भगवद्गीता
अध्याय १३ (क्षेत्र क्षेत्रज्ञ विभाग योग)
अर्जुन उवाच । प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च । एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ 1॥
हा अध्याय भक्तीकडून ज्ञानाकडे वळतो. माणूस कशाचा बनलेला आहे, आणि या सगळ्याच्या आत जाणणारा कोण आहे, हा त्याचा प्रश्न आहे. संवाद अजून कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावरच चालू आहे. आपल्याच आप्तांशी लढायचे नाही, म्हणून महान धनुर्धर अर्जुनाने धनुष्य खाली ठेवले आहे. त्याचे मित्र आणि सारथी, स्वतः ईश्वर असलेले श्रीकृष्ण, त्याला उपदेश करत आहेत. आपल्याला प्रिय असलेल्या भक्ताचे वर्णन त्यांनी नुकतेच केले आहे. आता अर्जुन त्या शिकवणीच्या पायाविषयी विचारतो. “कृष्णा, प्रकृती आणि पुरुष, क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ, ज्ञान आणि ज्ञेय, म्हणजे जे जाणायचे ते, यांविषयी मला जाणून घ्यायचे आहे.” त्याच्या प्रश्नात तीन जोड्या आहेत. पहिली जोडी प्रकृती आणि पुरुष. प्रकृती म्हणजे निसर्ग: जे जे निर्माण होते आणि बदलते ते सगळे, ताऱ्यांपासून शरीरापर्यंत, आणि विचार-भावनांसकट मनसुद्धा. पुरुष म्हणजे शरीरात राहणारा जाणता आत्मा. पाहणारा, जाणणारा, अनुभवणारा तो; आणि तो जे पाहतो, जाणतो, अनुभवतो, ती सगळी प्रकृती. दुसरी जोडी, क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ, ही याच दोघांसाठी श्रीकृष्णांनी स्वतः वापरलेली उपमा आहे, आणि ती ते लगेच उलगडून सांगतात. तिसऱ्या जोडीतला प्रश्न असा: खरे ज्ञान कोणते, आणि शेवटी ते काय जाणते? सारा अध्याय याचेच उत्तर आहे.
शरीर हे शेत
श्रीभगवानुवाच । इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति तं प्राहु: क्षेत्रज्ञ इति तद्विद: ॥ 2॥
श्रीकृष्ण एका साध्या उपमेने सुरुवात करतात. “अर्जुना, या शरीराला क्षेत्र, म्हणजे शेत, म्हणतात. आणि जो हे शरीर जाणतो, त्याला जाणकार लोक क्षेत्रज्ञ, म्हणजे शेत जाणणारा, म्हणतात.” हा जाणणारा म्हणजे आत्मा: आपल्यातला खरा “मी”, शरीर आणि मन यांच्यामागची जाणीव. एक प्रयोग करून पाहा. तुमचा हात, तुमची भूक, तुमचा थकवा, मनातून जाणारा एखादा विचारसुद्धा तुम्हाला जाणवू शकतो. जे जे तुम्हाला जाणवते, ते सगळे शेतात मोडते. जाणणारा मात्र शेतातली आणखी एक वस्तू नाही. तोच क्षेत्रज्ञ. शरीराला शेत का म्हणायचे? ते झिजते, जीर्ण होते. आणि शेतासारखेच, आपल्या कर्मांची फळे त्यात उगवतात. प्रत्येक कर्म म्हणजे त्यात पेरलेले बी. सुखाचे असो वा दुःखाचे, जे पीक आपण कापतो, ते याच जमिनीत येते. असे शंकराचार्य समजावतात. ते आठव्या शतकातले भाष्यकार; त्यांचे गीताभाष्य आज उपलब्ध असलेले सर्वांत जुने भाष्य आहे. मग श्रीकृष्ण आणखी पुढे जातात. “अर्जुना, सर्व क्षेत्रांतला क्षेत्रज्ञ मीच आहे, हेही जाण. क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे ज्ञान, तेच खरे ज्ञान, असे माझे मत आहे.” प्रत्येक शरीरात एक जाणणारा आहे, आणि श्रीकृष्ण म्हणतात, तो जाणणारा मीच आहे. मोठे भाष्यकार ही ओळ आपापल्या परीने समजतात. शंकराचार्यांच्या मते ईश्वर एकच आहे, जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यापासून मुक्त. ब्रह्मदेवापासून गवताच्या पात्यापर्यंतच्या अनेक शरीरांमुळे तो फक्त विभागलेला दिसतो. क्षेत्रज्ञाला जाणणे म्हणजे आपण तोच एक आहोत हे जाणणे. रामानुजाचार्य हे अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य. त्यांच्या मते प्रत्येक क्षेत्रज्ञ हा खराखुरा, वेगळा आत्मा आहे. आत्मा जसा शरीरात राहतो, तसे श्रीकृष्ण त्या आत्म्यात त्याचा अंतरात्मा म्हणून राहतात. याचा अर्थ शरीर तुच्छ आहे, असा नाही. शेताची निगा राखायची असते, ते कसायचे असते; फक्त शेत म्हणजे शेतकरी नव्हे. अर्जुन रडतो, कारण तो आपल्या आप्तांना त्यांची शरीरेच समजतो. श्रीकृष्ण सांगत आहेत: ज्ञानाची सुरुवात शेत आणि शेत जाणणारा यांना वेगळे ओळखण्यापासून होते.
शेतात काय काय आहे
इच्छा द्वेष: सुखं दु:खं सङ्घातश्चेतना धृति: । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ 7॥
मी शेताचे थोडक्यात वर्णन करतो, असे श्रीकृष्ण सांगतात: ते काय आहे, कसे आहे, कसे बदलते आणि कुठून येते. मग त्याचा जाणणारा कोण, आणि त्याच्या शक्ती कोणत्या, तेही सांगतो. ऋषींनी अनेक स्तोत्रांत याचे गायन केले आहे, ते म्हणतात, आणि ब्रह्माविषयी तर्कशुद्ध विचार मांडणाऱ्या ग्रंथांनी हे निश्चित केले आहे. ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींच्या मुळाशी असलेले एकमेव सत्य. आधी ते शेताचे भाग सांगतात. जड पदार्थ ज्यांपासून बनतात ती पाच महाभूते, “मी”पणाची भावना म्हणजे अहंकार, जाणून निर्णय घेणारी बुद्धी, आणि अव्यक्त. अव्यक्त म्हणजे कोणतेही रूप घेण्याआधीची प्रकृती, जसा अख्खा वृक्ष बीजात दडलेला असतो. मग दहा इंद्रिये: जाणणारी पाच आणि कर्म करणारी पाच. मग मन, आणि इंद्रियांना भेटणारे पाच विषय: शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध. “इच्छा आणि द्वेष, सुख आणि दुःख, शरीराचा सारा सांगाडा, चेतना आणि धृती: थोडक्यात, विकारांसह क्षेत्र हे असे आहे.” या यादीत एक आश्चर्य दडले आहे. इच्छा, दुःख, आणि चेतनासुद्धा, शेतात येतात; जाणणाऱ्यात नव्हे. शंकराचार्य म्हणतात, त्या जाणता येतात, म्हणून त्या शेतात मोडतात. इथली चेतना म्हणजे आत्म्याच्या प्रकाशाने उजळलेले मन; आगीत ठेवलेला लोखंडाचा गोळा जसा आगीच्या उष्णतेने लाल होतो, तसे. धृती म्हणजे शरीर आणि इंद्रिये थकून ढासळू लागली तरी त्यांना सावरून धरणारी शक्ती. “मला राग आला आहे” असे म्हणा, आणि मग त्या रागाकडे पाहा. तो उफाळतो, भडकतो आणि ओसरतो, आणि हे सगळे तुम्हाला दिसते. ज्याच्याकडे असे पाहता येते, ते सगळे शेत. पाहणारा म्हणजे राग नव्हे. जे जाणले जाते, त्याविषयी एवढे पुरे. जाणणारा कोण, हे सांगण्याआधी श्रीकृष्ण एका वेगळ्या प्रश्नाकडे वळतात: त्याला जाणू शकणारा माणूस कसा असतो?
ज्ञानाची वीस लक्षणे
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रह: ॥ 8॥ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदु:खदोषानुदर्शनम् ॥ 9॥ असक्तिरनभिष्वङ्ग: पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ 10॥ मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ 11॥ अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ 12॥
ज्ञान म्हणजे काय, हे आता श्रीकृष्ण सांगतात. त्यांचे उत्तर व्याख्या नाही, तर एका माणसाचे चित्र आहे: त्याची वीस लक्षणे. चांगल्या गुणांना ज्ञान का म्हणायचे? कारण त्यांच्यामुळेच ज्ञान शक्य होते, असे शंकराचार्य समजावतात: ते माणसाला जाणण्यासाठी पात्र करतात. तळ्यातल्या चंद्राच्या प्रतिबिंबाचा विचार करा. ढवळलेल्या, गढूळ पाण्यात काहीच दिसत नाही. गर्विष्ठ, हावरे किंवा अस्वस्थ मन त्या पाण्यासारखे असते. ही लक्षणे ते पाणी शांत आणि नितळ होऊ देतात. काही लक्षणे माणसाचे इतरांशी आणि स्वतःशी असलेले नाते घडवतात. “नम्रता, दंभ नसणे, अहिंसा, क्षमा आणि सरळपणा,” असे श्रीकृष्ण म्हणतात. आणि त्यांत गुरुसेवा, शुचिता, स्थिरता आणि आत्मसंयम यांची भर घालतात. इथे क्षमा म्हणजे कुणी अन्याय केला तरी विचलित न होणे. शुचिता म्हणजे स्वच्छ शरीर, आणि विकार धुऊन निघालेले मन. इतर लक्षणे जगाची पकड सैल करतात. इंद्रियसुखांविषयी वैराग्य, अहंकार नसणे, आणि जन्म, मृत्यू, म्हातारपण आणि रोग यांतले दुःख आणि दोष स्पष्ट दिसणे. त्यांत आसक्ती नसणे येते, आणि हवे ते घडो वा नको ते, मन सम राहणे. शिवाय श्रीकृष्ण सांगतात: मुलगा, पत्नी किंवा घर यांना चिकटून न राहणे. शंकराचार्यांच्या अर्थाने असे चिकटणे म्हणजे दुसऱ्याचे प्रत्येक सुख-दुःख आपलेच मानणे: “मीच सुखी आहे, मीच दुःखी आहे.” कुटुंब राहते; चिकटणे जाते. शेवटची लक्षणे ईश्वराकडे आणि सत्याकडे वळतात. “दुसरे काहीही न मागणाऱ्या, अनन्य योगाने केलेली माझी अढळ भक्ती. एकांताची आवड, आणि गर्दीत रस नसणे. आत्मज्ञानात स्थिरता, आणि सत्याचे ज्ञान कशासाठी आहे, हे सतत डोळ्यांसमोर ठेवणे. याला ज्ञान म्हणतात. याच्या उलट जे, ते अज्ञान.” योग म्हणजे माणसाला सर्वोच्चाशी जोडणारी साधना. शंकराचार्य म्हणतात, इथली गर्दी म्हणजे असंस्कृत आणि बेशिस्त लोकांचा जमाव; सज्जनांची संगत नव्हे. आणि सत्याचे ज्ञान मुक्तीसाठी आहे: जन्म-मृत्यूचा फेरा संपवण्यासाठी. या मापाने पाहिले, तर सगळी शास्त्रे पाठ म्हणणारा, पण गर्विष्ठ आणि हावरा माणूस अजून अज्ञानीच आहे. आणि फारसे न वाचलेली, पण सहनशील, प्रामाणिक आणि दुःखात स्थिर राहणारी स्त्री सत्याच्या अधिक जवळ आहे. ज्ञान म्हणजे काय, असे अर्जुनाने विचारले, आणि श्रीकृष्णांनी उत्तरादाखल एका माणसाचे वर्णन केले. वीस लक्षणांत त्यांनी स्वतःवरची भक्तीही गणली. म्हणजे ज्ञान आणि प्रेमळ भक्ती वेगवेगळ्या नाहीत. कोण जाणू शकतो, हे सांगून झाले; आता ते जे जाणायचे, त्याकडे वळतात.
एक, तरी विभागल्यासारखे
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ 17॥
आता श्रीकृष्ण ज्ञेयाविषयी, म्हणजे जे जाणायचे त्याविषयी, बोलतात. ते जाणल्याने अमृतत्व मिळते. ते म्हणजे ब्रह्म: सर्वोच्च, अनादी, ज्याच्याविषयी “आहे” असेही म्हणता येत नाही आणि “नाही” असेही नाही. हे कोड्यासारखे वाटते, पण कारण साधे आहे. “आहे” आणि “नाही” हे शब्द घड्यासारख्या, इंद्रियांना सापडणाऱ्या वस्तूंविषयीच बोलले जातात. ब्रह्म इंद्रियांच्या पलीकडे आहे, असे शंकराचार्य समजावतात. म्हणून प्राचीन शास्त्रे त्याचे वर्णन फक्त “हे नाही, हे नाही” (नेति नेति) असेच करतात. मग श्रीकृष्ण ब्रह्माचे वर्णन परस्परविरोधी वाटणाऱ्या जोड्यांत करतात. त्याला सर्व बाजूंनी हात, पाय, डोळे, मुखे आणि कान आहेत, आणि ते सर्वांना व्यापून आहे. ते प्रत्येक इंद्रियातून काम करते, तरी त्याला इंद्रिये नाहीत: ज्या जाणिवेमुळे प्रत्येक डोळा पाहतो आणि प्रत्येक कान ऐकतो, ती जाणीव म्हणजे ब्रह्म. ते अलिप्त आहे, तरी सगळ्यांना धारण करते; आकाश जसे कशालाही न चिकटता सर्व वस्तूंना सामावून घेते, तसे. ते गुणांच्या पलीकडे आहे, तरी गुणांचा अनुभव घेते. गुण म्हणजे ज्या तीन धाग्यांनी प्रकृती विणली आहे, ते धागे. ते सर्व प्राण्यांच्या आत आहे आणि बाहेरही; चल आणि अचल दोन्ही. ते इतके सूक्ष्म आहे की जाणता येत नाही; ते दूर आहे आणि अगदी जवळही: न जाणणाऱ्यांपासून दूर, जाणणाऱ्यांच्या जवळ. “ते अविभक्त आहे, तरी प्राण्यांमध्ये विभागल्यासारखे राहते. सर्व प्राण्यांचा आधार म्हणून ते जाणावे. ते त्यांना गिळून टाकते, आणि त्यांना जन्मालाही घालते.” ब्रह्म आकाशासारखे एक आहे; अनेक शरीरांत दिसते म्हणून फक्त विभागलेले वाटते. ही तुलना शंकराचार्यांची आहे. शंभर खिडक्यांतून शंभर खोल्यांत पडणाऱ्या सूर्यप्रकाशाचा विचार करा. प्रत्येक खोलीत प्रकाशाचा आपला तुकडा असतो, पण सूर्य एकच असतो. तेच ब्रह्म प्राणी असेपर्यंत त्यांना धारण करते. जगाचा लय झाला की त्यांना आपल्यात परत घेते. आणि नवे जग सुरू झाले की त्यांना पुन्हा बाहेर पाठवते. ते सर्व प्रकाशांचा प्रकाश आहे, सर्व अंधाराच्या पलीकडे आहे. तेच ज्ञान, तेच ज्ञेय, आणि ज्ञानाने गाठायचे ध्येयही तेच; प्रत्येकाच्या हृदयात ते बसले आहे. अशा रीतीने क्षेत्र, ज्ञान आणि ज्ञेय थोडक्यात सांगून झाले. हे समजणारा भक्त माझ्या स्वरूपात प्रवेश करायला पात्र होतो, असे श्रीकृष्ण सांगतात. म्हणजे तो जन्म-मृत्यूपासून मुक्त होतो, आणि ईश्वराचे स्वरूप पावतो.
आपण पुन्हा का जन्मतो
पुरुष: प्रकृतिस्थो हि भुङक्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ 22॥
अर्जुनाची पहिली जोडी, प्रकृती आणि पुरुष, आता पुन्हा येते. श्रीकृष्ण सांगतात, प्रकृती आणि पुरुष, म्हणजे निसर्ग आणि जाणता आत्मा, दोघेही अनादी आहेत. शरीर आणि मन यांचे सगळे बदल, आणि गुणसुद्धा, प्रकृतीतून येतात. शरीर, इंद्रिये आणि त्यांचे सगळे व्यवहार यांचे कारण प्रकृती. आणि सुख-दुःखाच्या अनुभवाचे कारण पुरुष, म्हणजे जाणता आत्मा. इथे श्रीकृष्ण पुनर्जन्माविषयी बोलतात: मरताना आत्मा एक शरीर सोडतो आणि दुसऱ्या शरीरात जन्मतो, उच्च किंवा नीच, देव, माणूस किंवा पशू म्हणून. प्रत्येक कर्म आपला ठसा मागे ठेवते, आणि कर्माचे हे ठसे पुढचा जन्म घडवतात. “प्रकृतीत बसलेला पुरुष प्रकृतीतून जन्मलेल्या गुणांचा अनुभव घेतो. या गुणांची आसक्ती हेच चांगल्या आणि वाईट योनींत त्याच्या जन्मांचे कारण आहे.” गुण म्हणजे सगळ्या प्रकृतीत विणलेले तीन धागे. सत्त्व म्हणजे स्पष्टता आणि शांती, रज म्हणजे आवेग आणि धडपड, आणि तम म्हणजे जडपणा आणि सुस्ती. प्रत्येक मनःस्थिती या तिघांचे कुठले ना कुठले मिश्रण असते. “प्रकृतीत बसणे” म्हणजे प्रकृतीलाच आपण समजणे. मग आत्मा म्हणतो, “मी सुखी आहे”, “मी दुःखी आहे”, “मी गोंधळलो आहे”, “मी विद्वान आहे”, जणू मनाच्या या अवस्था त्याच्याच आहेत. हे चिकटणेच त्याला जन्मामागून जन्मात ओढते. शंकराचार्य हा श्लोक असा वाचतात. चांगल्या योनी म्हणजे देवांमधले जन्म, वाईट म्हणजे पशूंमधले, आणि माणसाचा जन्म या दोघांच्या मध्ये. सिनेमा पाहताना आपण खुर्चीत बसलो आहोत, हे विसरलेल्या माणसाचा विचार करा. नायक मेला की तो रडतो, पाठलागाच्या दृश्यात थरथरतो. पडद्यावरचे काहीही त्याला स्पर्श करू शकत नाही, तरी दोन तास तो ते सगळे जगतो. दिवे लागले की त्याला आठवते: आपण सगळा वेळ इथे खुर्चीतच होतो.
सर्वांत तोच परमेश्वर
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं य: पश्यति स पश्यति ॥ 28॥
आतल्या जाणणाऱ्याची नावे श्रीकृष्ण सांगतात. या शरीरातल्या परम आत्म्याला साक्षी, अनुमती देणारा, आधार देणारा, अनुभव घेणारा, महेश्वर आणि परमात्मा म्हणतात. जो हा आत्मा, आणि गुणांसह प्रकृती, खऱ्या अर्थाने जाणतो, तो कसाही जगत असला तरी पुन्हा जन्मत नाही. माणसे या दर्शनापर्यंत वेगवेगळ्या वाटांनी येतात: ध्यानाने, ज्ञानमार्गाने किंवा निष्काम कर्माने. इतर काही यांपैकी काहीच न जाणता, दुसऱ्यांकडून जसे ऐकले, तशी उपासना करतात. हे सगळेच मृत्यूच्या पार जातात. आणि जे जे जन्मते, चल असो वा अचल, ते क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगातून येते. मग अध्यायाचा गाभा येतो. “जो सर्व प्राण्यांत समभावाने राहणारा परमेश्वर पाहतो, मरणाऱ्यांमध्ये न मरणारा पाहतो, तोच खरा पाहतो.” शंकराचार्य सांगतात, पाहतो प्रत्येकजण, पण बहुतेकजण चुकीचे पाहतात. डोळ्यात दोष असलेल्या माणसाला आकाशात अनेक चंद्र दिसतात. ज्याला एकच चंद्र दिसतो, तोच खरे पाहतो. तसेच सर्व प्राण्यांत एक आत्मा पाहणारा खरे पाहतो; फक्त वेगवेगळे आत्मे पाहणारे अनेक चंद्र पाहत असतात. पुढचा श्लोक सांगतो, असा माणूस “आत्म्याने आत्म्याचा घात करत नाही”, आणि म्हणून परम गतीला पोचतो. शब्द विचित्र वाटतात, पण विचार साधा आहे. जो मरणाऱ्या शरीरालाच आत्मा समजतो, त्याच्या दृष्टीआड खरा आत्मा होतो, आणि प्रत्येक मृत्यूबरोबर आपण पुन्हा मरतो, असे त्याला वाटते. आपण खरे कोण आहोत, हे विसरणे म्हणजेच स्वतःला जखमी करणे. सर्वांत परमेश्वर पाहणारा या जखमेपासून सुरक्षित असतो. “समभावाने” याचा अर्थ सगळे प्राणी शरीराने, मनाने किंवा वागण्याने सारखे आहेत, असा नाही. संत आणि चोर वेगळे असतात, आणि गीता कधीच उलटे म्हणत नाही. दोघांमध्ये जे सारखे आहे, तो आतला परमेश्वर. अर्जुनाला एका बाजूला मित्र दिसतात, दुसऱ्या बाजूला शत्रू; ही सगळी मरणारी शरीरे. श्रीकृष्ण त्याला सांगतात, त्या प्रत्येकात तोच न मरणारा परमेश्वर पाहा.
अनेक एकात विसावलेले
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ 31॥
जो खरे पाहतो, तो प्रत्येक कर्म केवळ प्रकृतीच करते असे पाहतो, आणि आत्मा मुळीच कर्ता नाही असे पाहतो, असे श्रीकृष्ण सांगतात. हात हलतो, मन योजना करते, हृदय धडधडते; हे सगळे प्रकृतीचे काम. आत्मा फक्त ते जाणतो. दिवा कामात गढलेल्या माणसांनी भरलेली खोली उजळून दाखवतो, पण त्यांचे एकही काम स्वतः करत नाही; आत्माही तसाच. मग ते हे दर्शन आणखी एक पाऊल पुढे नेतात. “प्राण्यांचे वेगवेगळे अस्तित्व त्या एकातच विसावलेले आहे, आणि त्या एकातूनच सारा विस्तार झाला आहे, असे जेव्हा माणूस पाहतो, तेव्हा तो ब्रह्मरूप होतो.” इथे दोन पायऱ्या आहेत. पहिली, अनेकांना एकाच आधारावर विसावलेले पाहणे. दुसरी, ते अनेक त्याच आधारातून बाहेर येताना पाहणे. दुसऱ्या पायरीसाठी शंकराचार्य छांदोग्य उपनिषदाचा दाखला देतात. ते सर्वांत प्राचीन उपनिषदांपैकी एक; उपनिषदे म्हणजे वेदांच्या शेवटी येणारे तत्त्वज्ञानाचे ग्रंथ. त्या उपनिषदात सगळ्या गोष्टींचा उगम आत्म्यापर्यंत मागे नेऊन दाखवला आहे: प्राण, आशा आणि स्मृती, आकाश, अग्नी आणि पाणी, आणि अन्न. समुद्रावरच्या लाटांचा विचार करा. प्रत्येकीला आपला आकार आहे, छोटेसे आयुष्य आहे, आणि कोणत्याही दोन लाटा सारख्या नसतात. तरी प्रत्येक लाट पाणीच असते; पाण्यातूनच उठते आणि पाण्यातच परत विरते. लाटांकडे असे पाहणे म्हणजे त्या नाकारणे नव्हे; त्या खऱ्या काय आहेत ते पाहणे. सर्व प्राण्यांकडे असे पाहणाऱ्याला आता कशापासूनही आपण वेगळे आहोत असे वाटत नाही. असा माणूस ब्रह्मरूप होतो, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. याचा अर्थ कुणी नवा माणूस घडवला जातो, असा नाही. गळून पडते ती जुनी भावना: आपण अनेकांमधली एक छोटीशी, बाकीच्यांपासून तुटलेली वस्तू आहोत, ही.
आकाशासारखा अलिप्त
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ 33॥
एक प्रश्न उरतो. एकच आत्मा प्रत्येक शरीरात राहत असेल, तर प्रत्येक शरीराच्या दोषांत तोही वाटेकरी होतो का? श्रीकृष्ण उत्तर देतात. हा परमात्मा अनादी आहे, गुणांच्या पलीकडे आहे, म्हणून तो कधीच झिजत नाही. तो शरीरात राहतो, तरी कर्म करत नाही, आणि म्हणून कोणतेही कर्म त्याला डाग लावू शकत नाही. मग ते एक उपमा देतात. “सर्वत्र असलेले आकाश सूक्ष्म असल्यामुळे त्याला डाग लागत नाही. तसाच शरीरात सर्वत्र असलेला आत्मा डागाळत नाही.” आकाश सगळ्याला सामावून घेते. धूर त्यातून वर जातो, धूळ त्यात तरंगते, एखादे शहर त्यात जळते. धूर विरला की आकाश पूर्वीइतकेच स्वच्छ असते. ते सूक्ष्म आहे, त्यातून जाणाऱ्या कोणत्याही गोष्टीपेक्षा बारीक; म्हणून काहीही त्याला चिकटू शकत नाही. आत्मा त्याहूनही सूक्ष्म आहे. तो ज्या शरीरात आणि मनात राहतो, त्यांच्यातून भूक आणि आजार, राग आणि भीती, चांगली-वाईट कर्मे, हे सगळे येते-जाते. हे सगळे शेताचे आहे. जाणणारा या सगळ्यात हजर असतो, आणि यातले काहीही त्याला स्पर्श करत नाही.
एक सूर्य, सारे जग उजळलेले
यथा प्रकाशयत्येक: कृत्स्नं लोकमिमं रवि: । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ 34॥
श्रीकृष्ण एक शेवटची उपमा देतात. “अर्जुना, जसा एकच सूर्य हे सारे जग उजळतो, तसा क्षेत्राचा स्वामी सारे क्षेत्र उजळतो.” सूर्य ज्या वस्तू दाखवतो, त्या तो घडवत नाही. तो त्या वस्तू होत नाही, आणि त्या बदलल्या म्हणून तो बदलत नाही. तरी त्याच्याशिवाय काहीच दिसू शकले नसते. तसाच जाणणारा शरीर, इंद्रिये आणि मन उजळतो, आणि त्यांच्याद्वारे जग. त्या प्रकाशाशिवाय काहीच जाणता आले नसते. ही उपमा एकाच वेळी दोन गोष्टी शिकवते, असे शंकराचार्य दाखवून देतात. साऱ्या जगासाठी जसा एक सूर्य, तसा सगळ्या क्षेत्रांत एक आत्मा. आणि सूर्य ज्याच्यावर प्रकाश टाकतो, त्याने जसा तो मळत नाही, तसाच आत्माही. सूर्यप्रकाश चिखलावर पडतो आणि फुलांवरही, आणि दोन्हींपैकी कशानेही तो मळत नाही. पुढच्या श्लोकाने अध्याय संपतो. “जे ज्ञानाच्या डोळ्यांनी क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांतला भेद पाहतात, आणि प्राणी प्रकृतीतून कसे मुक्त होतात ते पाहतात, ते परम पदाला जातात.” ज्ञानाचे डोळे म्हणजे शिकवणीतून आलेली आणि स्वतःची झालेली समज. प्रकृतीतून मुक्त होणे म्हणजे ज्या बंधनामुळे आत्मा शेतालाच आपण समजत होता, त्यातून सुटणे. या अध्यायाचे नाव क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ विभाग योग आहे, आणि हा भेद हीच त्याची सगळी शिकवण आहे.