतो. मग उरलेल्या कुळावर अधर्म पसरतो. रीती विसरल्या गेल्या की कुळातल्या स्त्रिया वाट चुकतात, आणि समाजातल्या चार वर्णांची सरमिसळ होते. पितरांना पिंड आणि पाणी द्यायला कुणीच उरत नाही, म्हणून तेही आपल्या स्थानावरून ढळतात. त्याची भीती कुळाने पिढ्यानपिढ्या जपलेल्या कर्तव्यांवर आणि विधींवर उभी आहे. हाच त्या कुळाचा कुलधर्म. प्रत्येक पिढी तो पुढच्या पिढीसाठी जपत असे. जिवंतांनी दिलेल्या पिंडांवरच कुळातल्या मृतांचा आधार असे. “कृष्णा, ज्यांचा कुलधर्म नष्ट होतो, त्यांना अनिश्चित काळ नरकात राहावे लागते, असे आम्ही ऐकत आलो आहोत.” “आम्ही ऐकत आलो आहोत” म्हणजे परंपरा हेच सांगते. भारतीय समजुतीत नरक हे दीर्घ यातनांचे स्थान आहे, पण कायमचे नाही; त्यानंतर जीव पुन्हा जन्म घेतो. “अनिश्चित काळ” म्हणजे कुणालाही मोजता येणार नाही इतका काळ.
निःशस्त्र मरण बरे
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् । यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यता: ॥ 45॥ यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणय: । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ 46॥
“अरेरे! केवढे मोठे पाप करायला आम्ही निघालो आहोत! राज्यसुखाच्या लोभाने आपल्याच माणसांना मारायला आम्ही तयार झालो आहोत! “मी निःशस्त्र उभा असताना, प्रतिकार न करता, धृतराष्ट्राच्या मुलांनी हातात शस्त्रे घेऊन मला रणात मारले, तरी ते माझ्यासाठी अधिक कल्याणाचे ठरेल.” त्याच्या बोलण्याचे हे दोन भाग एकमेकांना धरून आहेत. आधी तो युद्धाला लोभ म्हणतो; मग त्यात भाग घेण्यापेक्षा मरण पत्करायला तयार होतो. हे युद्ध धर्माचे रक्षण आहे, असे त्याला दिसत नाही. स्वतःकडेही तो आप्तांचा मारेकरी म्हणूनच पाहतो.
अर्जुन खचून बसतो
सञ्जय उवाच । एवमुक्त्वार्जुन: सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानस: ॥ 47॥
संजय अध्याय संपवतो. “असे बोलून, तिथे रणांगणावर, अर्जुनाने धनुष्यबाण खाली टाकले आणि तो रथात मटकन खाली बसला. त्याचे मन शोकाने व्याकुळ झाले होते.” दोन सैन्यांच्या मधोमध तो महान धनुर्धर शस्त्रे टाकून बसला आहे. इतक्या युक्तिवादांनी त्याला शांती मिळाली नाही. त्यांनी त्याला फक्त जागच्या जागी थांबवले. त्याचा पेच खरा आहे, आणि तो मूर्खपणाचा नाही. दोन कर्तव्ये त्याला दोन दिशांना ओढत आहेत. योद्धा म्हणून त्याने न्याय्य युद्ध लढलेच पाहिजे. मुलगा, नातू आणि शिष्य म्हणून त्याने वडीलधाऱ्यांचा मान राखला पाहिजे, कुळाचे रक्षण केले पाहिजे. दोन्ही कर्तव्ये चांगली आहेत, आणि इथे दोन्ही एकाच वेळी पाळता येत नाहीत. अर्जुनाने करुणेतून युक्तिवाद केला, पापाच्या भीतीतून केला, कुळाच्या जुन्या धर्मातून केला. प्रत्येक युक्तिवाद त्याला एकाच ठिकाणी घेऊन आला: काहीच करू नये. बहुतेकांच्या आयुष्यात असा क्षण कधी ना कधी, लहान रूपात येतो. निर्णय घ्यायचा असतो, कोणतीही वाट धरली तरी कुणी ना कुणी दुखावले जाणार असते. मग सगळ्यात सोपे वाटते ते खाली बसणे, निवडच न करणे. गीता नेमकी इथून सुरू होते. महात्मा गांधींसह अनेक वाचकांनी या युद्धाकडे माणसाच्या अंतरीचा संघर्ष म्हणूनही पाहिले आहे: आपल्यातल्या चांगल्या आणि हीन वृत्तींमधला झगडा. हा अर्थ सरळ अर्थाच्या बरोबरीने उभा आहे. पण गीतेतले युद्ध आधी खरेखुरे युद्ध आहे, आणि अर्जुनाचा प्रश्न एका खऱ्याखुऱ्या माणसाचा प्रश्न आहे. गीतेच्या प्रत्येक अध्यायाला एका योगाचे नाव दिलेले आहे. योग म्हणजे ईश्वराकडे नेणारी साधना, एक मार्ग. या अध्यायाचे नाव अर्जुनविषादयोग, म्हणजे अर्जुनाच्या विषादाचा योग. विषाद कुठेच नेत नाही, असे वाटते. पण शिकवण इथूनच सुरू होते. आपण वाट चुकलो आहोत हे ज्याला कळते, तो वाट विचारायला तयार होतो. उरलेली सारी गीता म्हणजे श्रीकृष्णांनी त्याला दिलेले उत्तर.