भगवद्गीता
अध्याय १७ (श्रद्धात्रय विभाग योग)
अर्जुन उवाच । ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विता: । तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तम: ॥ 1॥
हा अध्याय श्रद्धेविषयी आहे; आणि श्रद्धा, आहार, यज्ञ, तप आणि दान यांत तीन गुण कसे दिसतात, याविषयी. प्रसंग कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावरचा आहे. अर्जुनाचे सारथी आणि स्वतः ईश्वर असलेले श्रीकृष्ण यांनी आपल्या मित्राला नुकतेच सांगितले आहे, की तू काय करावेस हे शास्त्राने ठरवू दे. अर्जुनाच्या मनात लगेच ते असंख्य लोक येतात, ज्यांना शास्त्राचे नियम कधीच कळत नाहीत. “कृष्णा, जे शास्त्राचे नियम बाजूला ठेवतात, पण श्रद्धेने उपासना करतात, त्यांचे काय? ते कुठे उभे आहेत: सत्त्वात, रजात, की तमात?” त्याच्या मनात साधी श्रद्धाळू माणसे आहेत. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य सांगतात, की शास्त्र काय सांगते ते अशा लोकांना माहीत नसते; वडीलधाऱ्यांना जशी उपासना करताना पाहिले, तशी ते करतात. इथे शास्त्र म्हणजे वेद आणि त्यांना अनुसरणारे स्मृतिग्रंथ; त्यांत धर्म, म्हणजे योग्य आचरण, सांगितलेले आहे. अशा श्रद्धेची किंमत काय, असे अर्जुन विचारतो. तो हा प्रश्न तीन गुणांच्या भाषेत विचारतो. गुण म्हणजे ज्या धाग्यांनी सारी प्रकृती विणली आहे, ते धागे. सत्त्व म्हणजे स्पष्टता आणि शांती; रज म्हणजे आवेग आणि अस्वस्थ धडपड; तम म्हणजे अंधार आणि जडता. प्रत्येक माणसात तिन्ही गुणांचे मिश्रण असते, आणि बहुधा त्यांतला एक वरचढ असतो. श्रद्धा म्हणजे केवळ एखादे मत नव्हे. जे दिसत नाही ते खरे आहे, अशी दृढ खात्री म्हणजे श्रद्धा, असे शंकराचार्य म्हणतात. अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य हा प्रश्न वेगळ्या प्रकारे वाचतात. त्यांच्या मते, शास्त्राबाहेरची उपासना फळ देत नाही, असे श्रीकृष्ण मानतात. म्हणून शास्त्राने सांगितलेल्या जीवनातच श्रद्धेचे तीन प्रकार दाखवून श्रीकृष्ण उत्तर देतात.
जशी श्रद्धा, तसा माणूस
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्ध: स एव स: ॥ 3॥
श्रीकृष्ण एकच निकाल देऊन उत्तर देत नाहीत. देहधारी जीवांची श्रद्धा तीन प्रकारची असते, ते म्हणतात: सात्त्विक, राजस आणि तामस; आणि ती प्रत्येकाच्या स्वभावातून जन्मते. हा स्वभाव म्हणजे, शंकराचार्य सांगतात, मागच्या जन्मांतल्या कर्मांनी मनावर उमटवलेला ठसा. “अर्जुना, प्रत्येकाची श्रद्धा त्याच्या अंतःकरणासारखी असते. माणूस श्रद्धामय आहे. ज्याची जशी श्रद्धा, तसाच तो असतो.” अंतःकरण हा शब्द इथे सत्त्व या मूळ शब्दासाठी आहे. इथे सत्त्व म्हणजे गुण नव्हे, तर आपले सगळे संस्कार घेऊन चालणारे मनच. हा श्लोक दोन्ही दिशांनी चालतो. आधी मन श्रद्धेला आकार देते: माणूस ज्यावर विश्वास ठेवतो, ते तो आधीच जसा आहे, त्यातूनच उगवते. मग श्रद्धा माणसाला आकार देते: तो ज्यावर विश्वास ठेवतो, तसा तो बनत जातो. इथे श्रद्धा म्हणजे कागदावर सही करून स्वीकारायचा एखादा पंथ नव्हे. माणूस खरोखर ज्यावर भिस्त ठेवतो, ती त्याची श्रद्धा. एखादा माणूस आपला मोकळा वेळ कुठे घालवतो, कुणाचा शब्द बिनबोभाट मानतो, काय टिकवण्यासाठी वाटेल ते द्यायला तयार असतो, ते पाहा. ज्याचा पैशावर सर्वांत जास्त भरवसा, तो कालांतराने पैशाचाच माणूस बनतो: त्याचे बेत, त्याच्या भीती, त्याच्या मैत्र्या, सगळे त्याच दिशेने वळतात. ज्याचा विद्येवर भरवसा, तो विद्वान होतो; आणि ज्याचा ईश्वरावर भरवसा, तो भक्त होतो. याचा अर्थ असा नव्हे, की एखादी समजूत बाळगली म्हणून ती खरी ठरते, किंवा कोणतीही श्रद्धा दुसऱ्या कोणत्याही श्रद्धेइतकीच चांगली असते. पुढचे श्लोक तिन्ही प्रकारांचा दर्जा स्पष्टपणे ठरवतात. आणि माणसाला आपल्या कर्मांतून जे मिळते, ते सर्वांत अधिक त्या कर्मांमागच्या श्रद्धेवर अवलंबून असते, असे रामानुजाचार्य जोडतात. अशा रीतीने अर्जुनाला उत्तर मिळते. जे नियम न जाणता उपासना करतात, त्यांचा न्याय त्यांच्या श्रद्धेवरून होतो; आणि ते जसे असतात, तशी त्यांची श्रद्धा सात्त्विक, राजस किंवा तामस असते.
कोण कुणाची पूजा करतो
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसा: । प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जना: ॥ 4॥
माणूस कुणाची पूजा करतो, यात त्याची श्रद्धा दिसते. “सात्त्विक लोक देवांची पूजा करतात. राजस लोक यक्षांची आणि राक्षसांची पूजा करतात. आणि उरलेले, म्हणजे तामस लोक, प्रेतांची आणि भूतगणांची पूजा करतात.” देव म्हणजे वैदिक उपासनेतल्या तेजस्वी शक्ती: उदाहरणार्थ देवांचा राजा इंद्र, आणि अग्निदेव. यक्ष म्हणजे लपलेल्या खजिन्याचे रक्षण करणारे जीव, आणि राक्षस म्हणजे सत्ता आणि हिंसा यांचे उग्र, भयंकर जीव. प्रेत म्हणजे अस्वस्थ भटकणारे मृत, आणि भूते म्हणजे खालच्या दर्जाचे जीव; ज्यांना त्यांची भीती वाटते, ते त्यांची पूजा करतात. प्रत्येक उपासक आपल्या इच्छेला प्रतिसाद देणारी शक्ती शोधतो. स्पष्ट, शांत मन तेजस्वी शक्तींकडे वळते. हावरे मन धनाच्या रक्षकांकडे आणि बळाच्या स्वामींकडे वळते. जड आणि भयभीत मन मृतांकडे आणि अंधारातल्या शक्तींकडे वळते. प्रत्येक श्रद्धा काय देते, ते रामानुजाचार्य सांगतात. सात्त्विक श्रद्धा दुःखाचा लवलेश नसलेले सुख देते, राजस श्रद्धा दुःखमिश्रित थोडेसे सुख, आणि तामस श्रद्धा बहुतांशी दुःखच.
आहारही तीन प्रकारचा
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रिय: । यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ 7॥
आधी श्रीकृष्ण एक खोटी श्रद्धा बाजूला काढतात. काही लोक शास्त्राने न सांगितलेली घोर तपे करतात: ढोंग आणि अहंकार यांतून, कामना आणि आसक्ती यांच्या जोरावर. विवेक नसल्यामुळे ते शरीराला, त्याच्या घटकांना आणि इंद्रियांना छळतात; आणि शरीरात राहणाऱ्या ईश्वरालाही छळतात. असे लोक आसुरी निश्चयाचे आहेत, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. ईश्वराला छळणे म्हणजे त्याची शिकवण न मानणे, असे शंकराचार्य स्पष्ट करतात. श्रद्धा लपलेली असते, पण ती रोजच्या जीवनात दिसते; आणि श्रीकृष्ण सुरुवात ताटापासून करतात. “सगळ्यांना प्रिय असलेला आहारही तीन प्रकारचा असतो. यज्ञ, तप आणि दान हेही तसेच. त्यांच्यातला फरक ऐक.” आहार आधी येतो, कारण माणूस जे खातो, त्यातून त्याच्यातले गुण वाढतात, असे रामानुजाचार्य सांगतात. ते छांदोग्य उपनिषदाचा आधार देतात. हे उपनिषदांपैकी अतिशय प्राचीन उपनिषद आहे. त्यात म्हटले आहे, की मन अन्नमय आहे, आणि शुद्ध आहारातून शुद्ध मन घडते. आपल्याला काय खायला आवडते, ते आपल्याविषयी काही सांगते; आणि आपण जे खातो, ते पुढे आपल्याला घडवते.
पोषण करणारा आहार
आयु:सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धना: । रस्या: स्निग्धा: स्थिरा हृद्या आहारा: सात्त्विकप्रिया: ॥ 8॥
“आयुष्य, स्पष्टता, बळ, आरोग्य, सुख आणि आनंद वाढवणारे; रसाळ, स्निग्ध, शरीरात टिकणारे आणि मनाला भावणारे पदार्थ सात्त्विक लोकांना प्रिय असतात.” स्पष्टता हा शब्द इथे सत्त्वासाठी आहे; रामानुजाचार्य त्याचा अर्थ मन आणि मनाला मिळणारे ज्ञान असा घेतात. स्निग्ध म्हणजे तेल किंवा तूप घालून केलेले. शरीरात टिकणारे म्हणजे शरीरात टिकून राहून त्याला आधार देणारे अन्न. मनाला भावणारे म्हणजे पाहायला सुंदर, आणि खाणाऱ्याला प्रसन्न करणारे. ताजे, साधे जेवण डोळ्यांसमोर आणा: काळजीने शिजवलेले आणि शांतपणे खाल्लेले. भात, थोडे तूप घातलेले वरण, फळे आणि दूध. ते शरीराचे पोषण करते, पण शरीर जड करत नाही; आणि मन स्पष्ट ठेवते. याचा हेतू व्यावहारिक आहे. आपल्याला खरोखर कोणते पदार्थ आवडतात, हे पाहून माणूस आपल्यात कोणता गुण प्रबळ आहे ते ओळखू शकतो, असे शंकराचार्य म्हणतात. मग तो राजस आणि तामस प्रकार सोडून सात्त्विक प्रकार स्वीकारू शकतो: इथेही, आणि पुढच्या सगळ्या यादींतही.
जाळणारा आहार
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिन: । आहारा राजसस्येष्टा दु:खशोकामयप्रदा: ॥ 9॥
“अति तिखट, अति आंबट, अति खारट, अति गरम, अति झोंबणारे, अति कोरडे आणि दाह करणारे पदार्थ राजस लोकांना हवेसे वाटतात. ते दुःख, शोक आणि रोग आणतात.” “अति” हा शब्द यादीतल्या प्रत्येक पदार्थाला लागू आहे, असे शंकराचार्य नमूद करतात. मीठ-मसाल्याला दोष दिलेला नाही; अतिरेकाला दिला आहे. रज म्हणजे अस्वस्थ धडपड; आणि त्याचा आहार म्हणजे उत्तेजित करणारा, टोचणी लावणारा आहार. केवळ झटक्यासाठी खाल्लेले जेवण आठवा: डोळ्यांतून पाणी काढणाऱ्या मिरच्या, जीभ झोंबवणारी आंबट लोणची. त्यातली मजा त्या धक्क्यात असते, आणि ती लगेच तहान, दाह आणि अस्वस्थता यांत विरून जाते. तीव्रतेची हीच भूक राजस माणसाच्या सगळ्या जीवनात दिसते. अशा माणसाला प्रत्येक तास थोडा तरी धगधगता हवा असतो; तसा तो नसला, की तो अस्वस्थ होतो. याची किंमत श्लोक सांगतो: शरीरात दुःख, मनात शोक, आणि शेवटी रोग. आणि ज्या अस्वस्थतेमुळे माणूस असे खातो, त्याच अस्वस्थतेला असे खाणे आणखी खतपाणी घालते.
शिळे, बेचव अन्न
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् । उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ 10॥
“फार वेळ पडून राहिलेले, चव गेलेले, दुर्गंधी येणारे आणि शिळे; उष्टे, आणि नैवेद्याला अयोग्य असे अन्न तामस लोकांना प्रिय असते.” “फार वेळ पडून राहिलेले” यासाठी मूळ शब्द आहे यातयाम. त्याचा शब्दशः अर्थ “एक प्रहर उलटलेले”: शिजवल्यापासून तासन्तास पडून राहिलेले अन्न. रामानुजाचार्य असा अर्थ घेतात; शंकराचार्य मात्र अर्धवट शिजलेले अन्न असा घेतात. शिळे म्हणजे रात्रभर ठेवलेले. उष्टे म्हणजे दुसऱ्याच्या ताटात उरलेले. नैवेद्याला अयोग्य म्हणजे जे देवापुढे कधीच ठेवता येणार नाही, असे अन्न. भारतीय घरांत परंपरेने, कुणीही जेवण्याआधी, शिजवलेल्या अन्नाचा देवाला नैवेद्य दाखवतात. तम म्हणजे जडता आणि बेफिकिरी. सात्त्विक माणूस आपण काय खातो याची काळजी घेतो; राजस माणसाला त्याची हाव असते. तामस माणसाला काहीच पर्वा नसते. हाताशी जे असेल ते गार अन्न तो लक्ष न देता खातो; आणि जेवणाबरोबर मनही खचत जाते.
शरीराचे तप
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ 14॥
यज्ञ म्हणजे मंत्र म्हणत पवित्र अग्नीत दिलेली आहुती. त्याचा सात्त्विक प्रकार शास्त्राप्रमाणे होतो; कोणतेही फळ न इच्छिणारे लोक “हे केलेच पाहिजे” अशा स्थिर भावनेने तो करतात. राजस यज्ञ फळावर नजर ठेवून किंवा दिखाव्यासाठी होतो. तामस यज्ञ विधी मोडतो, आणि त्यात श्रद्धा नसते; त्यात अन्नदान होत नाही, मंत्र म्हटले जात नाहीत, आणि पुरोहितांना दक्षिणा दिली जात नाही. मग तप. या शब्दाचा मूळ अर्थ उष्णता; माणसाने स्वतःहून स्वीकारलेल्या कोणत्याही कठोर साधनेला तप म्हणतात. ते तीन प्रकारचे असते: शरीराचे, वाणीचे आणि मनाचे. श्रीकृष्ण शरीरापासून सुरुवात करतात. “देव, ब्राह्मण, गुरू आणि ज्ञानी यांची पूजा; शुचिता, सरळपणा, ब्रह्मचर्य आणि अहिंसा: याला शरीराचे तप म्हणतात.” पहिला भाग म्हणजे आदर. देवांना, ज्ञानी लोकांना, गुरूंना आणि ब्राह्मणांना नमस्कार करून आणि त्यांची सेवा करून तो शरीराने दाखवला जातो. ब्राह्मण म्हणजे पुरोहित आणि शिक्षक; समाजाच्या चार वर्णांपैकी पहिला वर्ण. बाकीचे वर्ण म्हणजे योद्धे, व्यापारी व शेतकरी, आणि कष्टकरी. दुसरा भाग म्हणजे शरीराची स्वतःची शिस्त. शुचिता म्हणजे स्वच्छता. सरळपणा म्हणजे मनात जे आहे, तसेच शरीराने वागणे; दोघांत काहीही अंतर नसणे. ब्रह्मचर्य म्हणजे विद्यार्थिदशेतली संयमाची साधना; रामानुजाचार्य त्याचा अर्थ स्त्रियांकडे भोगाची वस्तू म्हणून न पाहणे, असा सांगतात. अहिंसा म्हणजे कोणत्याही जीवाला न दुखावणे. शरीराला छळणाऱ्या तपाची निंदा नुकतीच झाली. त्यानंतर हे जरा अनपेक्षित, पण सुखद आहे. श्रीकृष्ण ज्या तपाची स्तुती करतात, ते शरीराला उपाशी ठेवणे किंवा जाळणे नव्हे. ते आहे आदर, स्वच्छता, प्रामाणिकपणा, संयम आणि कुणालाही उपद्रव न देणे.
वाणीचे आणि मनाचे तप
मन: प्रसाद: सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रह: । भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ 16॥
वाणीचे तप म्हणजे, श्रीकृष्ण म्हणतात, कुणालाही त्रास न देणारे, सत्य, प्रिय आणि हितकारक शब्द, आणि शास्त्राचे नियमित पठण. ही चारही लक्षणे एकत्र हवीत, असा शंकराचार्यांचा आग्रह आहे: दुखावणारा खरा शब्द हे तप नव्हे, आणि खोटा गोड शब्दही नव्हे. त्यांचे उदाहरण: “बाळा, शांत हो. तुझा अभ्यास आणि योग चालू ठेव, म्हणजे तुझे कल्याण होईल.” इथे योग म्हणजे मनाची साधना. मग खुद्द मन. “मनाची प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्मसंयम आणि भावशुद्धी: याला मनाचे तप म्हणतात.” प्रसन्नता आणि सौम्यता म्हणजे शांत असलेले मन: क्रोधापासून मुक्त, आणि इतरांच्या हिताकडे झुकलेले. मौन आणि आत्मसंयम म्हणजे ताब्यात ठेवलेले मन. मौन वाणीच्या तपात नाही, तर इथे का येते, याचे कारण शंकराचार्य देतात: जीभ आवरण्याची सुरुवात मन आवरण्यापासून होते. भावशुद्धी म्हणजे इतरांशी कपट न करता वागणे. हे तिन्हींतले सर्वांत कठीण तप आहे, आणि बाकीच्या दोन्हींचे मूळ. माणूस शरीर शिस्तीत ठेवू शकतो, बोलणे सभ्य ठेवू शकतो, आणि तरीही आतून त्याचे मन धुमसत असू शकते. मनाचे तप त्या जागी पोहोचते, जिथून कृती आणि शब्द जन्म घेतात.
दिखाव्याचे तप
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ 18॥
फळाची इच्छा नसलेल्या, स्थिर मनाच्या लोकांनी परम श्रद्धेने केलेले हे तिन्ही प्रकारचे तप सात्त्विक असते, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. “सत्कार, मान आणि पूजा मिळवण्यासाठी, दिखाव्यासाठी केलेले तप इथे राजस म्हटले जाते. ते चंचल असते, आणि टिकत नाही.” शंकराचार्य ही तिन्ही बक्षिसे उलगडून सांगतात. सत्कार म्हणजे लोकांनी म्हणावे, “किती थोर तपस्वी!” मान म्हणजे लोकांनी त्याला पाहून उठून उभे राहावे आणि नमस्कार करावा. पूजा म्हणजे लोकांनी त्याचे पाय धुवावेत आणि त्याची पूजा करावी. असे तप चंचल असते, ते म्हणतात, कारण त्याचे फळ अधूनमधूनच मिळते. आपण उपवास करतो आहोत हे सगळ्यांना कळावे, म्हणून गाजावाजा करत उपवास करणारा माणूस आठवा. लोकांचे लक्ष गेले, त्याच क्षणी त्याला त्याचे बक्षीस मिळाले; त्यापलीकडे काहीच नाही.
परतफेडीची अपेक्षा नसलेले दान
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ 20॥
तामस तप, श्रीकृष्ण म्हणतात, मूढ समजुतीने, स्वतःला छळून, किंवा दुसऱ्याचा नाश करण्यासाठी केले जाते. मग ते दानाकडे वळतात. “काही दाने केवळ ‘हे दिलेच पाहिजे’ म्हणून दिली जातात: परतफेड करू न शकणाऱ्याला, योग्य ठिकाणी आणि योग्य वेळी, योग्य व्यक्तीला. अशा दानाला सात्त्विक म्हणतात.” श्लोक चार लक्षणे सांगतो. पहिले, हेतू: देणे योग्य आहे म्हणून देणारा देतो, बदल्यात काही मिळवण्यासाठी नव्हे. दुसरे, परतफेड करू न शकणारा घेणारा. परतफेड करू शकणाऱ्याला दिलेले दानही, कसलीही अपेक्षा नसेल तर, सात्त्विकच, असे शंकराचार्य जोडतात. तिसरे योग्य स्थळ आणि काळ, आणि चौथे योग्य व्यक्ती. शंकराचार्य त्यासाठी आपल्या काळातली उदाहरणे देतात: तीर्थक्षेत्र, पवित्र दिवस, वेदांचा जाणकार. काळ बदलला, तरी अर्थ आजही लागू पडतो. दान गरजेच्या वेळी पोहोचावे, आणि त्याचा चांगला उपयोग करणाऱ्याकडे जावे. एखाद्या माणसाचा विचार करा. तो एका गरीब विद्यार्थ्याची शाळेची फी वर्षानुवर्षे गुपचूप भरतो, दर सत्राच्या आधी वेळेवर. तो मुलगा त्याची परतफेड कधीच करू शकणार नाही, आणि तो माणूस आभारही मागत नाही. “दिलेच पाहिजे म्हणून” याचा अर्थ, दान हेच दानाचे कारण. बदल्यात काहीही मागितले जात नाही. एकच नाणे सात्त्विक दानही ठरू शकते आणि स्वार्थी दानही; फरक पडतो तो देणाऱ्याच्या मनामुळे.
तिरस्काराने दिलेले दान
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ 22॥
परतफेडीसाठी, किंवा फळावर नजर ठेवून, किंवा नाखुशीने दिलेले दान राजस असते, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. हे फळ म्हणजे नंतर मिळणारी एखादी मेहेरबानी, किंवा परलोकातले पुण्य. नाखुशीने म्हणजे दान हातातून सुटताना मनाला चुटपूट लागून. “अयोग्य ठिकाणी आणि अयोग्य वेळी, अपात्र लोकांना, आदर न ठेवता आणि तिरस्काराने दिलेले दान तामस म्हटले जाते.” अपात्र लोक म्हणजे, शंकराचार्यांच्या उदाहरणांत, मूर्ख आणि चोर: मिळालेले उधळणारे किंवा त्याचा गैरवापर करणारे. आदर न ठेवता म्हणजे गोड शब्द किंवा स्वागत न करता. तिरस्काराने म्हणजे घेणाऱ्याचा अपमान करत. स्थळ, काळ आणि व्यक्ती योग्य असले, तरी तिरस्काराने दिलेले दान तामसच, असे शंकराचार्य जोडतात. कपाळावर आठ्या घालून भिकाऱ्याच्या पायाशी फेकलेले नाणे डोळ्यांसमोर आणा. एका हातातून दुसऱ्या हातात काहीतरी गेले खरे, पण त्या देण्याने देणारा आणि घेणारा, दोघेही अपमानित झाले.
ॐ तत् सत्
ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविध: स्मृत: । ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिता: पुरा ॥ 23॥
प्रत्येक अर्पण पूर्ण करणाऱ्या तीन शब्दांनी श्रीकृष्ण समारोप करतात. “ॐ तत् सत्: हे ब्रह्मतत्त्वाचे तीन शब्दांचे नाव मानले जाते. याच नावाने पूर्वी ब्राह्मण, वेद आणि यज्ञ निर्माण झाले.” ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य. ॐ हे पवित्र अक्षर: ब्रह्मतत्त्वाचा नाद. प्रत्येक वेदपठणाच्या सुरुवातीला ते उच्चारले जाते. तत् म्हणजे “ते”: प्रत्येक नावाच्या पलीकडचे, ज्याच्याकडे फक्त बोट दाखवता येते ते. सत् म्हणजे जे खरोखर आहे ते, आणि जे चांगले आहे तेही. शंकराचार्यांच्या मते हे ब्रह्मतत्त्वाचे तेच नाव आहे, ज्याचे ध्यान उपनिषदांतल्या ऋषींनी केले. ब्राह्मण, वेद आणि यज्ञ यांविषयीची ओळ या नावाच्या स्तुतीसाठी आहे. रामानुजाचार्य मात्र इथे ब्रह्म म्हणजे खुद्द वेद, असा अर्थ घेतात: हे तीन शब्द वैदिक कर्मांना, आणि ती करणाऱ्यांना, इतर सगळ्यांपासून वेगळे दाखवतात. मग हे शब्द कसे वापरायचे, ते श्रीकृष्ण दाखवतात. ब्रह्मज्ञान सांगणारे लोक शास्त्राने सांगितलेले यज्ञ, दान आणि तप यांची सुरुवात नेहमी ॐ म्हणून करतात. मोक्षाची इच्छा असलेले लोक तत् म्हणून, कोणत्याही फळावर नजर न ठेवता, यज्ञ, तप आणि दान यांची अनेक कर्मे करतात. तीन प्रकारांविषयीचा अध्याय या शब्दांनी का संपतो? लालसा, दिखावा किंवा निष्काळजीपणा यांमुळे अशी कर्मे किती सहज बिघडतात, हे अध्यायाने दाखवले आहे. शंकराचार्य म्हणतात, ही कर्मे पूर्ण करण्यासाठी हे शब्द दिले आहेत. ॐ म्हणून सुरुवात करा, तत् म्हणून फळ सोडून द्या, आणि सत् म्हणून, म्हणजे खरे आणि चांगले म्हणून, काम करा. हे शब्द आजही वापरात आहेत. गीतेच्या अनेक छापील आवृत्त्यांत प्रत्येक अध्याय “ॐ तत् सत्” या शब्दांनी सुरू होणाऱ्या ओळीने संपतो.
श्रद्धेविना सारे शून्य
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ 28॥
श्रीकृष्ण शेवटच्या शब्दाचा अर्थ उलगडतात. जे आहे, त्याला सत् म्हणतात: उदाहरणार्थ, जिथे पुत्र नव्हता, तिथे पुत्र जन्मतो: जे नव्हते, ते आता आहे. चांगुलपणालाही सत् म्हणतात: वाईट माणूस चांगला होतो, तेव्हा. कोणत्याही प्रशंसनीय कर्मालाही सत् म्हणतात, उदाहरणार्थ विवाहाला. ही उदाहरणे शंकराचार्यांची आहेत. यज्ञ, तप आणि दान यांतल्या निष्ठेलाही सत् म्हणतात, आणि त्यांच्यासाठी केलेल्या कोणत्याही कर्मालाही. सदोष कर्मसुद्धा श्रद्धेने केले असेल, तर हे तीन शब्द त्याला पूर्ण करतात, असे शंकराचार्य जोडतात. महत्त्व श्रद्धेला आहे. म्हणून शेवटचा श्लोक नाण्याची दुसरी बाजू दाखवतो. “अर्जुना, श्रद्धेविना जे अर्पण केले, जे दिले, जे तप केले, किंवा जे कोणतेही कर्म केले, त्याला असत् म्हणतात: ‘जे खरे नाही ते’. मृत्यूनंतरही ते शून्य, आणि इथेही शून्य.” असे कर्म ईश्वराकडे नेणाऱ्या मार्गाच्या बाहेर असते, असे शंकराचार्य स्पष्ट करतात. कितीही कष्ट घेतले, तरी त्याचे मृत्यूनंतर फळ मिळत नाही; आणि इथेही नाही, कारण सज्जन त्याची निंदा करतात. शास्त्राने सांगितलेला विधीसुद्धा श्रद्धेविना केला, तर तो मोक्षासाठीही उपयोगी पडत नाही आणि कोणत्याही ऐहिक हेतूसाठीही नाही, असे रामानुजाचार्य जोडतात. अध्यायाची सुरुवात नियम न जाणणाऱ्या श्रद्धेने झाली. शेवट श्रद्धा नसलेल्या नियमांनी होतो, आणि ते पोकळ ठरतात. दोन्हींतून जाणारा धागा म्हणजे श्रद्धा. या अध्यायाचे नाव आहे श्रद्धात्रयविभाग योग: तीन प्रकारच्या श्रद्धेचा योग.