भगवद्गीता
अध्याय १२ (भक्ति योग)
अर्जुन उवाच । एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमा: ॥ 1॥
हा छोटा अध्याय भक्तीविषयी आहे: ईश्वराच्या प्रेमळ उपासनेविषयी. तो एका महान दर्शनानंतर लगेच येतो. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर अर्जुनाने आपले सारथी श्रीकृष्ण यांना विश्वरूपात पाहिले आहे: सारी जगे धारण करणारा ईश्वर म्हणून. मग त्यांना पुन्हा सौम्य मानवी रूपातही पाहिले आहे. केवळ भक्तीनेच आपल्याला खरोखर जाणता येते, आणि आपल्यापर्यंत पोचता येते, असे श्रीकृष्णांनी त्याला सांगितले आहे. त्यातून एक प्रश्न उभा राहतो, आणि अर्जुन तो विचारतो. “काही भक्त सदैव एकनिष्ठ राहून अशा प्रकारे तुझी उपासना करतात. दुसरे अक्षराची, अव्यक्ताची उपासना करतात. या दोघांपैकी योग उत्तम जाणणारे कोण?” त्याच्या शब्दांमागे दोन प्रकारचे साधक आहेत. पहिले ईश्वराला व्यक्ती म्हणून पूजतात: रूप आणि गुण असलेला, ज्याच्यावर प्रेम करता येईल, ज्याची सेवा करता येईल असा; जसे अर्जुन आता श्रीकृष्णांवर प्रेम करतो. दुसरे ब्रह्म या तत्त्वाचे ध्यान करतात: सर्व गोष्टींच्या मुळाशी असलेले एकमेव सत्य, ज्याला रूप, नाव किंवा गुण काहीच नाहीत. ते कधीही बदलत नाही, म्हणून त्याला अक्षर म्हणतात. इंद्रियांना ते जाणवत नाही, म्हणून त्याला अव्यक्त म्हणतात, असे शंकराचार्य समजावतात. शंकराचार्य हे आठव्या शतकातले भाष्यकार; त्यांचे गीताभाष्य आज उपलब्ध असलेले सर्वांत जुने भाष्य आहे. इथे योग म्हणजे माणसाला सर्वोच्चाशी जोडणारी साधना. तिथे कोणता मार्ग अधिक खात्रीने पोचवतो, असे अर्जुन विचारतो आहे. भारतातले साधक शतकानुशतके हाच प्रश्न विचारत आले आहेत: चेहरा असलेल्या ईश्वराची प्रार्थना करावी, की ज्याला चेहराच नाही त्या सत्याकडे अंतर्मुख व्हावे?
माझ्याशी सर्वाधिक जोडलेले
श्रीभगवानुवाच । मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मता: ॥ 2॥
श्रीकृष्ण आधी आपल्यावर प्रेम करणाऱ्यांविषयी उत्तर देतात. “जे माझ्यावर मन स्थिर करून, सदैव एकनिष्ठ राहून, परम श्रद्धेने माझी उपासना करतात, ते योगात सर्वांत परिपूर्ण आहेत, असे मी मानतो.” सर्वांत परिपूर्ण का? शंकराचार्य एका ओळीत कारण सांगतात: असे भक्त रात्रंदिवस ईश्वरावर मन ठेवून जगतात. त्यांची उपासना म्हणजे बाजूला काढलेला एक तास नव्हे; त्यांचे संपूर्ण आयुष्यच सतत ईश्वराकडे वळलेले असते. श्रद्धा म्हणजे नुसता विश्वास नव्हे. स्वतःला पूर्णपणे सोपवून देणारा तो भरवसा आहे. दूरच्या शहरात नोकरी करणाऱ्या आईचा विचार करा. तिचे हात दुसऱ्याच कामांत गुंतलेले असतात, तरी तिचे मूल तिच्या मनापासून कधीच दूर नसते. मनाचे असे सतत, सहज ईश्वराकडे वळलेले असणे, यालाच श्रीकृष्ण आपल्याशी जोडलेले असणे म्हणतात.
अधिक कठीण वाट
क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ॥ अव्यक्ता हि गतिर्दु:खं देहवद्भिरवाप्यते ॥ 5॥
श्रीकृष्ण दुसरा मार्ग बंद करत नाहीत. अक्षराची उपासना करणारेही आपल्यापर्यंत पोचतात, असे ते सांगतात. त्या अक्षराचे वर्णन करता येत नाही, ते दाखवता येत नाही. ते सर्वत्र आहे, विचारांच्या पलीकडे आहे, न बदलणारे, न हलणारे आणि नित्य आहे. त्याची उपासना करणारे आपली सारी इंद्रिये ताब्यात ठेवतात, सर्व परिस्थितीत समबुद्धी राहतात, आणि प्रत्येक प्राण्याच्या हितात आनंद मानतात. “पण ज्यांचे मन अव्यक्तावर लागलेले असते, त्यांचे कष्ट कितीतरी अधिक असतात. कारण देहधारी जीवांना निराकार ध्येय गाठणे कठीण जाते.” श्रीकृष्णांचा निर्णय स्पष्ट आहे. दोन्ही मार्ग त्यांच्यापर्यंत पोचतात. पण देहात राहणाऱ्या कोणालाही निराकाराचा मार्ग खूपच अवघड जातो. म्हणून श्रीकृष्ण प्रेमळ उपासनेच्या मार्गाची शिफारस करतात. अवघड का? देहधारी म्हणजे आपण सगळे: देहात राहणारे, आणि स्वतःला तो देहच मानणारे. शंकराचार्य अडचण नेमकी तिथे दाखवतात. निराकारावर मन टिकवायचे, तर “मी हा देह आहे” ही खोलवर रुजलेली भावना सोडावी लागते. माणूस करू शकेल त्यातली हीच सर्वांत कठीण चढण आहे. मनाला धरायला काहीतरी लागते. ज्याचा चेहरा आपल्या ओळखीचा आहे, त्या मित्रावर प्रेम करणे सोपे; पण अमूर्त अशा अखिल मानवजातीवर प्रेम करणे कठीण. मोकळ्या आकाशाकडे टक लावण्यापेक्षा दिव्याकडे पाहणे सोपे. म्हणून बहुतेक माणसांना ईश्वर सहज सापडतो तो अशा रूपात: जे डोळ्यांसमोर आणता येईल, ज्याच्याशी बोलता येईल आणि ज्याची सेवा करता येईल. भाष्यकार या दोन मार्गांचे मूल्य वेगवेगळे ठरवतात. शंकराचार्यांच्या मते निराकाराला जाणणारे ईश्वराशी एकरूप असतात; म्हणून त्यांचा मार्ग अधिक खडतर आहे, कमी दर्जाचा नव्हे. अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य इथल्या अक्षराचा अर्थ जीवात्मा, त्याच्या शुद्ध स्वरूपात, असा घेतात. त्यांच्या मते ईश्वराची भक्ती हा श्रेष्ठ मार्ग आहे, आणि तो ध्येयापर्यंत अधिक सहज आणि लवकर पोचवतो.
अभ्यास: मन परत आणा
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥ 9॥
श्रीकृष्ण पुन्हा आपल्यावर प्रेम करणाऱ्यांकडे वळतात. ते आपली सारी कर्मे श्रीकृष्णांच्या चरणी वाहतात, त्यांनाच सर्वोच्च मानतात, आणि अनन्य भक्तीने त्यांचे ध्यान करतात. अशांना मी लवकरच मृत्यू आणि पुनर्जन्माच्या सागरातून तारतो, असे श्रीकृष्ण सांगतात. हा सागर म्हणजे तो न संपणारा फेरा, ज्यात प्रत्येक प्राणी मरतो आणि पुन्हा जन्मतो; एकट्याने पार करता येणार नाही इतका तो विशाल आहे. मग ते अर्जुनाला अगदी साधा उपदेश करतात. “तुझे मन फक्त माझ्यावर स्थिर कर, आणि तुझी बुद्धी माझ्यात ठेव. मग पुढे तू माझ्यातच राहशील. यात शंका नाही.” मग ज्यांना हे फार कठीण वाटते, त्यांच्याकडे ते वळतात. “माझ्यावर मन स्थिर ठेवणे तुला जमत नसेल, तर अर्जुना, अभ्यासयोगाने माझ्यापर्यंत पोचण्याचा प्रयत्न कर.” इथून एक शिडी सुरू होते. ज्याला एक पायरी चढता येत नाही, त्याला श्रीकृष्ण तिच्या खालची पायरी देतात. कोणालाही वाटेविना सोडले जात नाही. शंकराचार्य अभ्यासाची व्याख्या अशी करतात: मनाला बाकी सर्व गोष्टींपासून मागे वळवून, पुन्हा पुन्हा एकाच विषयावर ठेवणे. मन भरकटणारच; अभ्यास म्हणजे प्रत्येक वेळी त्याला हळुवारपणे परत आणणे. वीणा शिकणाऱ्याचा विचार करा. एका दिवसात कोणालाही ती वश होत नाही. बोटे अडखळतात, आणि वादक पुन्हा सुरुवात करतो, हजार वेळा, आपोआप संगीत उमटेपर्यंत.
माझ्यासाठी केलेले काम
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ 10॥
“अभ्यासही तुला जमत नसेल, तर माझ्यासाठी काम करणे हेच तुझे सर्वोच्च ध्येय कर. केवळ माझ्यासाठी आपले काम करत राहिलास, तरी तुला सिद्धी मिळेल.” ईश्वरासाठी करायचे काम अनेक रूपांत असते: पूजा, इतरांची सेवा, आणि आयुष्यातली रोजची कर्तव्ये, सारे त्याला अर्पण केलेले. ज्याला ध्यानासाठी स्थिर बसता येत नाही, तोही स्वयंपाक, शिकवणे, आजाऱ्यांची शुश्रूषा किंवा हिशेब हे सारे अर्पण म्हणून करू शकतो. असे काम ध्येयापर्यंत कसे नेते, हे शंकराचार्य समजावतात. अभ्यासाची साधना नसली, तरी असे काम चित्त शुद्ध करते. शुद्ध चित्त योगासाठी योग्य होते, आणि योग परिपक्व होऊन मुक्ती देणारे ज्ञान बनतो. इथे सिद्धी म्हणजे खुद्द ध्येय, निर्दोष काम नव्हे. काम साधे असू शकते; त्याला उंची देतो तो, ज्याच्यासाठी ते केले जाते.
फळ सोडून दे
अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रित: । सर्वकर्मफलत्यागं तत: कुरु यतात्मवान् ॥ 11॥
“हेही तुला जमत नसेल, तर माझ्या योगाचा आश्रय घे, स्वतःवर ताबा ठेव, आणि सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग कर.” इथे शिडी शेवटच्या, सर्वांत खालच्या पायरीवर येते, आणि ती पायरी सर्वांसाठी खुली आहे. कर्माचे फळ म्हणजे त्यातून जे निष्पन्न होते ते: बक्षीस, स्तुती, लाभ किंवा तोटा. कोणतेही काम असो, कोणत्याही कारणाने केलेले असो, ते चांगले करून त्याचा परिणाम सोडून देता येतो, ईश्वरावर सोपवता येतो. शंकराचार्य सांगतात, “माझा योग” म्हणजे आपले काम ईश्वराला अर्पण करून करणे. स्वतःवर ताबा ठेवणे म्हणजे मन असे आवरून ठेवणे, की ते परिणामामागे धावणार नाही. पगारासाठी काम करावे लागणारा कारकूनही रोजचे काम काळजीपूर्वक करून बाकीचे सोडून देऊ शकतो. पगार तरीही येतोच. तो सोडतो ती त्या पगारावरची चिंतातुर पकड. लगेच पुढच्या श्लोकात श्रीकृष्ण ही सारी शिडी उलटी करतात.
त्यागानंतर लगेच शांती
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते । ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ 12॥
मग श्रीकृष्ण शिडी उलटी करतात. “अभ्यासापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ. ज्ञानापेक्षा ध्यान श्रेष्ठ. आणि ध्यानापेक्षा कर्मफलाचा त्याग श्रेष्ठ. त्या त्यागानंतर लगेच शांती मिळते.” हे एक कोडे आहे. फळाचा त्याग फक्त त्याच्यासाठी सांगितला होता, ज्याला याहून उच्च काहीच जमत नाही. आता तोच सर्वांहून वर ठेवला आहे. शंकराचार्य हा श्लोक प्रोत्साहनासाठी केलेली स्तुती म्हणून वाचतात. समजुतीविना केलेला अभ्यास सत्याच्या ज्ञानापेक्षा कमी आहे. अशा ज्ञानावर आधारलेले ध्यान त्याहून उच्च आहे. आणि फळाच्या त्यागाची स्तुती सर्वांहून अधिक केली आहे, कारण त्याचे फळ लगेच मिळते. ते पुढे कधीतरी मिळण्याची वाट पाहत नाही. ते एक खोल कारणही देतात. शास्त्रे सांगतात, की हृदयात घर करून बसलेली प्रत्येक इच्छा सुटते, तेव्हा मुक्ती मिळते. कर्मांची फळे म्हणजे इच्छा ज्याच्यामागे धावतात ते. जो ती फळे सोडतो, तो त्या महान त्यागात थोडासा सहभागी होतो. म्हणून हा श्लोक त्याची स्तुती त्याच शब्दांत करू शकतो. शंकराचार्यांच्या मते ही शांती म्हणजे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्याचाच अंत. साधेपणाने वाचले, तर आशा आणि भीती यांच्या ओढाताणीतून सुटलेल्या मनाची ती स्थिरताही आहे. लांबच्या वाटेच्या शेवटी मिळणारे ते बक्षीस नाही. पकड सैल होते, त्या क्षणीच ती येते. याचा अर्थ ज्ञान किंवा ध्यान निरर्थक आहे, असा नाही. प्रत्येक पायरी चांगलीच आहे. मुद्दा एवढाच, की सर्वांत खालची पायरी हा काही कमी दर्जाचा मार्ग नाही. एकाच कार्यालयात एकच काम करणाऱ्या दोन माणसांचा विचार करा. एक जण प्रत्येक तास त्यातून काय मिळेल यावरून मोजतो, आणि त्या काळजीने रात्री जागा राहतो. दुसरा आपल्याकडून होईल तितके चांगले काम करतो, आणि निकाल जसा येईल तसा येऊ देतो. दोघांचे काम एकच आहे; पण शांत आहे तो फक्त दुसरा, आणि तो आताच शांत आहे. अर्जुनासाठी ही शिडी तिथेच संपते, जिथून कर्माविषयीची गीतेची शिकवण सुरू झाली होती. कर्तव्य सांगते तसे त्याने पूर्णपणे कर्म करायचे आहे, पण फळाची लालसा न ठेवता. हा दुबळ्यांसाठीचा सोपा पर्याय नाही. शांतीकडे जाणारा हा सर्वांत जवळचा मार्ग आहे.
तो मला प्रिय
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्र: करुण एव च । निर्ममो निरहंकार: समदु:खसुख: क्षमी ॥ 13॥ संतुष्ट: सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चय: । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्त: स मे प्रिय: ॥ 14॥
आता अध्याय भक्तीच्या मार्गांकडून भक्ताकडे वळतो. आपल्याला कोण प्रिय आहे, त्याचे श्रीकृष्ण वर्णन करतात. “जो कोणत्याही प्राण्याचा द्वेष करत नाही, जो मैत्रीने आणि करुणेने वागतो, ‘मी’ आणि ‘माझे’ यांपासून मुक्त आहे, सुखदुःखांत सारखा राहतो आणि क्षमाशील आहे. जो सदैव संतुष्ट असतो, योगात स्थिर असतो, संयमी असतो आणि ज्याचा निश्चय दृढ असतो, ज्याने आपले मन आणि बुद्धी मला अर्पण केली आहे. असा भक्त मला प्रिय आहे.” ही लांब यादी तीन गटांत पडते. इतरांशी वागताना असा माणूस कुणाचा द्वेष करत नाही, सर्वांचा मित्र असतो, दुःख भोगणाऱ्यांविषयी त्याला कळवळा वाटतो, आणि तो क्षमा करतो. आतून तो ‘मी’ आणि ‘माझे’ यांपासून मुक्त असतो: श्रेयावर आणि मालमत्तेवर हक्क सांगणारा हावरा “मी” त्याच्यात उरलेला नसतो. म्हणून सुख-दुःख त्याला हेलकावे देत नाहीत, आणि तो संतुष्ट असतो. ईश्वराच्या बाबतीत तो योगात स्थिर असतो: त्याचे मन चांगल्या-वाईट दिवसांतही ईश्वराशी जोडलेले राहते. तो स्वतःचा स्वामी असतो, आणि त्याचा निश्चय दृढ असतो. तोलणारे आणि डळमळणारे त्याचे मन, आणि निर्णय घेणारी त्याची बुद्धी, दोन्ही त्याने ईश्वराला अर्पण केलेली असतात. पहिले लक्षण सर्वांत कठीण आहे. शंकराचार्य ते समजावतात: भक्त कुणाचाच द्वेष करत नाही, आपल्याला दुःख देणाऱ्याचाही नाही. तो प्रत्येक प्राण्याला आपला स्वतःचा आत्मा मानतो: सर्वांत एकच असलेला खरा “मी”. क्षमाशीलता याच्याबरोबरच येते. अपमान झाला, अगदी कुणी मारले, तरी मनाने न बदलणे, म्हणजे क्षमा. इथून एक पालुपद सुरू होते, आणि ते अध्यायाच्या शेवटपर्यंत चालते: “मला प्रिय”. आतापर्यंत भक्त ईश्वरासाठी काय करतो, हे श्रीकृष्ण सांगत होते. आता भक्ताला ईश्वराकडून परत मिळणाऱ्या प्रेमाविषयी ते बोलतात. भक्ती दोन्ही बाजूंनी वाहते.
ना जगाला त्रास, ना जगाचा त्रास
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च य: । हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो य: स च मे प्रिय: ॥ 15॥
दुसरे एक चित्र पुढे येते, आणि त्याच्या शेवटीही तेच पालुपद आहे. “ज्याच्यामुळे जग अस्वस्थ होत नाही, आणि जगामुळे जो अस्वस्थ होत नाही; जो हर्ष, चीड, भय आणि उद्वेग यांपासून मुक्त आहे, तोही मला प्रिय आहे.” पहिल्या ओळीचे दोन भाग आहेत. अशा माणसाकडून कोणालाही इजा होण्याची भीती नसते: ना शब्दाने, ना कृतीने. आणि इतरांच्या कुठल्याही वागण्याने त्याचे मन ढवळून निघत नाही. हे दोन्ही भाग एकाच ठिकाणाहून येतात. ज्याला इतरांकडून काहीच नको असते, त्याला त्यांना दुखावण्याचे कारण नसते, आणि त्यांच्याकडून दुखावले जाण्याचेही नाही. अशा माणसाला न शिवणाऱ्या या चार गोष्टी म्हणजे अस्थिर मनाचे हेलकावे. हर्ष म्हणजे मनासारखे घडले, की होणारा उन्माद. चीड म्हणजे इतरांचे वागणे सहन न होणाऱ्या मनाचा दाह. भय आणि उद्वेग बाकीच्यांच्या मागोमाग येतात. जिच्यावर सारे गाव विश्वास ठेवते, अशा एका वृद्ध शिक्षिकेचा विचार करा. मुले धावत तिच्याकडे जातात, आणि तिच्या रागाची कोणालाही भीती वाटत नाही. तिच्याविषयीची कुजबुज तिच्या मनापर्यंत पोचत नाही, आणि स्तुतीने ती फुगून जात नाही. ती जगाबरोबर निवांत असते, आणि जग तिच्याबरोबर.
कसलीही अपेक्षा नाही
अनपेक्ष: शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथ: । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्त: स मे प्रिय: ॥ 16॥
असा माणूस जगाशी कसा वागतो, हे सांगून झाले. आता तो जगात काम कसे करतो, हे श्रीकृष्ण दाखवतात. “ज्याला कसलीही अपेक्षा नसते, जो शुद्ध, दक्ष आणि निःपक्षपाती असतो, ज्याला कसली व्यथा नसते; ज्याने स्वार्थाचे सारे आरंभ सोडले आहेत. असा माझा भक्त मला प्रिय आहे.” शंकराचार्य प्रत्येक शब्दाचा अर्थ सांगतात. अपेक्षा नसणे म्हणजे देह, इंद्रिये आणि त्यांचे विषय यांच्याकडून काहीच न मागणे. शुद्धी म्हणजे देहाची आणि मनाची स्वच्छता. दक्ष असणे म्हणजे समोर येईल ते काम लगेच आणि योग्य रीतीने करणे. निःपक्षपाती असणे म्हणजे पक्षपाताने, मित्राच्या किंवा नातलगाच्या बाजूने न झुकणे. व्यथा नसणे म्हणजे पुढे काय होईल याची भीती नसणे. सोडलेले आरंभ म्हणजे इच्छेपोटी सुरू केलेले उद्योग: या जगातल्या किंवा पुढच्या स्वर्गातल्या बक्षिसासाठी. काम मात्र चालूच राहते. लक्षात घ्या, “दक्ष” हा शब्द याच ओळीत आहे. श्रीकृष्णांना प्रिय असणारा भक्त आळशी नसतो. काय करायला हवे, ते तो पाहतो आणि करतो, त्यातून काय मिळेल हे न विचारता.
शुभ-अशुभाच्या पलीकडे
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ् क्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्य: स मे प्रिय: ॥ 17॥
बाहेरच्या कामाकडून श्रीकृष्ण आतल्या मनाकडे वळतात. “जो हुरळून जात नाही आणि द्वेष करत नाही, शोक करत नाही आणि लालसा धरत नाही. ज्याने शुभ आणि अशुभ दोन्ही सोडले आहेत, आणि जो भक्तीने भरलेला आहे. तो मला प्रिय आहे.” हे चार छोटे शब्दसमूह म्हणजे भावनांचे चार हेलकावे. असा माणूस इच्छा पूर्ण झाली म्हणून आनंदाने उड्या मारत नाही, आणि नको असलेल्याचा द्वेष करत नाही. प्रिय माणसाचा वियोग झाला म्हणून शोक करत नाही, आणि जे नाही त्याची लालसा धरत नाही. शंकराचार्य “शुभ आणि अशुभ” यांचा अर्थ चांगली आणि वाईट कर्मे असा घेतात: असा माणूस दोन्ही सोडतो. एकोणिसाव्या शतकातले अनुवादक तेलंग त्यांचा अर्थ प्रिय आणि अप्रिय असा घेतात. शंकराचार्यांच्या अर्थामागे सगळ्या गीतेत आढळणारी एक शिकवण आहे: फळासाठी केलेले चांगले कर्मही वाईट कर्माइतकेच माणसाला बांधते. त्याचे फळ अधिक सुखद असेल, पण ते शेवटी भोगावे लागणारे फळच असते. याचा अर्थ बऱ्या-वाइटाला काही महत्त्व उरत नाही, असा नाही. हाच अध्याय प्रत्येक प्राण्याविषयी मैत्री आणि करुणा मागतो. सोडले जाते ते कर्मांचे बंधन, चांगुलपणा नव्हे.
शत्रू-मित्रांशी सारखा
सम: शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयो: । शीतोष्णसुखदु:खेषु सम: सङ्गविवर्जित: ॥ 18॥ तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् । अनिकेत: स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नर: ॥ 19॥
श्रीकृष्ण हे चित्र पूर्ण करतात. “जो शत्रू आणि मित्र यांच्याशी सारखा वागतो; मान आणि अपमान, थंडी आणि उष्णता, सुख आणि दुःख यांत सारखा राहतो, आणि आसक्तीपासून मुक्त असतो. जो निंदा आणि स्तुती सारखीच मानतो, कमी बोलतो, आणि जे मिळेल त्यात संतुष्ट असतो. ज्याला ठरलेले घर नाही, ज्याची बुद्धी स्थिर आहे, आणि जो भक्तीने भरलेला आहे. तो माणूस मला प्रिय आहे.” प्रत्येक जोडी ही आयुष्य प्रत्येकासमोर ठेवत असलेली एक परीक्षा आहे, आणि भक्त प्रत्येक परीक्षेला एकाच वृत्तीने सामोरा जातो. बाकीचा अर्थ शंकराचार्यांच्या भाष्याप्रमाणे आहे. कमी बोलणे म्हणजे वाणीवर ताबा ठेवणे. जे मिळेल त्यात संतुष्ट असणे म्हणजे देह चालवण्यापुरते जे मिळेल, त्यात समाधान मानणे. ठरलेले घर नसणे म्हणजे भ्रमण करणाऱ्या संन्याशासारखे, कायमच्या निवाऱ्याविना जगणे; रामानुजाचार्य याचा अर्थ घराविषयी आसक्ती नसणे असा घेतात. स्थिर बुद्धी म्हणजे सर्वोच्च सत्यावर स्थिरावलेली बुद्धी. हे चित्र गीतेतल्या स्थितप्रज्ञाच्या चित्राच्या अगदी जवळचे आहे: ज्याला दुःख किंवा सुख डळमळवू शकत नाही, असा ज्ञानी. इथे तीच स्थिरता प्रेमाच्या डोळ्यांनी पाहिली आहे. हा आता केवळ कष्टाने मिळवलेला आत्मसंयम राहत नाही. ईश्वराला हृदय अर्पण केलेल्या माणसाची ती शांती आहे. अध्याय दोन श्लोकांनंतर संपतो. “पण मी सांगितला तसाच हा अमृतमय धर्म जे श्रद्धेने आचरतात, आणि मलाच सर्वोच्च मानतात, ते भक्त मला सर्वांत प्रिय आहेत.” इथे धर्म म्हणजे मृत्यूपासून मुक्तीकडे नेणारी जीवनपद्धती. या अध्यायाचे नाव भक्तियोग आहे. तो एखाद्या आज्ञेने संपत नाही; प्रेमाच्या घोषणेने संपतो.