भगवद्गीता
अध्याय ११ (विश्वरूप दर्शन योग)
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ 3॥
या अध्यायात अर्जुन आजवर जे केवळ ऐकले, ते प्रत्यक्ष पाहतो. कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर तो आपल्या रथात उभा आहे. इथे एकाच राजघराण्याच्या दोन शाखा युद्धासाठी समोरासमोर आल्या आहेत. त्याच्या शेजारी श्रीकृष्ण आहेत: त्याचे मित्र आणि सारथी, आणि माणूस म्हणून जन्मलेले ईश्वरही. अर्जुनाने का लढले पाहिजे, हे श्रीकृष्ण त्याला समजावत आहेत. नुकतेच त्यांनी आपल्या विभूतींचे वर्णन केले आहे: ज्या शक्तींनी ईश्वर जगात स्वतःला प्रकट करतो, त्या. त्या सगळ्या आपला एक लहानसा भाग आहेत, असे ते म्हणाले; आपल्या एकाच अंशाने त्यांनी हे सारे विश्व तोलून धरले आहे. अर्जुन मनापासून हेलावला आहे. “माझ्यावर कृपा करून तू मला परम रहस्य सांगितलेस, आत्म्याविषयीचे सत्य, आणि माझा मोह दूर झाला.” आत्मा म्हणजे प्रत्येक प्राण्यातला खरा “मी”, शरीर आणि मन यांच्यामागची जाणीव; तो कधीही मरत नाही. “प्राणी कसे जन्मतात आणि कसे लयाला जातात, हे मी तुझ्याकडून सविस्तर ऐकले; आणि कधीही न ओसरणारी तुझी महतीही.” “हे परमेश्वरा, तू स्वतःविषयी जे सांगितलेस, ते अगदी तसेच आहे. तरीही, हे पुरुषोत्तमा, तुझे ईश्वरी रूप, सर्वांचा स्वामी म्हणून असलेले रूप, मला माझ्या डोळ्यांनी पाहायचे आहे.” मग तो नम्रपणे पुढे म्हणतो, “हे योगेश्वरा, ते पाहणे मला शक्य आहे असे तुला वाटत असेल, तर तुझे अविनाशी स्वरूप मला दाखव.” अर्जुनाला एकाही शब्दाविषयी शंका नाही. त्याचा विश्वास आहे; पण विश्वास ठेवणे वेगळे, आणि डोळ्यांनी पाहणे वेगळे. आयुष्यभर समुद्राविषयी फक्त वाचलेल्या माणसाचा विचार करा. एके दिवशी तो म्हणतो, “आता मला किनाऱ्यावर घेऊन चला.” गीतेत योग म्हणजे सहसा माणसाला ईश्वराशी जोडणारी साधना. पण इथल्यासारखा तो शब्द ईश्वराविषयी वापरला, की त्याचा अर्थ होतो: हवे ते रूप घेण्याचे आणि दाखवण्याचे ईश्वराचे सामर्थ्य.
असंख्य रूपे
श्रीभगवानुवाच । पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रश: । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ 5॥
श्रीकृष्ण लगेच अर्जुनाची इच्छा पूर्ण करतात. “अर्जुना, माझी रूपे पाहा: शेकडो, हजारो; नाना प्रकारची, दिव्य, असंख्य रंगांची आणि आकारांची.” मग श्रीकृष्ण स्वतःच्या ठायी वसणाऱ्या देवांची नावे घेतात. हे प्राचीन वैदिक सूक्तांतले देव आहेत, आपापल्या गणांसह. आदित्य हे प्रकाशाचे देव, आकाशमाता अदितीचे पुत्र. वसू म्हणजे अग्नी, पृथ्वी, वायू आणि आकाशातल्या ज्योती यांच्या देवता. उग्र रुद्र आणि मरुत हे वादळाचे देव, आणि जुळे अश्विनीकुमार देवांचे वैद्य. “आजवर कोणी न पाहिलेली आश्चर्ये पाहा. आज इथे माझ्या एकाच देहात सारे विश्व पाहा: चालणारे आणि स्थिर असलेले सारे काही, आणि तुला जे जे पाहायचे असेल ते.” भारताच्या पहिल्या कवींनी ज्यांची स्तुती केली, त्या या निसर्गशक्ती आहेत. श्रीकृष्ण त्यांना बाजूला सारत नाहीत. त्या आपल्याच आत उभ्या आहेत, असे ते दाखवतात. समुद्राजवळ आलेल्या एखाद्या मोठ्या नदीचा विचार करा. तिला मिळालेल्या प्रत्येक ओढ्याचे पाणी ती सोबत आणते; त्यातले एकही हरवत नाही. तसेच इथे अनेक देव आणि एक ईश्वर एकमेकांचे प्रतिस्पर्धी नाहीत. माणसांनी पूजलेली प्रत्येक शक्ती एकाच देहाचा भाग आहे.
दिव्य दृष्टी
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षु: पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ 8॥
चर्मचक्षूंनी हे भागणार नाही, हे श्रीकृष्ण जाणतात. “पण तुझ्या या डोळ्यांनी तू मला पाहू शकणार नाहीस. मी तुला दिव्य दृष्टी देतो. आता माझे ईश्वरी सामर्थ्य पाहा.” माणसाचा डोळा एका वेळी एकच गोष्ट पाहतो: एका जागी, तिच्या आकारात. श्रीकृष्ण जे रूप दाखवणार आहेत, त्यात सारे विश्व एकाच वेळी सामावले आहे. कपात समुद्र मावत नाही, तसे ते रूप चर्मचक्षूंत मावणार नाही. म्हणून ही दृष्टी द्यावी लागते. दीर्घ साधनेने किंवा स्वतःच्या कुठल्या शक्तीने अर्जुनाने ती मिळवलेली नाही. श्रीकृष्ण ती देतात, कारण आपल्या मित्रावर त्यांचे प्रेम आहे. यालाच कृपा म्हणतात: ईश्वराने प्रेमापोटी, सहज दिलेली देणगी. कितीही प्रयत्न केले, तरी तिच्यावर हक्क सांगता येत नाही. ही देणगी समोर जे आहे, ते बदलत नाही. विश्व नेहमीच श्रीकृष्णांच्या आत होते. बदलतो तो अर्जुन; आता त्याला ते दिसू शकते.
सर्व दिशांना मुखे
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ 10॥ दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ 11॥
इथे सांगणारा आवाज बदलतो. आंधळ्या धृतराष्ट्र राजाचा सारथी संजय राजवाड्यात बसून त्याला हे सारे सांगत आहे. दूरचे युद्ध दिसावे, म्हणून व्यास ऋषींनी संजयाला दिव्य दृष्टी दिली होती; आता त्यालाही हे दर्शन घडते. “महाराज, असे बोलून महान योगेश्वर श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला आपले परम रूप दाखवले: सर्वांच्या स्वामीचे रूप.” “त्या रूपाला असंख्य मुखे आणि असंख्य डोळे होते. त्यात असंख्य आश्चर्ये दिसत होती. त्याच्या अंगावर असंख्य दिव्य अलंकार होते, आणि असंख्य दिव्य शस्त्रे उगारलेली होती. त्याने दिव्य माळा आणि दिव्य वस्त्रे धारण केली होती, आणि दिव्य सुगंधाची उटी लावली होती. तो ईश्वर होता: आश्चर्याने भरलेला, अनंत, सर्व दिशांना मुखे असलेला.” सर्व दिशांना मुखे, हे केवळ अनेक डोक्यांचे चित्र नाही. शंकराचार्य हे आठव्या शतकातले भाष्यकार; त्यांचे गीताभाष्य आज उपलब्ध असलेले सर्वांत जुने भाष्य आहे. त्यांच्या मते याचा अर्थ असा: ईश्वर प्रत्येक प्राण्याचा आत्मा आहे. जगातला प्रत्येक चेहरा हा त्याचाच एक चेहरा आहे.
हजार सूर्यांचे तेज
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भा: सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मन: ॥ 12॥
संजय अजूनही आंधळ्या राजाला आपल्याला दिसते ते सांगत आहे. त्या रूपाचे तेज सांगण्यासाठी तो एक चित्र शोधतो. त्याच्या या ओळी गीतेतल्या सर्वांत प्रसिद्ध ओळींपैकी आहेत. “आकाशात एकाच वेळी हजार सूर्यांचा प्रकाश झळाळून उठला, तर तो कदाचित त्या महात्म्याच्या तेजासारखा दिसेल.” भर दुपारी एका सूर्याकडेही कोणी पाहू शकत नाही. संजय अशा हजार सूर्यांची कल्पना करतो, आणि तेही एकामागून एक नव्हे, एकाच वेळी उगवलेले. आणि तरीही एवढेच म्हणतो, की तो प्रकाश त्या दर्शनासारखा “कदाचित” दिसेल. इथे शब्द थिटे पडतात, आणि संजय ते कबूल करतो. शंकराचार्य या “कदाचित”चा अर्थ उलगडतात. कदाचित हजार सूर्यांचा प्रकाश त्या तेजाची बरोबरी करू शकेल. नाही करू शकला, तर विश्वरूपाचा प्रकाश त्याहूनही प्रखर आहे.
तुझ्यात सारे देव
अर्जुन उवाच । पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् । ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ- मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ 15॥
देवाधिदेवाच्या त्या एकाच देहात अर्जुन सारे विश्व एका ठिकाणी एकवटलेले पाहतो. विश्वाचे नाना विभाग तिथे आहेत: देव, पितर, माणसे आणि इतर सर्व प्रकारचे जीव. तो आश्चर्याने भारावून जातो. त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात. तो मस्तक लववतो, हात जोडतो आणि बोलू लागतो. “देवा, तुझ्या देहात मला सारे देव दिसतात, आणि सर्व प्रकारचे प्राणी, आपापल्या समुदायांसह. कमळाच्या आसनावर बसलेले सृष्टिकर्ते ब्रह्मदेव, सारे ऋषी आणि दिव्य नाग मला दिसतात.” ब्रह्मदेव म्हणजे प्रत्येक युगाच्या आरंभी जगे घडवणारे देव. ते ब्रह्म नव्हेत; ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य. सृष्टिकर्तेही या रूपात बसलेले आहेत, अनेक आकृतींपैकी एक म्हणून. ऋषी म्हणजे वेदांतले महर्षी. नाग म्हणजे भारतीय पुराणकथांतले दिव्य सर्प. अर्जुनाला सर्व बाजूंनी असंख्य बाहू, उदरे, मुखे आणि डोळे दिसतात. त्या रूपाचा अंत, मध्य किंवा आदी त्याला सापडत नाही. तरीही त्याला मुकुट, गदा आणि चक्र दिसतात. श्रीकृष्ण ज्यांचे अवतार आहेत, ते विष्णू आपल्या मूर्तींत ही आयुधे धारण करतात. ते रूप म्हणजे तेजाची एक रास आहे: अग्नी आणि सूर्यासारखी सर्व बाजूंनी झळाळणारी, डोळे दिपवणारी, सर्व मापांपलीकडची. ज्या रूपाला अंत नाही, त्याला कडाही नाही. म्हणून अर्जुन त्याच्या बाहेर उभा राहून ते नजरेत साठवू शकत नाही. तो ज्याच्याकडे पाहतो आहे, त्याच्याच आत तो आहे. तरीही अनंताच्या मधोमध त्याला ओळखीच्या खुणा दिसतात. ज्याला तो ओळखत होता, तो मित्र तिथे आहे.
तूच अक्षर
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्यय: शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ 18॥
अर्जुनाच्या शब्दांचे स्तोत्र होते. “तू अक्षर आहेस, जाणण्याजोगे सर्वोच्च सत्य. या सर्व विश्वाचे अंतिम आश्रयस्थान तूच. तू कधीही बदलत नाहीस. सनातन धर्माचा रक्षक तू आहेस. तूच तो पुरातन पुरुष आहेस, हे मला आता कळले.” यातला प्रत्येक शब्द ईश्वराचे एक नाव आहे. अक्षर म्हणजे ज्याचा कधीही नाश होत नाही ते. शंकराचार्यांच्या मते ते परब्रह्म आहे; मुक्ती हवी असणाऱ्या प्रत्येकाने ते जाणायला हवे. धर्म म्हणजे जगाची योग्य व्यवस्था; ती सनातन आहे, आणि ईश्वर तिचा रक्षक आहे. पुरुष म्हणजे आदिपुरुष, ज्याच्यापासून बाकी सारे जन्मले. अर्जुनाच्या शेजारी उभे असलेले सारथी हे सारे आहेत. पण लवकरच आश्चर्याची जागा भीती घेते, आणि स्तोत्राचा सूरही बदलतो. “तुला आदी नाही, मध्य नाही, अंत नाही. तुझे बाहू असंख्य आहेत. सूर्य आणि चंद्र तुझे डोळे आहेत, तुझे मुख धगधगता अग्नी आहे, आणि तुझे तेज विश्वाला होरपळून टाकते. पृथ्वी आणि स्वर्ग यांच्यामधली सारी पोकळी तू एकट्याने व्यापली आहेस. तुझे हे भयंकर रूप पाहून तिन्ही जगे थरथरत आहेत.” तिन्ही जगे म्हणजे पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि स्वर्ग: जे जे आहे ते सारे. देवांचे समूह त्या रूपात शिरताना अर्जुनाला दिसतात; काही जण भयभीत होऊन स्तुती करत आहेत. पवित्रतेच्या शिखरावर पोचलेले सिद्ध ऋषींबरोबर घोष करतात, “सर्वांचे कल्याण होवो!” स्वर्गातले सारे दिव्य जीव, आणि असुरही, विस्मयाने पाहत राहतात. “तू आकाशाला भिडला आहेस, तुझी मुखे आ वासलेली आहेत. ते पाहून माझा अंतरात्मा हादरला आहे. माझे धैर्य संपले, आणि मनाची शांतीही. भयंकर दाढा असलेली तुझी मुखे प्रलयाच्या अग्नीसारखी आहेत. मला दिशा कळेनाशा झाल्या आहेत, आणि कुठे आसरा दिसत नाही. हे देवेशा, प्रसन्न हो!” जे रूप सर्वांना धारण करते, तेच सर्वांना गिळूनही टाकते.
मी काळ आहे
श्रीभगवानुवाच । कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्त: । ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिता: प्रत्यनीकेषु योधा: ॥ 32॥
मग त्या दर्शनातच अर्जुनाला युद्धही दिसते. धृतराष्ट्राचे पुत्र कौरव हे त्याचे चुलतभाऊ; त्यांच्याशीच लढायला तो आला आहे. ते आणि त्यांच्या बाजूचे राजे त्या भयंकर मुखांत धावत शिरत आहेत. पितामह भीष्म, गुरू द्रोणाचार्य, कौरवांच्या बाजूचा महान धनुर्धर कर्ण, आणि अर्जुनाच्या स्वतःच्या बाजूचे प्रमुख योद्धेही त्यात शिरत आहेत. काही जण दातांच्या फटीत अडकले आहेत, त्यांची मस्तके चुरडली आहेत. नद्या जशा समुद्राकडे धावतात, पतंग जसे जळत्या ज्योतीवर झेप घेतात, तसे हे वीर त्या धगधगत्या मुखांत लोटत आहेत. ते रूप सर्व बाजूंनी जगे चाटून घेत आहे. अर्जुन ओरडतो, “या भयंकर रूपातला तू कोण आहेस, ते मला सांग. प्रसन्न हो. तू काय करतो आहेस, ते मला कळत नाही.” श्रीकृष्ण उत्तर देतात. “मी काळ आहे; वाढून प्रचंड झालेला, जगांचा संहार करणारा. जगे आवरून घ्यायला मी इथे आलो आहे. तू नसलास, तरीही समोरच्या सैन्यांत उभ्या असलेल्या या योद्ध्यांपैकी कोणीही जिवंत राहणार नाही.” संस्कृत शब्द आहे काल. त्याचा अर्थ वेळ, आणि मृत्यूही: जन्माला आलेल्या प्रत्येक गोष्टीला काळ जो शेवट आणतो, तो. हा ईश्वरच आहे, पण आपल्याला भय वाटणाऱ्या बाजूने पाहिलेला: प्रत्येक जीवन, प्रत्येक नगर आणि प्रत्येक साम्राज्य शेवटाकडे नेणारी शक्ती. “हे योद्धे” म्हणजे कोण, हे शंकराचार्य सांगतात: भीष्म, द्रोणाचार्य, कर्ण आणि इतर; ज्यांच्याशी सामना करायला अर्जुन धास्तावला आहे, तेच. अर्जुनाची निराशा एकाच विचारावर उभी होती: त्यांचा अंत आपल्या हातून होणार. दर्शन त्याला दाखवते, की त्यांचा अंत आधीच वाटेवर आहे. तो जगाच्या व्यवस्थेतच आहे, आणि अर्जुनाच्या धनुष्याची वाट पाहत नाही. दर्शनातले चित्रच हे सांगते: काठावर कोणीही उभे असो, नद्या समुद्राकडे धावतच राहतात. याचा अर्थ अर्जुनाच्या निवडीला काही किंमत नाही, किंवा हत्या ही हलकी गोष्ट आहे, असा नाही. लगेच पुढचा श्लोक त्याला कर्म करायला सांगतो. गळून पडते ती एक समजूत: जगाचे सारे भवितव्य फक्त आपल्यावर अवलंबून आहे, ही. त्याने नकार दिला, तर तो कोणालाही वाचवणार नाही. तो फक्त आपल्या कर्तव्यापासून पळालेला ठरेल.
तू फक्त निमित्त हो
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुङ् क्ष्व राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहता: पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ 33॥
श्रीकृष्ण यातून बोध काढतात. “म्हणून ऊठ, आणि यश मिळव. शत्रूंना जिंकून समृद्ध राज्याचा उपभोग घे. हे सारे माझ्याकडून आधीच मारले गेले आहेत. दोन्ही हातांनी बाण चालवणाऱ्या अर्जुना, तू फक्त निमित्त हो.” अर्जुनाला सव्यसाची म्हणत, म्हणजे “डाव्या हातानेही बाण चालवणारा”, कारण तो कोणत्याही हाताने धनुष्य ओढू शकत असे. शंकराचार्य सांगतात, की हे यश म्हणजे भीष्म आणि इतर महारथींना हरवल्याचे यश; या वीरांना देवही जिंकू शकत नव्हते. इथला मुख्य शब्द आहे निमित्त: ज्याच्या द्वारे एखादी गोष्ट घडते, ते साधन. कृत्य ईश्वराचे आहे, आणि ते काळाच्या रूपाने घडते. ज्या हाताने ते घडून येते, तो हात म्हणजे अर्जुन. निमित्त म्हणजे कळसूत्री बाहुली नव्हे. उभे राहणे, नेम धरणे आणि सारे कौशल्य पणाला लावून लढणे, हे अर्जुनाला स्वतःच निवडावे लागेल. काढून घेतले जाते ते काम नव्हे, तर त्या कामाचा एकमेव कर्ता असण्याचे ओझे. कर्माविषयीची गीतेची शिकवण इथे ईश्वराच्या बाजूने दिसते. पूर्ण मनाने कर्म कर; पण फळाची लालसा न ठेवता, आणि “हे सारे मी एकटाच करतो आहे” असा गर्व न बाळगता. हे शब्द त्यांच्या संदर्भातच वाचायला हवेत. हे न्याय्य युद्ध आहे; शांततेचा प्रत्येक प्रस्ताव फसल्यानंतर ते लढले जात आहे. आणि ज्याला लढायला सांगितले जात आहे, तो मारण्यापेक्षा मरणे पसंत करेल. अध्यायाच्या शेवटी श्रीकृष्ण आपल्या खऱ्या सेवकाची खूण सांगतात: कोणत्याही प्राण्याविषयी वैर नसणे. ईश्वराचे निमित्त होणे म्हणजे द्वेष न ठेवता, कर्तव्य म्हणून कर्म करणे. सुगीच्या दिवसांतल्या शेतकऱ्याचा विचार करा. धान्य त्याने पिकवले नाही; ऋतूने पिकवले. ते घरी आणणे हे त्याचे काम. आपण आपल्या गुरूंचा वध करणार, असा आक्रोश अर्जुनाने केला होता. श्रीकृष्ण त्याला दाखवतात, की हे पीक फार पूर्वीच पिकले आहे, आणि ते पिकवणारी शक्ती अर्जुनाची नाही.
डगमगू नकोस
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् । मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ 34॥
“द्रोणाचार्य, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण आणि इतर महान योद्धे माझ्याकडून आधीच मारले गेले आहेत. तू त्यांना मार, आणि भिऊ नकोस. लढ; युद्धात तू आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांवर विजय मिळवशील.” हीच चार नावे का? शंकराचार्य समजावतात, की अर्जुनाला सर्वांत जास्त भीती याच योद्ध्यांची वाटत होती. प्रत्येकाला असे काही संरक्षण होते, की तो अजिंक्य वाटावा. अर्जुनाचे स्वतःचे गुरू द्रोणाचार्य दिव्य अस्त्रांचे स्वामी होते. भीष्मांना ते स्वतः इच्छा करतील तेव्हाच मृत्यू येणार होता. मित्रपक्षातला राजा जयद्रथ आपल्या पित्याच्या तपश्चर्येने सुरक्षित होता, आणि कर्ण कधीही नेम न चुकणाऱ्या भाल्याने. श्रीकृष्ण प्रत्येक भीतीचे नाव घेतात, आणि सांगतात, की तिचे उत्तर आधीच मिळाले आहे. हे शब्द ऐकून अर्जुन थरथरू लागतो. हात जोडून, भयभीत होऊन, तो खाली वाकून नमस्कार करतो, आणि दाटलेल्या कंठाने पुन्हा बोलू लागतो. त्याचे स्तोत्र पुन्हा सुरू होते. “तुझ्या स्तुतीने जग आनंदित होते, हे योग्यच आहे. राक्षस तुला भिऊन दिशादिशांना पळतात, आणि सिद्ध तुला नमस्कार करतात. ते तुला का नमस्कार करणार नाहीत? तू सर्वांहून थोर आहेस; ब्रह्मदेवांचाही आदिकर्ता तूच. तू अक्षर आहेस: जे आहे ते, जे नाही ते, आणि त्या दोहोंच्या पलीकडचे. तू आदिदेव आहेस, पुरातन पुरुष आहेस, विश्वाचे आश्रयस्थान आहेस; जाणणारा तू, आणि जाणण्याजोगेही तूच; तूच परम धाम.” मग तो निसर्गाच्या प्राचीन देवांची नावे घेतो, आणि त्या प्रत्येकात त्याला श्रीकृष्ण दिसतात. “तू वायू आहेस, अग्नी आहेस, आणि चंद्र आहेस. मृत्युदेव यम तू आहेस, आणि जलांचा देव वरुणही. सर्व प्राण्यांचा जनक प्रजापती तू आहेस, आणि सर्वांचा प्रपितामहही.” “तुला हजार वेळा नमस्कार, आणि पुन्हा पुन्हा नमस्कार! तुझ्या पुढून नमस्कार, तुझ्या मागून नमस्कार, सर्व बाजूंनी तुला नमस्कार! तुझे सामर्थ्य अनंत आहे. तू सर्व काही व्यापले आहेस, म्हणून तूच सर्व काही आहेस.”
पुन्हा सौम्य रूप
सञ्जय उवाच । इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूय: । आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुन: सौम्यवपुर्महात्मा ॥ 50॥
मग स्तोत्र एका मित्राची क्षमायाचना बनते. “तू केवळ माझा मित्र आहेस, असेच मी समजत होतो. म्हणून तुझी महती न जाणता, बेफिकिरीने किंवा प्रेमापोटी, मी तुला अविचाराने ‘कृष्णा’, ‘यादवा’, ‘मित्रा’ अशा हाका मारल्या. थट्टेत, खेळताना किंवा विश्रांती घेताना, बसलेले असताना किंवा जेवताना मी कधी तुझा अनादर केला असेल; एकटे असताना केला असेल, किंवा चारचौघांत. हे अपरिमिता, त्या सगळ्याबद्दल मला क्षमा कर.” यादव म्हणजे यदुकुळातला; नातलगांत वापरले जाणारे हे घरगुती नाव आहे. “चराचराचा तू पिता आहेस, सर्वांत पूजनीय गुरू आहेस. तिन्ही जगांत तुझ्या बरोबरीचा कोणी नाही; मग तुझ्याहून थोर कोण असणार? म्हणून मी नमस्कार करतो, आणि तुझ्या पायांशी स्वतःला अर्पण करतो. पिता पुत्राचे, मित्र मित्राचे, प्रियकर प्रियेचे जसे सांभाळून घेतो, तसे मला सांभाळून घे.” “आजवर कोणी न पाहिलेले मी पाहिले, याचा मला आनंद आहे; पण माझे मन भीतीने व्याकुळ झाले आहे. मला तुझे दुसरे रूप पुन्हा दाखव: मुकुट धारण केलेले, हातांत गदा आणि चक्र असलेले, चतुर्भुज.” हे विष्णूंचे ते रूप आहे, जे त्यांच्या भक्तांच्या परिचयाचे आहे, आणि त्यांना प्रिय आहे. श्रीकृष्ण सौम्यपणे उत्तर देतात. आपल्या कृपेने, आपल्या स्वतःच्या सामर्थ्याने त्यांनी अर्जुनाला हे परम रूप दाखवले आहे: तेजस्वी, विश्वव्यापी, अनंत आणि आदिम. अर्जुनाआधी ते कोणीही पाहिले नव्हते. “या भयंकर रूपाने घाबरू नकोस, गोंधळूनही जाऊ नकोस. भय सोडून, प्रसन्न मनाने माझे ते दुसरे रूप पुन्हा पाहा.” संजय पुढे सांगतो: “असे बोलून श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला पुन्हा आपले स्वतःचे रूप दाखवले. त्या महात्म्याने पुन्हा सौम्य देह धारण केला, आणि भयभीत अर्जुनाला धीर दिला.” अर्जुन ईश्वराकडे काही कमी मागत नाही; तो फक्त असा चेहरा मागतो, ज्याच्याकडे पाहणे त्याला सोसवेल आणि ज्यावर तो प्रेम करू शकेल. अनंत रूप पाहून त्याचे मन दराऱ्याने भरून जाते, पण प्रेमाला कोणीतरी जवळचे लागते.
माझ्यापर्यंत पोचण्याचा मार्ग
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्त: सङ्गवर्जित: । निर्वैर: सर्वभूतेषु य: स मामेति पाण्डव ॥ 55॥
अर्जुन मोकळा श्वास घेतो. “कृष्णा, तुझे हे सौम्य मानवी रूप पाहून मी पुन्हा भानावर आलो आहे, आणि माझे मन शांत झाले आहे.” श्रीकृष्ण त्याला सांगतात, की त्याने पाहिलेले हे रूप पाहायला मिळणे फार कठीण आहे; देवही त्याच्या दर्शनासाठी आसुसलेले असतात. वेदाध्ययनाने, तपाने, दानाने किंवा यज्ञाने कोणालाही श्रीकृष्णांचे असे दर्शन घडत नाही. “पण अर्जुना, केवळ माझ्याकडेच वळलेल्या भक्तीने मला असे जाणता येते, मी जसा खरोखर आहे तसे पाहता येते, आणि माझ्यात प्रवेश करता येतो.” मग अध्याय संपवणारा श्लोक येतो. “जो माझ्यासाठी कर्म करतो, मलाच परम ध्येय मानतो, माझा भक्त असतो, आसक्ती सोडतो, आणि कोणत्याही प्राण्याविषयी वैर बाळगत नाही, तो माझ्यापर्यंत पोचतो, अर्जुना.” शंकराचार्य या श्लोकाला संपूर्ण गीतेचे सार म्हणतात: आचरणात आणता यावे, म्हणून एकत्र केलेले सार. भक्ती म्हणजे स्वतःला पूर्णपणे वाहून देणारे ईश्वरावरचे प्रेम; हा श्लोक तिच्या पाच खुणा सांगतो. ईश्वराचे काम करणे म्हणजे प्रत्येक काम त्याच्यासाठी करणे. त्याला परम ध्येय मानणे हे सेवेपेक्षा अधिक आहे. सेवक धन्याचे काम करतो, पण धन्यालाच आपल्या आयुष्याचे ध्येय मानत नाही; हा भक्त मानतो. भक्त असणे म्हणजे संपूर्ण अस्तित्वाने ईश्वराकडे वळणे. आसक्ती नसणे म्हणजे धन, मुले, मित्र, पती किंवा पत्नी आणि नातलग यांना ममतेने चिकटून न राहणे. आणि कोणत्याही प्राण्याविषयी वैर नसणे म्हणजे ज्याने आपले सर्वांत मोठे नुकसान केले, त्याच्याविषयीही वैर नसणे. हे अर्थ शंकराचार्यांचे आहेत, आणि ते माणसाकडून खूप काही मागतात. या खुणा माणसाला जगातून बाहेर काढत नाहीत. तेच काम का आणि कसे केले जाते, ते त्या बदलतात. दुकान चालवणाऱ्या किंवा घर सांभाळणाऱ्या, आणि ते सारे अर्पण म्हणून करणाऱ्या माणसाचा विचार करा. हिशेब पूर्वीसारखेच ठेवले जातात, स्वयंपाक पूर्वीसारखाच होतो. बदलले आहे ते एवढेच: हे सारे कोणासाठी केले जाते, आणि ते करणारे मन. शेवटची खूण युद्धाला निघालेल्या माणसाला सांगितली आहे. अर्जुनाला लढावे लागेल, पण द्वेष न ठेवता; ज्यांनी त्याच्या कुटुंबावर अन्याय केला, त्यांच्याविषयीही. “तू फक्त निमित्त हो” हे वचन असेच वाचायला हवे. ईश्वरात “प्रवेश करणे” ही अंतिम मुक्ती आहे: ईश्वराकडे घरी परतणे, आणि पुन्हा कधीही त्याच्यापासून दूर न होणे.