भगवद्गीता
अध्याय १० (विभूति योग)
श्बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोह: क्षमा सत्यं दम: शम: । सुखं दु:खं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ 4॥ अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयश: । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधा: ॥ 5॥
हा अध्याय ईश्वराच्या विभूतींविषयी आहे: ज्या शक्तींनी तो जगात स्वतःला प्रकट करतो, त्या. रणांगणावर अर्जुनाचे सारथी आणि ईश्वरही असलेले श्रीकृष्ण यांनी त्याला सांगितले आहे, की सर्व गोष्टी त्यांच्यात आहेत. अर्जुनाला हे ऐकण्यात आनंद वाटतो, म्हणून त्याच्या हितासाठी ते पुन्हा बोलतात. देवांनाही आणि महर्षींनाही माझा उगम कळत नाही, ते म्हणतात, कारण त्या सर्वांचा उगम मीच आहे. जो मला अजन्मा, अनादी, सर्व जगांचा महान ईश्वर म्हणून जाणतो, तो मोहातून सुटतो, आणि सर्व पापांतून मुक्त होतो. मग श्रीकृष्ण प्रत्येक प्राण्याच्या अंतरंगाकडे वळतात. त्याच्या सर्व अवस्था केवळ माझ्यापासूनच येतात, असे ते सांगतात. निर्मळ मनाच्या देणग्या त्यांच्याच आहेत: बुद्धी, ज्ञान, आणि मोहातून सुटका. क्षमा आणि सत्य, इंद्रियांवरचा ताबा आणि मनाची शांती, हे सद्गुणही त्यांचेच. प्रत्येक जीवनाला ज्यांतून जावे लागते, ती द्वंद्वेही त्यांचीच: सुख आणि दुःख, जन्म आणि मृत्यू, भय आणि अभय. आणि अहिंसा, समत्व, संतोष, तप आणि दान, तसेच आयुष्याच्या मागोमाग येणारी कीर्ती किंवा अपकीर्ती, हे सारेही त्यांच्याकडूनच येते. या यादीत सद्गुणांबरोबरच दुःख, भय आणि अपकीर्तीही आहेत. म्हणजे प्राण्याच्या आयुष्यातले काहीच ईश्वराच्या बाहेर नाही. इथे शंकराचार्यांचे विवेचन उपयोगी पडते. ते आठव्या शतकातले भाष्यकार; त्यांचे गीताभाष्य आज उपलब्ध असलेले सर्वांत जुने भाष्य आहे. ते इथे एक महत्त्वाची पुस्ती जोडतात: या अवस्था ईश्वरापासून येतात, पण “ज्याच्या त्याच्या कर्मानुसार”. सर्वांचा उगम ईश्वर आहे, पण प्रत्येक प्राण्याच्या वाट्याला जे येते, ते त्याच्याच पूर्वकर्मांनी घडलेले असते.
सर्वांचा उगम
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्त: सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विता: ॥ 8॥
श्रीकृष्ण आदिपूर्वजांविषयी बोलतात. प्राचीन सप्तर्षी, म्हणजे ज्यांच्यापासून प्राचीन कुळे चालत आली ते ऋषी, आणि चार मनू, म्हणजे मानवजातीचे जनक, हे सारे श्रीकृष्णांच्याच मनातून जन्मले. श्रीकृष्णांच्या सामर्थ्यात त्यांचाही वाटा आहे. जगातल्या सर्व प्रजा त्यांच्यापासून आल्या. जो या विभूती आणि हे सामर्थ्य खरोखर जाणतो, तो न डळमळणाऱ्या योगाने, म्हणजे ऐक्याने, ईश्वराशी जोडला जातो; यात शंका नाही. मग ज्ञानी माणसे त्यांच्यावर प्रेम कशी करू लागतात, हे श्रीकृष्ण सांगतात. “मी सर्वांचा उगम आहे; माझ्यापासूनच सारे चालते. हे जाणून ज्ञानी माणसे भावपूर्ण होऊन माझी भक्ती करतात.” इथे ज्ञान आणि प्रेम हातात हात घालून चालतात. जे जे आहे, आणि जे जे घडते, ते सारे ईश्वरापासून वाहत येते, हे ज्ञानी जाणतात. हे जाणणे कोरडे राहत नाही; त्याचे रूपांतर उपासनेत होते. शंकराचार्य या भावाचा अर्थ परम सत्यात खोलवर रमून जाणे असा घेतात: जे समजले, त्यालाच पूर्णपणे वाहिलेले मन. आयुष्यभर घराजवळच्या नदीचे पाणी प्यायलेल्या एका गावकऱ्याचा विचार करा. एके दिवशी तो डोंगर चढून नदीचा उगम पाहायला जातो. पाणी कुठून येते हे कळल्याने ते पाणी त्याला परके होत नाही. उलट त्याचे मन आश्चर्याने भरून येते, आणि आजवर प्यायलेल्या प्रत्येक घोटाबद्दल कृतज्ञतेनेही. पुढच्या श्लोकांत श्रीकृष्ण अशा माणसांचे वर्णन करतात. त्यांचे मन श्रीकृष्णांवर स्थिर असते, आणि त्यांचे जीवन श्रीकृष्णांनाच वाहिलेले असते. ते एकमेकांना बोध करतात, सतत श्रीकृष्णांविषयीच बोलतात, आणि समाधानी, आनंदी असतात. अशा सदैव जोडलेल्या, प्रेमाने भक्ती करणाऱ्यांना श्रीकृष्ण बुद्धियोग देतात: ती समज, जिच्या योगाने ते भक्त श्रीकृष्णांपर्यंत पोचतात. बुद्धी म्हणजे स्पष्ट पाहण्याची आणि निर्णय घेण्याची मनाची शक्ती. “त्यांच्यावरच्या करुणेने, त्यांच्या हृदयात राहून, ज्ञानाच्या तेजस्वी दिव्याने मी अज्ञानातून जन्मलेला अंधार नष्ट करतो.” ही प्रतिमा गीतेचीच आहे. अंधार प्रयत्नाने हाकलता येत नाही; तो खोलीतून झाडून काढता येत नाही. दिवा लावला, की अंधार आपोआप नाहीसा होतो. आणि हा दिवा आतून लागतो; हृदयात राहणारा ईश्वरच तो लावतो. अर्जुनाला मिळणारी आशा हीच आहे. प्रत्येक प्रश्न त्याला एकट्याने सोडवावा लागणार नाही. तो प्रेमाने ईश्वराकडे वळला, तर प्रकाश त्याला दिला जाईल.
तुझे चिंतन कुठे करू?
श्वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतय: । याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ 16॥ कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् । केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ 17॥
आता अर्जुनाचा एक व्यावहारिक प्रश्न आहे. ईश्वर सर्वत्र असेल, तर अनंताला न पेलणाऱ्या मनाने त्याला कुठे शोधावे? तो स्तुतीने सुरुवात करतो. “तू परम ब्रह्म आहेस, सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य; तू परम धाम आहेस, पवित्रांतही परम पवित्र.” सारे ऋषी तुला सनातन दिव्य पुरुष, आदिदेव, अजन्मा आणि सर्वव्यापी म्हणतात, असे तो म्हणतो. देवर्षी नारद, असित आणि देवल हे ऋषी, आणि वेदांचे संकलन करणारे व्यास, सर्वांनी हेच सांगितले; आणि आता श्रीकृष्ण स्वतःही तेच सांगत आहेत. अर्जुनाचा या सगळ्यावर विश्वास आहे. देवांनाही आणि दानवांनाही श्रीकृष्णांचे खरे स्वरूप कळत नाही. आपण कोण आहोत, हे फक्त तेच स्वतः जाणतात: पुरुषोत्तम, प्राण्यांचा उगम आणि स्वामी, देवांचे देव, जगाचे स्वामी. मग प्रश्न येतो. “ज्या दिव्य विभूतींनी तू ही जगे व्यापून त्यांच्यात राहतोस, त्या मला पूर्णपणे सांग. हे योगी, सतत तुझे चिंतन करताना मी तुला कसे जाणू? भगवंता, कोणकोणत्या रूपांत मी तुझे चिंतन करू?” ईश्वर इंद्रियांच्या पलीकडे आहे, आणि मनाला टेकायला काहीतरी लागते. ज्याला ईश्वराचे सतत स्मरण ठेवायचे आहे, त्याला पाहण्यासाठी काही ठिकाणे हवीत. ती सांग, असे अर्जुन श्रीकृष्णांना विनवतो. तो उत्सुकतेने विचारतो. “तुझे सामर्थ्य आणि तुझ्या विभूती मला पुन्हा सविस्तर सांग,” तो पुढच्या श्लोकात म्हणतो, “कारण हे अमृत कितीही ऐकले, तरी माझी तृप्ती होत नाही.” यानंतर येते ते श्रीकृष्णांचे उत्तर: ईश्वर जिथे जिथे दिसू शकतो, त्या ठिकाणांची एक लांब यादी.
प्रत्येक हृदयातला आत्मा
श्अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थित: । अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ 20॥
श्रीकृष्ण होकार देतात, पण आधीच सांगतात, की ते फक्त प्रमुख विभूतीच सांगू शकतील; कारण विभूतींना अंत नाही. ते सर्वोच्चापासून सुरुवात करतात. “अर्जुना, प्रत्येक प्राण्याच्या हृदयात वसलेला आत्मा मी आहे. सर्व प्राण्यांचा आदी, मध्य आणि अंतही मीच.” आत्मा म्हणजे प्रत्येक प्राण्यातला खरा “मी”, शरीर आणि मन यांच्यामागची जाणीव. अर्जुनाने नुकतेच श्रीकृष्णांना ब्रह्म, सर्व गोष्टींमागचे सत्य, म्हटले; आता श्रीकृष्ण सांगतात, की आतला आत्माही तेच आहेत. शंकराचार्यांच्या मते आतला आत्मा आणि ब्रह्म हे एकच सत्य आहे. अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य यांच्या मते ईश्वर प्रत्येक जीवात्म्यात त्याचा अंतर्यामी, म्हणजे आतून नियमन करणारा, म्हणून वसतो. कसेही पाहिले, तरी एकाही पर्वताचे किंवा देवाचे नाव घेण्याआधी श्रीकृष्ण सांगतात, की ते सर्वांत जवळ कुठे आहेत: आत. प्रत्येक जीवनाचा सारा प्रवास तेच आहेत: त्याचा जन्म, त्याचा काळ, आणि त्याचा शेवट. पुढची सारी यादी कशासाठी आहे, हे हा श्लोक सांगतो. शंकराचार्य समजावतात, की हृदयातल्या आत्म्याचेच सतत ध्यान करावे. पण ज्याला ते जमत नाही, त्याने पुढे येणाऱ्या रूपांत ईश्वराचे चिंतन करावे. म्हणजे अजून अंतर्मुख होऊ न शकणाऱ्या मनासाठी ही यादी एक आधार आहे. बाहेरच्या जगात ईश्वर जिथे स्पष्ट दिसतो, अशी ठिकाणे ती त्या मनाला दाखवते. ही सारी रूपे एकाच साच्यात येतात. प्रत्येक प्रकारच्या गोष्टींतली सर्वश्रेष्ठ गोष्ट श्रीकृष्ण सांगतात: बाकीच्यांचे नेतृत्व करणारी, किंवा त्यांचा मुकुट असलेली. पर्वतांत सर्वांत उंच; जलाशयांत सागर; ऋषींत अग्रणी. एखादी गोष्ट जिथे आपल्या उत्तम रूपात असते, तिथे ईश्वर सर्वांत स्पष्ट दिसतो. सूर्यप्रकाशाचा विचार करा. आपण सूर्याकडे थेट पाहू शकत नाही. पण त्याचा प्रकाश जिथे पडतो, तिथे तो दिसतो: पांढऱ्या भिंतीवर, पाण्यावर, शिखरावरच्या बर्फावर. पृष्ठभाग जितका उजळ, तितका तो सूर्य अधिक दाखवतो. विभूतींचेही तसेच आहे. प्रत्येक विभूती म्हणजे ईश्वराचा प्रकाश जिथे झळाळून उठतो, असे एक ठिकाण. याचा अर्थ असा नाही, की ईश्वर काही गोष्टींत आहे आणि काहींत नाही. सर्वांतला आत्मा आपणच आहोत, असे श्रीकृष्णांनी आताच सांगितले. ही यादी जीवांच्या योग्यतेचा दर्जाही ठरवत नाही. ही पाहण्याची एक रीत आहे. ती अर्जुनाला दिली आहे, म्हणजे जगात तो जिथे पाहील, तिथे त्याला ईश्वराची आठवण होईल.
इंद्रियांतले मन
श्वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासव: । इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ 22॥
ही यादी आकाशापासून सुरू होते, आणि मग आत, पाहणाऱ्याकडे येते. आदित्यांमध्ये, म्हणजे वेदांतल्या बारा सूर्यदेवांमध्ये, श्रीकृष्ण विष्णू आहेत, आणि प्रकाशांमध्ये तेजस्वी सूर्य. मरुतांमध्ये, म्हणजे वादळाच्या देवतांमध्ये, ते मरीची आहेत, आणि नक्षत्रांमध्ये चंद्र. “वेदांमध्ये मी सामवेद आहे. देवांमध्ये मी इंद्र आहे. इंद्रियांमध्ये मी मन आहे, आणि प्राण्यांमध्ये चेतना.” सामवेदात वेदांतली सूक्ते यज्ञात गाण्यासाठी चालीवर बसवलेली आहेत: गाण्याच्या रूपातला वेद. इंद्र म्हणजे देवांचा राजा. मनाची गणना इंद्रियांत होते, कारण ते आतले इंद्रिय आहे; बाकीची इंद्रिये सारे त्यालाच कळवतात. मन दुसरीकडेच असताना आपण एखादे पान वाचतो, तेव्हाचा अनुभव आठवा. डोळे प्रत्येक शब्दावरून फिरतात, पण आत काहीच शिरत नाही. मन लक्ष देते, तेव्हाच डोळे पाहतात. शंकराचार्य मनाचे वर्णन संकल्प आणि विकल्प, म्हणजे निश्चय आणि शंका, करणारी शक्ती असे करतात. त्याहून खोल आहे चेतना: प्रत्येक जिवंत देहातला जाणिवेचा प्रकाश. शंकराचार्य तिचा अर्थ बुद्धीचे कार्य असा सांगतात, जे देहात आणि इंद्रियांत सतत प्रकाशत असते. बाकी सारे बदलले, तरी जीवन असेपर्यंत हा दिवा तेवत राहतो. जाणीव असलेल्या प्रत्येक प्राण्यातली ती जाणीव म्हणजे ईश्वर.
राक्षसांमध्येही
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् । वसूनां पावकश्चास्मि मेरु: शिखरिणामहम् ॥ 23॥
पुढच्या विभूती दाखवतात, की ईश्वर फक्त सौम्य आणि पवित्र गोष्टींतच सापडतो असे नाही. “रुद्रांमध्ये मी शंकर आहे. यक्ष-राक्षसांमध्ये मी धनाचा स्वामी आहे. वसूंमध्ये मी अग्नी आहे, आणि शिखरांमध्ये मेरू.” रुद्र म्हणजे वादळाच्या उग्र देवता. इथे शंकर हे त्यांच्यात प्रमुख असलेल्या शिवाचे नाव आहे; भाष्यकार शंकराचार्य नव्हेत. शंकर या नावाचा अर्थ “कल्याण करणारा”: वादळदेव आपल्या उत्तम रूपात आशीर्वादच असतो. यक्ष म्हणजे लपलेल्या खजिन्यांचे रक्षण करणारे, रानावनात वावरणारे अमानवी जीव; आणि राक्षस म्हणजे दुष्ट, क्रूर जीव. त्यांच्यातला अग्रणी, धनाचा देव कुबेर, हीसुद्धा ईश्वराची विभूती आहे. वसू म्हणजे निसर्गतत्त्वांच्या आठ देवता, आणि त्यांच्यात पावन करणारा अग्नी अग्रणी आहे. मेरू म्हणजे पृथ्वीविषयीच्या जुन्या कल्पनेत जगाच्या मध्यभागी उभा असलेला सोन्याचा पर्वत: ज्याच्याभोवती बाकी सारे फिरते, ते शिखर. म्हणजे वादळ, रानवने, ज्वाळा आणि उंच पर्वत, या प्रत्येकाचा एक मुकुटमणी आहे. एखादा प्रकार जिथे आपल्या शिखराला पोचतो, मग तो उग्र किंवा धोकादायक का असेना, तिथे ईश्वर पाहावा.
पुरोहित, सेनापती, सागर
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्द: सरसामस्मि सागर: ॥ 24॥
यानंतर तीन प्रकारचे मोठेपण येते: मार्गदर्शन, नेतृत्व आणि खोली. “अर्जुना, पुरोहितांमधला प्रमुख बृहस्पती मी आहे, असे जाण. सेनापतींमध्ये मी स्कंद आहे, आणि जलाशयांमध्ये सागर.” बृहस्पती हे देवांचे पुरोहित आणि गुरू. ते प्रमुख का, हे शंकराचार्य सांगतात: ते खुद्द देवांचा राजा इंद्र याचे पुरोहित आहेत. स्कंद, म्हणजे कार्तिकेय, हे देवांच्या सैन्याचे सेनापती. म्हणजे राजाला मार्ग दाखवणाऱ्या शहाणपणात, आणि सैन्याचे नेतृत्व करणाऱ्या धैर्यात, ईश्वर दिसतो. पाठीशी सैन्य उभे असलेला राजपुत्र अर्जुन ही दोन्ही ओळखतो. शेवटी येतो सागर. प्रत्येक नदी, तिचा प्रवास कितीही लांबचा असो, तिथेच येऊन संपते, आणि तरी सागर अधिक भरत नाही. त्याच्या खोलीत आणि विस्तारात पृथ्वीवरचे सारे पाणी सामावते.
शांत जप
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालय: ॥ 25॥
यानंतर नाद आणि स्थिरता येतात. “महर्षींमध्ये मी भृगू आहे. वाणीमध्ये मी एकाक्षर आहे. यज्ञांमध्ये मी जपयज्ञ आहे. स्थिर गोष्टींमध्ये मी हिमालय आहे.” भृगू हे प्राचीन ऋषींमधले एक श्रेष्ठ ऋषी. एकाक्षर म्हणजे ॐ: प्रत्येक पठणाच्या आरंभी म्हटला जाणारा पवित्र नाद, जो परमतत्त्वाचे प्रतीक मानला जातो. जप म्हणजे एखादे पवित्र नाम किंवा मंत्र पुन्हा पुन्हा म्हणणे, मोठ्याने किंवा मनात. यज्ञांच्या सर्व प्रकारांत ईश्वर हाच प्रकार आपला म्हणून सांगतो. याला अग्नी लागत नाही, पुरोहित लागत नाही, धन लागत नाही, आणि बळीही लागत नाही. स्टेशनवरच्या बाकावर बसलेल्या एखाद्या म्हाताऱ्या आजींचा विचार करा. भोवतीने गर्दी वाहत असते, आणि जपमाळ ओढताना त्यांचे ओठ हलत असतात. ईश्वर ज्याला आपले म्हणतो, ते अर्पण त्या करत असतात. शेवटी येतो हिमालय: पर्वतांत सर्वांत महान, ज्याला काहीही हलवू शकत नाही. ईश्वराची स्थिरता जणू डोळ्यांना दिसेल अशी तिथे उभी आहे.
पवित्र पिंपळ
अश्वत्थ: सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारद: । गन्धर्वाणां चित्ररथ: सिद्धानां कपिलो मुनि: ॥ 26॥
इथे ईश्वर वाढणाऱ्या गोष्टींत, गाण्यात आणि ज्ञानात दिसतो. “सर्व वृक्षांमध्ये मी अश्वत्थ आहे. देवर्षींमध्ये मी नारद आहे. गंधर्वांमध्ये मी चित्ररथ आहे, आणि सिद्धांमध्ये कपिल मुनी.” अश्वत्थ म्हणजे पवित्र मानला जाणारा पिंपळ. तो शेकडो वर्षे जगतो, आणि आजही अनेक भारतीय गावांत वडीलधारी माणसे त्याच्या सावलीत बसतात. पुढे गीता हाच वृक्ष साऱ्या जगाचे चित्र म्हणून वापरणार आहे: मुळे वर ईश्वरात असलेला, उलटा वाढणारा वृक्ष. नारद हे देवांचे ऋषी: जुन्या कथांतले, हातातल्या वीणेवर ईश्वराचे नाम गात एका जगातून दुसऱ्या जगात फिरणारे मुनी. गंधर्व म्हणजे स्वर्गातले गायक-वादक, आणि चित्ररथ त्यांचा राजा. सिद्ध म्हणजे, शंकराचार्यांच्या शब्दांत, जन्मतःच धर्म, ज्ञान, वैराग्य आणि ऐश्वर्य यांनी संपन्न असलेले. त्यांच्यात कपिल मुनी आहेत; सांख्य दर्शनाचे पहिले आचार्य म्हणून त्यांना मान दिला जातो. म्हणजे या यादीत गायकही आहे आणि विचारवंतही: ईश्वराची स्तुती करणाऱ्या संगीतात तो दिसतो, आणि समजून घेणाऱ्या बुद्धीतही.
योद्ध्यांमधले राम
पवन: पवतामस्मि राम: शस्त्रभृतामहम् । झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ 31॥
आता विभूतींचा ओघ सुरू होतो: प्राणिजगातून, स्वर्गातून आणि पाताळातून. घोड्यांमध्ये श्रीकृष्ण तो घोडा आहेत, जो अमृतासाठी देवांनी समुद्रमंथन केले तेव्हा जन्मला; आणि हत्तींमध्ये इंद्राचा स्वतःचा हत्ती. माणसांमध्ये ते राजा आहेत, शस्त्रांमध्ये वज्र, आणि गाईंमध्ये इच्छा पूर्ण करणारी कामधेनू. नवा जीव जन्माला घालणारा काम तेच आहेत, सर्पांचा राजा वासुकी तेच, आणि नागांमध्ये अनंत, म्हणजे अंत नसलेला, तेच. जलदेवतांचा स्वामी, पितरांचा प्रमुख, आणि नियमन करणाऱ्यांमध्ये मृत्युदेव यम, तेच आहेत. दैत्यांमध्ये ते प्रल्हाद आहेत: विष्णूचा भक्त असलेला दैत्यकुळातला राजपुत्र. मोजणाऱ्यांमध्ये ते काळ आहेत, पशूंमध्ये सिंह, आणि पक्ष्यांमध्ये विष्णूचा गरुड. मग: “पावन करणाऱ्यांमध्ये मी वायू आहे. शस्त्र धारण करणाऱ्यांमध्ये मी राम आहे. समुद्रातल्या जलचरांमध्ये मी मकर आहे, आणि नद्यांमध्ये गंगा.” वायूची निवड अशासाठी, की तो ज्यावरून वाहतो ते सारे स्वच्छ करतो; वाऱ्याची झुळूक गावावरचा धूर दूर नेते, तसे. मकर हा जुन्या कथांतला एक मोठा जलचर. गंगा ही सर्वांत पवित्र नदी. इथे तिला जान्हवी म्हटले आहे, म्हणजे जह्नू ऋषींची कन्या. जुन्या कथेत जह्नू ऋषींनी ही नदी गिळून टाकली, आणि मग तिला पुन्हा बाहेर वाहू दिले. शस्त्रधाऱ्यांमध्ये रामच का? शंकराचार्य त्यांचे नाव स्पष्ट सांगतात: दशरथपुत्र राम, रामायण हे ज्यांच्या जीवनाचे महाकाव्य आहे. श्रीकृष्णांप्रमाणे तेही अवतार, म्हणजे ईश्वराने पृथ्वीवर घेतलेले रूप. ते सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर होते, तरी त्यांनी धनुष्य उचलले ते फक्त धर्मासाठी. म्हणूनच, आपली पत्नी सीता हिला पळवून नेणाऱ्या राक्षसराजाकडून तिला परत मिळवण्यासाठी ते लढले. त्यांच्यात सामर्थ्य आणि न्याय एकरूप होते. न्याय्य युद्ध लढायला उभ्या असलेल्या धनुर्धर अर्जुनासाठी, आदर्श म्हणून पाहावा असा योद्धा म्हणजे राम.
सत्य शोधणारा वाद
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वाद: प्रवदतामहम् ॥ 32॥
श्रीकृष्ण एक पाऊल मागे जाऊन संपूर्ण चित्र पाहतात. “अर्जुना, सर्व सृष्टीचा आदी आणि अंत मी आहे, आणि मध्यही मीच. विद्यांमध्ये मी अध्यात्मविद्या, म्हणजे आत्म्याचे ज्ञान आहे. वाद घालणाऱ्यांमध्ये मी वाद आहे.” यातल्या शेवटच्या गोष्टीवर थांबून विचार करावा. कुरघोडी करण्यासाठी नव्हे, तर योग्य काय ते शोधण्यासाठी घातलेला वाद, हेही ईश्वर दिसण्याचे एक ठिकाण आहे. शंकराचार्य म्हणतात, या शब्दात वादाचे तीनही प्रकार येतात: वाद, जल्प आणि वितंडा. तर्कशास्त्राच्या ग्रंथांत जल्प म्हणजे कोणत्याही मार्गाने केवळ जिंकण्यासाठी घातलेला वाद, आणि वितंडा म्हणजे स्वतःचे कोणतेही मत न मांडता फक्त समोरच्यावर हल्ला करणे. वादात दोन्ही बाजू सत्य काय ते ठरवू पाहतात. वाद श्रेष्ठ, असे शंकराचार्य म्हणतात, कारण तो सत्याचा निर्णय करायला नेतो. रात्री उशिरापर्यंत वाद घालून, आपण चुकीचे ठरलो याचा आनंद घेत निघणाऱ्या दोन मित्रांचा विचार करा. सर्व प्रकारच्या विद्यांत आत्मज्ञान श्रेष्ठ आहे. शंकराचार्य त्याचे कारण देतात: केवळ तेच मोक्षाकडे नेते. सर्व प्राण्यांचा आदी, मध्य आणि अंत मी आहे, असे श्रीकृष्णांनी आधीच सांगितले आहे. शंकराचार्य यांतला फरक दाखवतात: ते वचन जिवंत प्राण्यांविषयी होते, आणि हे संपूर्ण सृष्टीविषयी आहे. सारे काही ईश्वरापासून निघते, त्याच्यात टिकते, आणि त्याच्याकडेच परत जाते.
सौम्य महिना, फुलांचा ऋतू
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् । मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकर: ॥ 35॥
यानंतर वाणी आणि काळ येतात. अक्षरांमध्ये ईश्वर “अ” आहे: पहिला उच्चार, जो सर्व वाणीत असतो असे मानले जाते. अक्षय काळ तोच, सर्वांना ग्रासणारा मृत्यू तोच, आणि जे जे होणार आहे त्याचा जन्मही तोच. ज्याचे मुख सर्व दिशांना आहे, असा सृष्टिकर्ता तोच. संस्कृत व्याकरणातल्या समासांमध्ये तो द्वंद्व समास आहे, ज्यात दोन्ही पदे समान दर्जाने जोडली जातात. स्त्रीलिंगी मानल्या जाणाऱ्या गुणांमध्ये तो कीर्ती, श्री, वाणी, स्मृती, मेधा, धृती आणि क्षमा आहे. मग श्रीकृष्ण गाण्याकडे आणि वर्षाकडे वळतात. “सामांमध्ये मी बृहत्साम आहे. छंदांमध्ये मी गायत्री आहे. महिन्यांमध्ये मी मार्गशीर्ष आहे, आणि ऋतूंमध्ये फुले फुलवणारा वसंत.” बृहत्साम, म्हणजे “महान साम”, यज्ञात गायल्या जाणाऱ्या सामांमध्ये प्रमुख आहे. गायत्री हा गायत्री मंत्राचा छंद आहे. हा मंत्र म्हणजे सूर्याला उद्देशून असलेली ऋचा; सकाळ-संध्याकाळच्या संध्येत ती रोज म्हटली जाते. शंकराचार्य या ओळीचा अर्थ खुद्द ती ऋचाच असा घेतात. मार्गशीर्ष महिना नोव्हेंबर-डिसेंबरमध्ये येतो; तेव्हा सुगी आटोपलेली असते, आणि हवा सौम्य असते. वसंत धरती फुलांनी भरून टाकतो. वर्षभरात हेच ते दिवस, जेव्हा जगण्याचा आनंद सर्वांत सहज वाटतो; आणि तिथेही ईश्वर जाणवू शकतो.
माझ्या तेजाची एक ठिणगी
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्देवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥ 41॥
शेवटच्या विभूती अर्जुनाच्या अगदी जवळ येतात. फसवणाऱ्यांचे द्यूत श्रीकृष्ण आहेत. शंकराचार्य याचा अर्थ साधा देतात: फासे वगैरे, कपटी लोकांचा खेळ; आणि कारण देत नाहीत. पण उरलेल्या यादीसोबत वाचले, तर तेही इतर सर्व गोष्टींप्रमाणे त्याच कारणाने तिथे आहे. फसवणाऱ्यांच्या साधनांत ते सर्वांत प्रबळ आहे, आणि प्रत्येक शक्ती ईश्वरापासूनच येते, लोकांनी ती वाईटासाठी वापरली तरी. पांडवांसाठी हा मुद्दा फार जवळचा आहे: कपटाने खेळलेल्या फाशांच्या डावानेच त्यांचा वनवास सुरू झाला. तेजस्व्यांचे तेज, विजय, उद्यम, आणि सज्जनांचा सात्त्विकपणाही श्रीकृष्णच आहेत. आपल्या कुळात, वृष्णींमध्ये, ते स्वतः वासुदेव आहेत; पांडवांमध्ये अर्जुन. मुनींमध्ये ते व्यास आहेत, आणि कवींमध्ये, म्हणजे दूरदर्शी ज्ञानी ऋषींमध्ये, दैत्यांचे गुरू उशना, म्हणजे शुक्राचार्य. राज्य करणाऱ्यांचा दंड तेच, जिंकू पाहणाऱ्यांची नीती तेच, गुपितांचे मौन तेच, आणि ज्ञानी लोकांचे ज्ञानही तेच. सर्व प्राण्यांचे बीज ते आहेत, आणि चर असो वा अचर, कोणतीही गोष्ट त्यांच्यावाचून अस्तित्वात राहू शकत नाही. शंकराचार्य म्हणतात, ईश्वराशिवाय एखाद्या गोष्टीला स्वतःचे अस्तित्वच उरणार नाही; ती शून्य ठरेल. माझ्या विभूतींना अंत नाही, श्रीकृष्ण म्हणतात, आणि हे सारे फक्त एक नमुना होते. मग ते संपूर्ण यादीमागचा नियम सांगतात. “जे जे वैभवशाली, तेजस्वी किंवा प्रबळ आहे, ते माझ्या तेजाच्या एका ठिणगीतून जन्मले आहे, असे जाण.” हाच या यादीचा हेतू होता. श्रीकृष्ण प्रत्येक विभूतीचे नाव घेऊ शकत नव्हते, म्हणून ते अर्जुनाला त्या स्वतः शोधण्याची एक रीत देतात. जिथे जिथे मोठेपण, सौंदर्य किंवा सामर्थ्य आहे, तिथे ईश्वराचा थोडा प्रकाश दिसत असतो. आकाशाला भिडणारा पर्वत, गर्दीला हेलावून सोडणारा आवाज, ठाम उभे राहणाऱ्याचे धैर्य: ही प्रत्येक गोष्ट एकाच अग्नीतून उडालेली ठिणगी आहे. असे पाहिले, तर हे जगच ईश्वराकडे बोट दाखवणाऱ्या खुणांनी भरलेले आहे. सूर्योदय, एखादी मोठी नदी, एखादे दयाळू कृत्य, यांपैकी काहीही मन त्याच्याकडे वळवू शकते. अध्याय आणखी एक वळण घेऊन संपतो. “पण अर्जुना, हे सारे सविस्तर जाणून तुला काय करायचे आहे? माझ्या एका अंशाने हे सारे जग धारण करून मी उभा आहे.” या सगळ्या विभूती मिळूनही ईश्वराचा एक छोटासा भागच आहेत. शंकराचार्य एका वैदिक सूक्ताची आठवण देतात: सारे प्राणी म्हणजे त्याचा केवळ एक चतुर्थांश. त्याचा बाकीचा भाग जगाच्या पूर्णपणे पलीकडे आहे.