भगवद्गीता
अध्याय १६ (दैवासुर संपद विभाग योग)
श्रीभगवानुवाच । अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थिति: । दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ 1॥ अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्याग: शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ 2॥ तेज: क्षमा धृति: शौचमद्रोहोनातिमानिता । भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ 3॥
हा अध्याय दोन स्वभाव शेजारी शेजारी मांडतो: दैवी आणि आसुरी. प्रसंग कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावरचा आहे. अर्जुनाचे सारथी आणि स्वतः ईश्वर असलेले श्रीकृष्ण यांनी पुरुषोत्तम कोण, हे नुकतेच दाखवले आहे. आता ते माणसाला ईश्वराकडे नेणाऱ्या स्वभावाचे वर्णन करतात, आणि मग त्याला ईश्वरापासून दूर ओढणाऱ्या स्वभावाचे. प्रत्येक स्वभावाला ते संपत्ती म्हणतात, संपद्. वारसाला जशी जन्मतःच जहागीर मिळते, तसा माणूस हा स्वभाव जन्मतःच हाती घेऊन येतो. दैवी संपत्तीची त्यांची यादी आतून बाहेरच्या दिशेने रेखाटलेले एक व्यक्तिचित्र आहे. मुळाशी आहेत: “निर्भयता, शुद्ध अंतःकरण, आणि ज्ञान व योग यांत स्थिरता.” शुद्ध अंतःकरणाचा माणूस इतरांशी वागताना फसवत नाही, खोटे बोलत नाही. ज्ञान म्हणजे शास्त्रातून आणि गुरूकडून आत्म्याचे, आपल्यातल्या खऱ्या “मी”चे, सत्य शिकणे. योग म्हणजे मनाची साधना: इंद्रिये आवरून आणि मन शांत करून ते सत्य स्वतःचे करणे. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांचे गीताभाष्य आज उपलब्ध असलेले सर्वांत जुने भाष्य आहे. ते या स्थिरतेला सर्वांत मुख्य दैवी गुण म्हणतात. ती सत्त्वातून जन्मते. सत्त्व म्हणजे स्पष्टता: तीन गुणांपैकी सर्वांत तेजस्वी गुण. गुण म्हणजे ज्या धाग्यांनी सारी प्रकृती विणली आहे, ते धागे. मग धार्मिक जीवनाच्या साधना: “दान, इंद्रियसंयम आणि यज्ञ; स्वाध्याय, तप आणि सरळपणा.” असा माणूस इतरांना वाटून देतो, इंद्रियांना आवर घालतो, उपासना करतो, वेदांचे अध्ययन करतो, तप करतो, आणि सगळ्या बाबतींत सरळ असतो. मग तो इतरांमध्ये कसा जगतो, आणि आतून कसा असतो: “अहिंसा, सत्य आणि क्रोध नसणे; त्याग आणि शांती; चहाडी न करणे. सर्व प्राण्यांविषयी करुणा; लोभ नसणे; सौम्यता, लाज आणि चंचलता नसणे.” असे लोक कोणत्याही जीवाला दुखावत नाहीत, आणि जे खरे तेच बोलतात. ते कुणाचेही दोष उघडे पाडत नाहीत; दुःखात असलेल्या प्रत्येकाविषयी त्यांना कणव वाटते. मनाने ते त्यागी असतात, आणि शांत असतात. जवळ असलेल्या वस्तूवर त्यांची इंद्रिये झडप घालत नाहीत; हात आणि जीभ विनाकारण हलत नाहीत. ते सौम्य असतात, आणि वाईट करायची त्यांना लाज वाटते. शेवटी, हे सगळे धरून ठेवणारे बळ: “तेज, क्षमा, धैर्य आणि शुचिता; द्वेष नसणे आणि फाजील अभिमान नसणे. अर्जुना, हे गुण दैवी संपत्ती घेऊन जन्मलेल्याचे असतात.” इथे तेज म्हणजे धडाडी, चेहऱ्यावरची कांती नव्हे, असे शंकराचार्य म्हणतात. शरीर आणि इंद्रिये थकून गेली, की धैर्य त्यांना सावरून धरते. शुचिता शरीराची आणि मनाची, दोन्हींची. असे लोक कुणाचेही वाईट चिंतत नाहीत, आणि स्वतःसाठी मोठ्या मानाचा दावा करत नाहीत. आणि क्षमा ही क्रोध नसण्याच्याही पुढची पायरी आहे. उठलेला क्रोध शांत करणे, हे एक; पण अपमान झाला, मार बसला, तरी क्रोध उठूच न देणे, ही क्षमा.
आसुरी संपत्ती
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोध: पारुष्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ 4॥
त्या लांबलचक यादीसमोर श्रीकृष्ण एक छोटी यादी ठेवतात, सहा लक्षणांची. “ढोंग, माज आणि अभिमान, क्रोध, कठोरपणा आणि अज्ञान: अर्जुना, ही आसुरी संपत्ती घेऊन जन्मलेल्याची लक्षणे.” ढोंग म्हणजे लोकांना दाखवण्यासाठी पांघरलेली धार्मिकता; शंकराचार्य त्याला “धर्माचा झेंडा मिरवणे” म्हणतात. माज म्हणजे विद्या, धन किंवा कुळ यांमुळे फुगून जाणे. क्रोधाप्रमाणे अभिमानही दोन्ही यादींत आहे: दैवी यादी त्याच्या अभावाने संपली, आणि इथे तो पूर्ण रूपात उभा आहे. कठोरपणा म्हणजे क्रूर बोलणे; शंकराचार्य यासाठी टोमण्यांची उदाहरणे देतात: काण्या माणसाला “तीक्ष्ण नजरेचा” म्हणून, किंवा हीन कुळातल्याला “कुलीन” म्हणून हिणवणे. अज्ञान म्हणजे योग्य आणि अयोग्य यांतला फरक न कळणे. दैवी म्हणजे “देवांचे”. आसुरी म्हणजे “असुरांचे”. जुन्या कथांमध्ये जगांवरच्या सत्तेसाठी देवांशी लढणारे बलाढ्य जीव म्हणजे असुर. इथे मात्र हा शब्द एका स्वभावाचे नाव आहे, कोणत्याही वंशाचे किंवा जातीचे नव्हे. अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य हे सरळ शब्दांत सांगतात. ईश्वराची आज्ञा पाळणे हा ज्यांचा स्वभाव, ते देव; ती आज्ञा धुडकावणे हा ज्यांचा स्वभाव, ते असुर.
शोक करू नकोस
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता । मा शुच: सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ 5॥
प्रत्येक स्वभाव कुठे नेतो, ते श्रीकृष्ण सांगतात. “दैवी संपत्ती मुक्तीकडे नेते, आसुरी बंधनाकडे. पांडवा, शोक करू नकोस. तू दैवी संपत्ती घेऊन जन्मला आहेस.” इथे मुक्ती म्हणजे मोक्ष: जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटका. बंधन म्हणजे त्या फेऱ्याशी अधिकाधिक घट्ट बांधले जाणे. अर्जुनाने शोक का करावा? यांपैकी एक स्वभाव माणसाला बांधतो, हे त्याने आताच ऐकले आहे. आणि तो आयुष्यातल्या सर्वांत कठीण कृत्याच्या उंबरठ्यावर उभा आहे: स्वतःच्याच आप्तांविरुद्धचे युद्ध. आपण कोणत्या यादीत आहोत, असा प्रश्न त्याला पडणे स्वाभाविक आहे. शंकराचार्यांना त्याच्या मनात उठणारा हाच प्रश्न ऐकू येतो: “मी आसुरी संपत्तीचा आहे, की दैवी संपत्तीचा?” रामानुजाचार्य म्हणतात, अर्जुन फार घाबरला होता; आपला स्वभाव कोणता, हे त्याला ओळखता येत नव्हते. श्रीकृष्ण लगेच उत्तर देतात, आणि त्याला पांडव, म्हणजे पांडूचा पुत्र, म्हणून हाक मारतात. पांडू हे अर्जुनाचे आणि त्याच्या चार भावांचे वडील. रामानुजाचार्यांना त्या नावात एक आठवण दिसते: तो पिता धार्मिकांमध्ये अग्रणी होता.
दोन प्रकारचे जीव
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च । दैवो विस्तरश: प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥ 6॥
“या जगात दोन प्रकारचे जीव निर्माण झाले आहेत: दैवी आणि आसुरी. दैवी जीवांचे वर्णन विस्ताराने झाले. अर्जुना, आता आसुरी जीवांविषयी माझ्याकडून ऐक.” हे जीव म्हणजे माणसेच, असे शंकराचार्य म्हणतात. जन्म-मृत्यूच्या या जगातला प्रत्येक जण यांपैकी एका बाजूला असतो. ही रेषा एका लोकसमूहाला दुसऱ्यापासून वेगळे करत नाही; ती सगळ्या मानवजातीतून जाते. आसुरी स्वभावाचे पूर्ण चित्र आता अध्यायाच्या शेवटपर्यंत रंगवले आहे, कारण स्पष्ट दिसलेला दोष टाळता येतो. डॉक्टर रोगाची लक्षणे याच कारणासाठी सांगतो. चित्राची सुरुवात लगेच होते. काय स्वीकारावे आणि कशापासून दूर राहावे, हे आसुरी लोकांना कळत नाही. त्यांच्यात शुचिता नसते, सदाचार नसतो, सत्य नसते. ते म्हणतात, या जगात सत्य नाही, त्याला भक्कम आधार नाही, आणि त्याच्यावर कोणी ईश्वर राज्य करत नाही. जग स्त्री-पुरुषांच्या संयोगातून आले; वासनेशिवाय त्याचे दुसरे कारण ते काय असणार? शंकराचार्य यात लोकायतांना ओळखतात. लोकायत म्हणजे भारतातले प्राचीन जडवादी; त्यांच्या मते फक्त हे जग आणि हे शरीर एवढेच खरे. या मताला धरून, श्रीकृष्ण म्हणतात, अशा लोकांनी स्वतःलाच गमावले आहे. त्यांची बुद्धी तोकडी असते आणि कृत्ये क्रूर. ते जगाचे शत्रू बनतात, आणि त्याच्या नाशासाठी झटतात. कधीच न भागणाऱ्या कामनेच्या ते आहारी जातात; ढोंग, अभिमान आणि स्वतःच्या मोठेपणाची नशा यांनी भरलेले असतात. मोहात पडून ते खोट्या कल्पना कवटाळतात, आणि अपवित्र व्रते घेऊन जगतात.
“यापलीकडे काही नाही”
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिता: । कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिता: ॥ 11॥
असे लोक एकाच गोष्टीसाठी जगतात. “मृत्यूनेच संपणाऱ्या अगणित चिंतांना ते चिकटून राहतात. वासनांचा उपभोग हेच त्यांचे सर्वोच्च ध्येय असते, आणि यापलीकडे काही नाही, याची त्यांना खात्री असते.” त्यांचे चिंतातुर विचार कधी थांबत नाहीत; मृत्यूच त्यांना थांबवतो. रामानुजाचार्य हा “अंत” खुद्द जगाचा अंत असा वाचतात. आज किंवा उद्या मरणारी माणसे अशा योजना हाती घेतात, ज्या जगाच्या प्रलयापर्यंतच्या युगांतच पूर्ण होऊ शकतील. असा एक माणूस डोळ्यांसमोर आणा. रोज रात्री तो जागा राहून आपल्याकडे काय आहे ते मोजतो, आणि पुढे काय मिळवायचे याचे बेत करतो. हे सगळे कशासाठी, असे तो कधीच विचारत नाही, कारण यापलीकडे काही नाही, याची त्याला खात्री असते. त्याची शेवटची रात्रही त्याला मोजतानाच गाठेल.
आशेचे शेकडो फास
आशापाशशतैर्बद्धा: कामक्रोधपरायणा: । ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्जयान् ॥ 12॥
“आशेच्या शेकडो फासांनी बांधलेले, काम आणि क्रोध यांच्या आहारी गेलेले हे लोक वासना भोगण्यासाठी अन्यायाने धन गोळा करायला धडपडतात.” इथे आशा म्हणजे कठीण काळात माणसाला तगवणारी आशा नव्हे. जे आपल्याकडे नाही, त्याची लालसा, असा तिचा अर्थ. प्रत्येक आशा म्हणजे एक फास, असे शंकराचार्य म्हणतात; आणि सगळे फास मिळून माणसाला एकाच वेळी सगळ्या दिशांना ओढतात. काम आणि क्रोध हाच अशा लोकांचा आसरा असतो. ते धर्मासाठी नाही, तर सुखासाठी कष्ट करतात; आणि दुसऱ्यांचे धन हिरावून घेणे, हा त्यांचा अन्यायाचा मार्ग. मग श्रीकृष्ण त्यांचे विचार आपल्याला ऐकवतात. “हे मी आज मिळवले. ही इच्छा पुढे पुरी करीन. हे धन माझे आहे, आणि तेही माझे होईल.” मग: “त्या शत्रूला मी मारले, आणि बाकीच्यांनाही मारीन. मी स्वामी आहे, मी भोगणारा आहे. मी सगळे साधले आहे; मी बलवान आहे, सुखी आहे.” आणि शेवटी: “मी श्रीमंत आहे, कुलीन आहे; माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे? मी यज्ञ करीन, दान देईन, मौज करीन.” अज्ञानाने मोहित होऊन ते असे बोलतात. रामानुजाचार्यांना या सगळ्यात एकच धागा ऐकू येतो: “केवळ माझ्या स्वतःच्या बळावर”. मागच्या कर्मांचे न दिसणारे फळ असो की ईश्वर, त्यांच्या कहाणीत दोघांनाही काहीच स्थान नसते. अनेक विचारांनी भरकटलेले, मोहाच्या जाळ्यात अडकलेले, भोगात बुडालेले असे लोक शेवटी घाणेरड्या नरकात पडतात. ते स्वतःलाच मोठे समजतात, कुणापुढे वाकत नाहीत; धनाच्या गर्वाने धुंद असतात. त्यांचे यज्ञ फक्त नावाचे यज्ञ असतात: दिखाव्यासाठी केलेले, आणि विधी मोडून केलेले.
प्रत्येक देहातल्या ईश्वराचा द्वेष
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिता: । मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयका: ॥ 18॥
या सगळ्याच्या तळाशी काय आहे, ते आता श्रीकृष्ण सांगतात. “अहंकार, बळ, माज, काम आणि क्रोध यांना धरून बसलेले हे मत्सरी लोक माझा द्वेष करतात. मी त्यांच्या स्वतःच्या देहांत आहे, आणि इतरांच्या देहांतही आहे.” शंकराचार्यांच्या मते, अहंकार म्हणजे खरे किंवा कल्पित गुण स्वतःचे म्हणून मिरवणे; आणि तोच सगळ्या दोषांचे मूळ आहे. ईश्वर प्रत्येक देहात त्याच्या विचारांचा आणि कृत्यांचा साक्षी म्हणून राहतो; त्याचा द्वेष करणे म्हणजे ईश्वराची आज्ञा मोडणे. रामानुजाचार्य जोडतात, की हे लोक ईश्वराला सहन करू शकत नाहीत, आणि कुटिल युक्तिवाद करून ईश्वरातच दोष काढतात. आणि मत्सरी लोक, शंकराचार्य पुढे म्हणतात, सन्मार्गाने चालणाऱ्यांचा चांगुलपणा सहन करू शकत नाहीत.
जन्मोजन्मी
तानहं द्विषत: क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ 19॥ आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ 20॥
अशा लोकांचे पुढे काय होते, ते आता श्रीकृष्ण सांगतात, आणि ते काहीही सौम्य करत नाहीत. ते योनींविषयी बोलतात, म्हणजे जन्मांविषयी: जीव ज्या प्रकारच्या शरीरात आणि जीवनात जन्म घेतो, त्याविषयी. आसुरी योनी म्हणजे क्रूर प्रकारचे जन्म. “हे क्रूर, द्वेष करणारे, पापी, नराधम, यांना मी जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यात पुन्हा पुन्हा फेकतो, आणि तेही फक्त आसुरी योनींतच. अर्जुना, आसुरी योनींत जन्मलेले, जन्मोजन्मी मोहात पडलेले हे लोक माझ्यापर्यंत कधीच पोहोचत नाहीत. तिथून ते सर्वांत अधम गतीला जातात.” या श्लोकामागे भारतीय विचाराने गृहीत धरलेल्या दोन कल्पना आहेत. पहिली पुनर्जन्म: मरताना आत्मा दुसऱ्या शरीरात जातो. दुसरी कर्म: प्रत्येक कृती आपला ठसा मागे ठेवते, आणि तो ठसा पुढचा जन्म घडवतो. शंकराचार्य हे क्रूर जन्म म्हणजे वाघ, सिंह अशा पशूंचे जन्म, असे सांगतात. त्यांच्यात तम भरलेला असतो: अंधार आणि जडता यांचा गुण. आणि प्रत्येक जन्म आणखी खाली नेतो. ईश्वर कुणाला फेकतो, म्हणजे काय? द्वेष त्यांचा स्वतःचा आहे. त्यातून जे घडते, ते ईश्वराने घालून दिलेल्या व्यवस्थेनुसार घडते; त्या व्यवस्थेत प्रत्येक कर्म आपले फळ देते. रामानुजाचार्यांच्या शब्दांत, जे ईश्वराचा द्वेष करतात, त्यांना ईश्वर स्वतःच क्रूर प्रवृत्तींशी जोडतो; आणि क्रूर मने क्रूर जन्मांकडे नेतात. म्हणून ते ईश्वरापर्यंत कधीच पोहोचत नाहीत. शंकराचार्य जोडतात, की ईश्वराकडे नेणाऱ्या सज्जनांच्या मार्गापर्यंतही ते पोहोचत नाहीत. हा श्लोक एका स्वभावाविषयी आहे, कोणत्याही लोकसमूहाविषयी नाही. आसुरी म्हणजे मागच्या श्लोकांनी रेखाटलेले लोक: क्रूर, लालसा आणि क्रोध यांनी भरलेले, जगात सत्य नाही आणि ईश्वर नाही अशी खात्री असलेले. ही घसरण एकाच आयुष्यातही दिसते. एखादा माणूस एकदा फसवतो, मग ते लपवण्यासाठी पुन्हा फसवतो, आणि शेवटी प्रामाणिकपणाची कल्पनाच त्याला करता येत नाही. हीच ओढ एका जन्मातून पुढच्या जन्मात चालू राहते, असे गीता सांगते. अर्जुनासाठी हा दुसरा रस्ता आहे; तो कुठे संपतो हे त्याला कळावे, म्हणून दाखवलेला. पुढचा श्लोक त्या रस्त्याचे प्रवेशद्वार दाखवतो.
नरकाची तीन दारे
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मन: । काम: क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ 21॥
“काम, क्रोध आणि लोभ: ही नरकाची तीन दारे आहेत, आणि ती माणसाचा घात करतात. म्हणून या तिन्हींचा त्याग कर.” काम म्हणजे जे आपल्याकडे नाही, त्याची लालसा. क्रोध म्हणजे अडवला गेलेला काम. लोभ म्हणजे आणखी मिळवण्याची भूक, आणि हातचे न सोडण्याचा हट्ट. शंकराचार्य या तिघांना थोडक्यात सांगितलेली सगळी आसुरी संपत्ती म्हणतात: तिची अगणित रूपे या तिघांतच सामावतात, आणि जो हे तीन सोडतो, तो सगळे सोडतो. हे तिघे माणसाला जीवनाच्या कोणत्याही खऱ्या ध्येयासाठी अपात्र करतात, आणि असा त्याचा घात करतात. कोणी अचानक नरकात पडत नाही. माणूस तिथे अशा दारांतून चालत जातो, जी रोजच्या साध्या दिवसांत उघडतात: पोसलेली एखादी लालसा, मनात जपलेला एखादा राग, घट्ट धरून ठेवलेला एखादा लाभ. उंबरठ्यावरच ओळखता यावीत, म्हणून या तिघांची नावे घेतली आहेत. अंधाराच्या या तीन दारांतून सुटलेला माणूस, श्रीकृष्ण पुढच्या श्लोकात म्हणतात, स्वतःचे खरे हित साधतो, आणि मग परम गती मिळवतो. शंकराचार्यांच्या मते ती गती म्हणजे मोक्ष. ते नमूद करतात, की हे तिघे जोवर त्याला धरून होते, तोवर ते हित त्याच्या आवाक्याबाहेर होते. रामानुजाचार्यांच्या मते ती गती म्हणजे खुद्द श्रीकृष्ण. पण वासना एवढ्या मोठ्याने बोलत असताना, प्रत्येक प्रसंगी योग्य काय, हे कुणी कसे ओळखायचे? अध्यायाच्या शेवटी श्रीकृष्ण एक मार्गदर्शक सांगतात. “जो शास्त्राचा विधी बाजूला सारून वासनेच्या ओढीने वागतो, त्याला सिद्धी मिळत नाही, सुख मिळत नाही, आणि परम गतीही मिळत नाही. म्हणून काय करावे आणि काय करू नये, याचे माप शास्त्र असू दे. शास्त्र काय सांगते ते जाण, आणि इथे या जगात आपले कर्म कर.” इथे शास्त्र म्हणजे वेद, भारताचा सर्वांत प्राचीन पवित्र ग्रंथ, त्याच्या विधी आणि निषेधांसह. स्वतःच्याच बाबतीत वासना कधी नीट न्याय करू शकत नाही. जगात सत्य नाही, त्याला भक्कम आधार नाही, असे आसुरी लोक म्हणाले होते. शास्त्र मात्र आपल्या इच्छेच्या बाहेर उभे असलेले माप आहे. यावरून अर्जुनाचे कर्तव्य कुठे शोधायचे, हे ठरते: त्याच्या भीतीत किंवा दुःखात नव्हे, तर त्याला शिकवलेल्या धर्मात. आणि यातून त्याचा पुढचा प्रश्नही उभा राहतो: जे श्रद्धेने उपासना करतात, पण नियम जाणत नाहीत, त्यांचे काय?