भगवद्गीता
अध्याय १८ (मोक्ष संन्यास योग)
अर्जुन उवाच । सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ 1॥
हा शेवटचा अध्याय साऱ्या गीतेचे सार एकत्र बांधतो. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर आपल्याच आप्तांशी लढण्याऐवजी अर्जुनाने धनुष्य खाली टाकले होते. तेव्हापासून त्याचे मित्र आणि सारथी, आणि स्वतः ईश्वर असलेले श्रीकृष्ण त्याला शिकवत आहेत. आता अर्जुन आणखी एक प्रश्न विचारतो. “कृष्णा, संन्यासाचे खरे स्वरूप काय, आणि त्यागाचे खरे स्वरूप काय, हे मला वेगवेगळे जाणून घ्यायचे आहे.” दोन्ही शब्दांचा अर्थ सोडणे, आणि श्रीकृष्णांनी हे दोन्ही शब्द अनेकदा वापरले आहेत. संन्यास हा संन्याशाचा मार्ग: तो आपले काम आणि जगातले आपले स्थान खाली ठेवतो, आणि घर सोडून जातो. त्याग हा शब्द आतापर्यंत याहून शांत, आतल्या गोष्टीसाठी आला आहे: आपल्या कामातून आपल्याला जे हवे असते, ते सोडून देणे. हे दोन्ही एकच आहेत, की वेगळे? वेगळे असतील, तर कसे? असे अर्जुन विचारतो. हा प्रश्न त्याच्या संकटाच्या मुळाशी जातो. मुक्त होण्यासाठी माणसाला जग सोडावे लागते का? की काम करत असतानाही तो मुक्त होऊ शकतो?
कर्म सोडायचे, की फळ?
श्रीभगवानुवाच । काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदु: । सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणा: ॥ 2॥
श्रीकृष्ण आधी ज्ञानी लोकांचे मत सांगतात. “कामनेतून केलेली कर्मे बाजूला ठेवणे म्हणजे संन्यास, असे ऋषी जाणतात. आणि प्रत्येक कर्माचे फळ सोडणे याला विचारी लोक त्याग म्हणतात.” कामनेतून केलेले कर्म, म्हणजे काम्य कर्म: स्वतःसाठी काहीतरी मिळवण्यासाठी केलेले कर्म. सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ असलेल्या वेदांच्या जगात असे विधी पुत्रासाठी, पावसासाठी, धनासाठी किंवा स्वर्गासाठी केले जात. सर्व प्राण्यांतला आत्मा एकच आहे असे मानणारे आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य इथे अश्वमेधाचे उदाहरण देतात. राजा हा यज्ञ सत्ता आणि कीर्ती यांसाठी करत असे. फळाचा त्याग वेगळा आहे. इथे माणूस आपले सगळे काम करत राहतो. शास्त्राने प्रत्येकाला सांगितलेली कर्तव्येही त्यात येतात: रोजचे नित्य विधी, आणि जन्म किंवा मृत्यू अशा प्रसंगी करायचे नैमित्तिक विधी. फक्त यांतल्या कशाकडूनही तो बदल्यात काही मागत नाही. म्हणजे सोडण्याचे दोन मार्ग आहेत. पहिल्यात माणूस लाभासाठी केलेली कर्मे थांबवतो. दुसऱ्यात जे करायलाच हवे ते तो करत राहतो, आणि बक्षिसाची आस सोडतो. पहिला मार्ग हात रिकामा करतो; दुसरा मन हावेतून मोकळे करतो. एखाद्या शिक्षकाचा विचार करा. केवळ पैशासाठी घेतलेले जादा वर्ग तो बंद करतो: हा पहिला प्रकार. दुसरा शिक्षक आपल्या वाट्याचा प्रत्येक वर्ग घेत राहतो, आणि त्यातून काहीही, अगदी स्तुतीसुद्धा, मागत नाही: हा दुसरा प्रकार. तरीही शंकराचार्य लक्षात आणून देतात, की घडा आणि वस्त्र जसे दोन वेगळे पदार्थ आहेत, तशा दोन वेगळ्या गोष्टी हे दोन शब्द सांगत नाहीत. दोन्हींचा अर्थ सोडणेच, आणि पुढे श्रीकृष्ण ते एकाच अर्थाने वापरतात. अर्जुनाला पहिला मार्ग त्याच्या सर्वांत टोकाच्या रूपात हवा होता: धनुष्य टाकून भिक्षा मागत जगणे. पुढचे श्लोक त्याला दुसऱ्या मार्गाकडे वळवतात.
मन शुद्ध करणारी कर्मे
यज्ञदानतप:कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ 5॥
श्रीकृष्ण सांगतात, की काही विचारवंतांच्या मते सगळेच कर्म सोडावे, कारण प्रत्येक कर्मात काही ना काही दोष असतो. दुसरे म्हणतात, यज्ञ, दान आणि तप कधीही सोडू नयेत. “माझा निर्णय ऐक,” श्रीकृष्ण म्हणतात. त्यागसुद्धा तीन प्रकारचा असतो. ते तीन प्रकार सांगण्याआधी श्रीकृष्ण आपला निर्णय देतात. “यज्ञ, दान आणि तप ही कर्मे सोडू नयेत. ती केलीच पाहिजेत. यज्ञ, दान आणि तप ज्ञानी माणसांना पवित्र करतात.” यज्ञ म्हणजे मंत्र म्हणत पवित्र अग्नीत दिलेली आहुती. दान म्हणजे गरजूंना किंवा योग्य माणसाला दिलेली देणगी. तप म्हणजे उपवास किंवा व्रत यांसारखी स्वेच्छेने स्वीकारलेली कठोर साधना. इथे ज्ञानी म्हणजे स्वतःसाठी कोणतेही फळ न मागणारे, असे शंकराचार्य स्पष्ट करतात. त्यांच्यासाठीसुद्धा ही कर्मे आपले काम करतात: ती मन शुद्ध करतात. आपण आधीच स्वच्छ आहोत, म्हणून कुणी अंग धुणे सोडत नाही.
कर, पण चिकटू नकोस
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ 6॥
“पण अर्जुना, हीसुद्धा कर्मे आसक्ती आणि फळ सोडून केली पाहिजेत. हे माझे निश्चित आणि सर्वोत्तम मत आहे.” इथे दोन गोष्टी सोडायच्या आहेत. आसक्ती म्हणजे कर्मालाच चिकटून राहणे: हे सत्कर्म माझे आहे, ही भावना. फळ म्हणजे ते कर्म आपल्याला काय मिळवून देईल, याची आशा: पुण्य, स्वर्ग, नावलौकिक. “हीसुद्धा” का? कारण जो चांगल्या कर्मांना चिकटून राहतो आणि त्यांच्या फळाची हाव धरतो, त्याला ती कर्मेसुद्धा बांधतात, असे शंकराचार्य स्पष्ट करतात. स्तुतीसाठी दिलेले दान देणाऱ्याला त्या स्तुतीशी बांधून ठेवते. आत्ताच सांगितलेली मते इतरांची होती; हे श्रीकृष्णांचे स्वतःचे मत आहे. सत्कर्मे राहतात; चिकटणे आणि हाव तेवढी जाते.
कठीण आहे म्हणून सोडणे
दु:खमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ 8॥
आता श्रीकृष्ण त्यागाचे तीन प्रकार सांगतात, तीन गुणांपैकी प्रत्येकाचा एक. गुण म्हणजे ज्या धाग्यांनी सारी प्रकृती विणली आहे, ते धागे. सत्त्व म्हणजे स्पष्टता आणि शांती. रज म्हणजे आवेग आणि अस्वस्थ धडपड. तम म्हणजे अंधार, जडता आणि गोंधळ. म्हणून सात्त्विक कर्मावर स्पष्टतेची सत्ता असते, राजस कर्मावर धडपडीची, आणि तामस कर्मावर जडतेची. सर्वांत खालचा प्रकार आधी येतो. जे कर्तव्य आपले आहे, ते सोडणे योग्य नाही, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. मोहामुळे ते सोडणे हा तामस त्याग: आपले कर्तव्य कोणते, आणि ते का महत्त्वाचे, हेच त्या माणसाला दिसेनासे होते. एखादा माणूस डोळ्यांसमोर आणा. घरातले आणि जगातले आपले काम तो टाळतो, आणि स्वतःची समजूत घालतो, की आध्यात्मिक माणसाने काहीच करू नये. मग राजस प्रकार. “एखादे कर्म दुःखदायक आहे एवढ्याच कारणाने, शरीराला कष्ट होतील या भीतीने जो ते सोडतो, त्याचा त्याग राजस. त्याला त्यागाचे फळ मिळत नाही.” इथे माणसाला कर्तव्य पुरेसे स्पष्ट दिसते. पण ते कठीण आहे म्हणून तो ते सोडतो: त्यात श्रम पडतात, आराम जातो, झोप जाते. तो याला अनासक्ती म्हणेल, पण ते केवळ पळणे आहे. अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य यांच्या मते प्रत्येक जीव वेगळा आहे, आणि प्रत्येक जीव ईश्वराचा आहे. ते याहून सूक्ष्म उदाहरण देतात. एखादा माणूस आपल्या वाट्याची रोजची कठीण कर्तव्ये सोडतो, आणि म्हणतो, आता मी फक्त ज्ञानाचा शोध घेणार. खऱ्या त्यागाचे फळ म्हणजे मोक्ष, जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटका, असे शंकराचार्य म्हणतात. तामस रीतीने सोडणाऱ्याला तो मिळत नाही, आणि राजस रीतीने सोडणाऱ्यालाही नाही. हे दोन्ही इशारे अर्जुनाला लागू पडतात. असह्य झालेले एक कर्तव्य त्यालाही खाली ठेवायचे होते.
करायलाच हवे, म्हणून
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्याग: सात्त्विको मत: ॥ 9॥
“अर्जुना, नेमून दिलेले कर्म जेव्हा केवळ ते करायलाच हवे म्हणून, आसक्ती आणि फळ सोडून केले जाते, तेव्हा तो त्याग सात्त्विक मानला जातो.” हाच खरा त्याग. कर्मातून काहीच वगळले जात नाही. वगळले जाते ते चिकटणे आणि हाव; आणि मागे उरणारा हेतू साधा असतो: हे माझे काम आहे. रात्रपाळीवरच्या एखाद्या परिचारिकेचा विचार करा. पहाटेपर्यंतच्या प्रहरांत ती प्रत्येक रुग्णाला तपासत फिरते, मग कुणी आभार मानो वा न मानो, काम सुखाचे असो वा नसो. ते करायलाच हवे, म्हणून ती ते करते. शंकराचार्य हा श्लोक एक पाऊल पुढे नेतात. कर्तव्यातून स्वतःला काही लाभ होईल, उदाहरणार्थ मन शुद्ध होईल, ही आशासुद्धा सोडायची. कर्म केवळ त्या कर्मासाठीच केले जाते.
फळ कुठे पडते
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मण: फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित् ॥ 12॥
अशा सात्त्विक त्यागाने माणूस खरा त्यागी होतो. असा माणूस सत्त्वाने भरलेला आणि ज्ञानी असतो, त्याच्या शंका छेदल्या गेलेल्या असतात, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. नावडत्या कामाचा तो द्वेष करत नाही, आणि आवडत्या कामाला चिकटत नाही. देह असलेला कुणीही कर्म पूर्णपणे सोडू शकत नाही, असे श्रीकृष्ण पुढे सांगतात. म्हणून खरा त्यागी तो नव्हे, जो कर्म थांबवतो; खरा त्यागी तो, जो फळ सोडतो. “कर्माचे फळ तीन प्रकारचे असते: अनिष्ट, इष्ट आणि मिश्र. ज्यांनी त्याग केला नाही, त्यांना ते मृत्यूनंतर मिळते; पण ज्यांनी संन्यास घेतला आहे, त्यांना ते कधीच मिळत नाही.” यामागे कर्माचा सिद्धांत आहे: प्रत्येक कृतीला फळ येते, आणि न भोगलेले फळ माणसाला पुढच्या जन्मात घेऊन जाते. ते फळ कडू असेल, गोड असेल, किंवा दोन्हींचे मिश्रण. शंकराचार्य उदाहरणे देतात. अनिष्ट फळ म्हणजे नरकात किंवा पशू म्हणून जन्म. इष्ट फळ म्हणजे देवांमध्ये जन्म. मिश्र फळ म्हणजे मनुष्यजन्म, ज्यात सुख आणि दुःख एकत्र येतात. याकडे एका हिशेबाच्या वहीसारखे पाहा. स्वतःसाठी केलेले प्रत्येक कर्म वहीत एक देणे किंवा एक येणे मांडते, आणि तो हिशेब या जन्मी किंवा दुसऱ्या जन्मी चुकता करावाच लागतो. जो कशावरच दावा सांगत नाही, त्याचे खातेच उघडत नाही. “ज्यांनी संन्यास घेतला आहे” ते कोण? शंकराचार्यांच्या मते ते संन्यासी, ज्यांनी सगळी कर्मे सोडली आहेत आणि जे आत्मज्ञानात स्थिर आहेत. आत्मा म्हणजे प्रत्येक प्राण्यातला खरा “मी”: शरीर आणि मन यांच्यामागची शुद्ध जाणीव. तो कधी जन्मत नाही आणि कधी मरत नाही. रामानुजाचार्यांच्या मते ते असे लोक, जे अजून कर्म करतात. पण “मी कर्ता आहे” असे ते मानत नाहीत, कर्मावर दावा सांगत नाहीत, आणि त्यातून काहीही मागत नाहीत. कोणताही अर्थ घेतला, तरी त्यांच्या कर्मांना बांधणारे फळ येत नाही.
मारूनही न मारणारा
यस्य नाहङ् कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ 17॥
माणूस कर्म करूनही बांधला न जाणे कसे शक्य आहे? श्रीकृष्ण एका कर्माचे भाग सुटे करून उत्तर देतात, आणि त्यातला किती थोडा भाग आत्म्याचा आहे, ते दाखवतात. प्रत्येक कर्माची पाच कारणे असतात, असे ते म्हणतात; सांख्याने ती अशी मांडली आहेत. सांख्य म्हणजे वस्तूंचे घटक मोजून त्यांचे विश्लेषण करणारी, तर्कावर उभी असलेली शिकवण. शंकराचार्यांच्या मते इथे सांख्य म्हणजे वेदान्तच. ती पाच कारणे अशी: कर्माचे अधिष्ठान असलेले शरीर; कर्ता; ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये; प्राणाच्या अनेक हालचाली; आणि पाचवे, दैव, म्हणजे दैवी कारण. शंकराचार्यांच्या मते दैव म्हणजे इंद्रियांच्या अधिष्ठात्या शक्ती, जसा डोळ्याचा अधिष्ठाता सूर्य. रामानुजाचार्यांच्या मते दैव म्हणजे स्वतः ईश्वर: अंतर्यामी नियंता, प्रत्येक कर्माचे मुख्य कारण. शरीराने, वाणीने किंवा मनाने केलेले प्रत्येक कर्म, योग्य असो वा अयोग्य, या पाच कारणांतून घडते. म्हणून ते केवळ शुद्ध आत्माच करतो, असे मानणे चूक आहे. चांगल्या शिकवणीने ज्याची बुद्धी घडलेली नाही, असा माणूस असे मानतो, आणि त्याला खरे दिसत नाही. शंकराचार्य त्याची तुलना गाडीत बसलेल्या माणसाशी करतात: धावतात दुसरे, आणि त्याला वाटते, आपणच धावतो आहोत. यातून एक श्लोक येतो, जो पहिल्या नजरेत स्वतःलाच खोडतो असे वाटते. “ज्याच्यात ‘मी कर्ता आहे’ ही भावना नाही, आणि ज्याची बुद्धी लिप्त होत नाही, तो या सगळ्या लोकांना मारूनही मारत नाही. आणि तो बांधलाही जात नाही.” कर्ता असल्याची भावना म्हणजे “हे मी केले” असे म्हणणारा अहंकार. लेप म्हणजे कर्म आणि त्याचे फळ आता माझे आहेत, ही भावना. जिथे या दोन्ही गोष्टी गेल्या आहेत, तिथे कर्म त्याच्यात काहीच मागे ठेवत नाही. एखाद्या न्यायाधीशाचा विचार करा. राग किंवा स्वार्थ मनात न ठेवता तो कायद्याप्रमाणे शिक्षा सुनावतो. शिक्षा तर होते, पण त्याच्या मनात द्वेष किंवा लोभ उरत नाही. दोन्ही परंपरा हा विरोधाभास वेगवेगळ्या प्रकारे उलगडतात. शंकराचार्यांच्या मते हा श्लोक दोन दृष्टींनी बोलतो. व्यवहाराच्या दृष्टीने, जिथे शरीरालाच आत्मा मानले जाते, तो माणूस मारतो. परमार्थाच्या दृष्टीने आत्मा हा न बदलणारा साक्षी आहे; तो कुणालाही मारत नाही. रामानुजाचार्यांच्या मते असा माणूस जाणतो, की खरा कर्ता ईश्वर आहे; म्हणून ते कर्म आणि त्याचे फळ त्याचे नसते. रामानुजाचार्य हा श्लोक याच युद्धाला लावतात: अर्जुनाने केवळ भीष्म आणि इतर काही जणांनाच नव्हे, तर ही सगळीच माणसे मारली, तरी तो त्यांना मारत नाही. हा श्लोक खुन्याला आश्रय देत नाही. जो राग, लोभ किंवा भीती यांतून मारतो, तो अहंकाराने आणि लेपाने भरलेला असतो, आणि नेमक्या याच दोन गोष्टी हा श्लोक नाकारतो. हा श्लोक फक्त अशा माणसाविषयी बोलतो, ज्याच्यात या दोन्ही गोष्टी उरलेल्या नाहीत, आणि जो आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य करत आहे.
आवेगाने कललेली बुद्धी
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति बुद्धि: सा पार्थ राजसी ॥ 31॥
यानंतर श्रीकृष्ण कर्मात जे जे येते, त्याचे तीन गुणांनुसार वर्गीकरण करतात. रामानुजाचार्य सांगतात, की यामागचा हेतू व्यावहारिक आहे: “मी कर्ता” या भावनेतून सुटका कशी होते, ते आत्ताच सांगितले; ती सुटका सत्त्व वाढेल तसतशीच येते. म्हणून कोणता गुण जोपासायचा, ते हे वर्गीकरण दाखवते. तीन गोष्टी कर्माला प्रेरणा देतात: ज्ञान, जाणायची वस्तू, आणि जाणणारा. कर्माचे घटक तीन: साधन, कृती आणि कर्ता. ज्ञान, कर्म आणि कर्ता हे प्रत्येकी तीन प्रकारचे असतात, असे गुणांची शिकवण सांगते. आधी ज्ञान. सात्त्विक ज्ञान सर्व प्राण्यांमध्ये एकच अविनाशी तत्त्व पाहते; जे विभागलेले दिसते, त्यात ते अविभक्त पाहते. राजस ज्ञानाला फक्त अनेक वेगवेगळे प्राणी दिसतात, प्रत्येक आपापल्या प्रकारचा. तामस ज्ञान एखाद्या छोट्याशा गोष्टीलाच सर्वस्व मानून तिला चिकटून बसते: त्याला तर्काचा आधार नसतो, सत्याची पकड नसते, व्यापकता नसते. मग कर्म. सात्त्विक कर्म हे शास्त्राने नेमून दिलेले कर्म असते. फळाची इच्छा नसलेला माणूस ते आसक्तीशिवाय, प्रेम किंवा द्वेष न ठेवता करतो. राजस कर्म हाव धरणारा किंवा अहंकाराने भरलेला माणूस मोठ्या ताणाने करतो. तामस कर्म मोहातून सुरू होते. पुढे काय होईल, त्याची किंमत काय, त्याने इतरांना किती इजा होईल, आणि आपली ताकद किती, याकडे ते दुर्लक्ष करते. मग कर्ता. सात्त्विक कर्ता आसक्ती आणि बढाई यांपासून मुक्त, धीराचा आणि उत्साही असतो; यश आणि अपयश त्याला हलवत नाहीत. राजस कर्त्यावर आवेगाची सत्ता असते: तो फळाचा भुकेला आणि लोभी, दुसऱ्याला इजा करायला तयार, अशुद्ध, आणि हर्ष-शोकांत हेलकावे खाणारा असतो. तामस कर्त्यात शिस्त नसते, संस्कार नसतात. तो हट्टी, कपटी आणि द्वेषी असतो; आळशी, उदास आणि मंद असतो. शेवटी येतात बुद्धी आणि धृती. बुद्धी म्हणजे पाहण्याची आणि निर्णय घेण्याची मनाची शक्ती; धृती म्हणजे स्थिरता. सात्त्विक बुद्धीला कळते, केव्हा कर्म करावे आणि केव्हा थांबावे, काय करावे आणि काय करू नये. कशाचे भय धरावे आणि कशाचे नाही, काय बांधते आणि काय सोडवते, हेही तिला कळते. “अर्जुना, ज्या बुद्धीने धर्म काय आणि अधर्म काय, काय करावे आणि काय करू नये, हे नीट कळत नाही, ती बुद्धी राजस.” इथे धर्म म्हणजे शास्त्राने सांगितलेले योग्य आचरण. राजस बुद्धी आंधळी नसते, पण वाकलेली असते: आवेग पारडे झुकवतो, आणि आपल्याला जे हवे, तेच योग्य वाटू लागते. तामस बुद्धी याहून पुढे जाते. अंधाराने वेढलेली ती अधर्मालाच धर्म मानते, आणि सगळे काही उलटे पाहते.
आधी विष, मग अमृत
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ 37॥
याच तीन श्रेणी धृतीत आणि सुखातही दिसतात. धृती म्हणजे माणसाला त्याच्या मार्गावर धरून ठेवणारा निर्धार. सात्त्विक धृती कधीच डळमळत नाही; योगाने, म्हणजे मनाच्या साधनेने, ती मन, प्राण आणि इंद्रिये आवरून धरते. राजस धृती धर्म, काम आणि अर्थ यांना घट्ट धरते, पण आसक्तीपोटी आणि फळासाठी. तामस धृती म्हणजे जड माणसाचा हट्ट: तो झोप, भय, शोक, विषाद आणि मद सोडायला तयार नसतो. मग श्रीकृष्ण सुखाकडे वळतात. दीर्घ अभ्यासाने माणूस ज्यात रमू लागतो, आणि ज्यात त्याच्या दुःखाचा अंत होतो, ते सुख. “जे सुख आरंभी विषासारखे आणि शेवटी अमृतासारखे असते, जे आपल्या बुद्धीच्या निर्मळ प्रसन्नतेतून जन्मते, त्याला सात्त्विक सुख म्हणतात.” आरंभी विषासारखे का? शंकराचार्य सांगतात, की ज्ञान, वैराग्य, ध्यान आणि समाधी यांच्या पहिल्या पायऱ्यांवर फार मोठा संघर्ष करावा लागतो. त्या जसजशा परिपक्व होतात, तसतसा तो आनंद अमृतासारखा होतो. निवळलेल्या पाण्यासारख्या स्वच्छ झालेल्या बुद्धीतून तो उगवतो. एखादे कठीण कौशल्य, एखादी भाषा किंवा एखादे वाद्य शिकलेल्या कुणालाही हा अनुभव माहीत असतो. आधी महिनोन्महिने रटाळ मेहनत आणि शंका. मग हळूहळू असा आनंद येतो, जो कोणत्याही सोप्या वाटेने मिळाला नसता.
आधी अमृत, मग विष
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ 38॥
“इंद्रिये आणि त्यांचे विषय यांच्या संयोगातून येणारे, आरंभी अमृतासारखे आणि शेवटी विषासारखे सुख राजस मानले जाते.” हे आधीच्या श्लोकाचे उलटे प्रतिबिंब आहे. रज, म्हणजे अस्वस्थ धडपड, इंद्रिये आणि विषय यांच्या संपर्कातून मिळणारे सुख शोधतो: चव, स्पर्श, दृश्य आणि नाद. पहिल्या क्षणी ते सर्वांत गोड असते, आणि भोगता भोगता फिके पडत जाते. विष शेवटी येते. असे सुख बल, उत्साह, रूप, बुद्धी, स्मृती, धन आणि उद्यम यांची झीज करते, असे शंकराचार्य म्हणतात. ते अधर्माकडेही नेते, आणि म्हणून मृत्यूनंतरच्या दुःखाकडे. भूक भागल्यानंतरही कितीतरी वेळ ताव मारलेल्या भरगच्च मेजवानीचा विचार करा. पहिले घास आनंद देतात. दुसऱ्या दिवशी सकाळचा जडपणा हा त्याच सुखाचा दुसरा अर्धा भाग असतो.
जड करणारे सुख
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मन: । निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ 39॥
“जे सुख आरंभी आणि शेवटीही माणसाला भ्रमात ठेवते, जे झोप, आळस आणि प्रमाद यांतून उगवते, ते तामस सुख म्हटले जाते.” तम म्हणजे अंधार आणि जडता. त्याचे सुख म्हणजे थरारसुद्धा नव्हे; ते केवळ खाली बुडत जाणे. रामानुजाचार्य त्याचे तीन उगम सांगतात. झोप मनाला सरळ झाकून टाकते. आळस इंद्रियांना मंद करतो. प्रमाद म्हणजे जे करायला हवे, त्याकडे दुर्लक्ष. हे तिन्ही ज्ञान अंधुक करतात, आणि तो अंधुकपणा म्हणजेच तो भ्रम. जाग आल्यानंतरही बराच वेळ पेंगत घालवलेला, सगळी कामे तशीच पडून राहिलेला एखादा दिवस डोळ्यांसमोर आणा. तो चालू असताना बरा वाटतो, आणि मागे फक्त धुके ठेवून जातो. म्हणून रामानुजाचार्य असा धडा काढतात: रज आणि तम यांना आवर घालावा, आणि सत्त्वाला वाढू द्यावे.
स्वभावाने घडलेले काम
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणै: ॥ 41॥
पृथ्वीवर, किंवा स्वर्गातल्या देवांमध्येही, प्रकृतीतून जन्मलेल्या या तीन गुणांपासून मुक्त असे काहीच नाही, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. सगळे काही याच गुणांनी विणलेले आहे, म्हणून माणसे करतात ते कामही. आणि आता श्रीकृष्ण समाजातल्या कामांकडे वळतात. “अर्जुना, ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांची, आणि शूद्रांचीही कर्मे, प्रत्येकाच्या स्वभावातून उगवणाऱ्या गुणांनुसार विभागलेली आहेत.” हे त्या काळच्या समाजातले चार वर्ण. ब्राह्मण पुरोहित आणि शिक्षक होते, क्षत्रिय योद्धे आणि राज्यकर्ते, वैश्य शेतकरी आणि व्यापारी, आणि शूद्र सेवा आणि श्रम करणारे. हा श्लोक चार प्रकारच्या कामांचा पाया स्वभावात, म्हणजे माणसाच्या स्वतःच्या प्रकृतीत, आणि त्यातून उगवणाऱ्या गुणांत घालतो. शंकराचार्य आपल्या एका स्पष्टीकरणात गुणांचे मिश्रण सांगतात. ब्राह्मणात सत्त्व प्रधान असते. क्षत्रियात रज पुढे असतो, आणि त्याखाली सत्त्व. वैश्यात रज पुढे असतो, थोड्या तमासह; आणि शूद्रात तम पुढे असतो, थोड्या रजासह. म्हणून त्यांचे स्वभाव अनुक्रमे शांती, अधिकार, उद्यम आणि जडता यांत दिसतात. रामानुजाचार्यांच्या मते हा स्वभाव म्हणजे मागच्या जन्मांतली कर्मे; माणूस कोणत्या जन्मात जन्मतो, ते तीच कर्मे ठरवतात. शंकराचार्यही दुसरे स्पष्टीकरण म्हणून असाच अर्थ देतात: मागच्या जन्मांनी मनावर ठेवलेले संस्कार, जे या जन्मात दिसतात. म्हणजे प्राचीन भाष्यकार हा श्लोक ज्या प्रकारे समजतात, त्यानुसार चार वर्ण जन्माने ठरतात. माणसाचा जन्म, त्याचा स्वभाव आणि त्याचे काम एकत्र जातात, आणि तिन्ही मागच्या कर्मांनी घडलेले असतात.
ब्राह्मणाचा स्वभाव
शमो दमस्तप: शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ 42॥
“शांत मन, इंद्रियांचा संयम, तप, शुचिता, क्षमा आणि सरळपणा; ज्ञान, प्रज्ञा आणि श्रद्धा: ही ब्राह्मणाची स्वभावातून जन्मलेली कर्मे.” या यादीचे दोन भाग आहेत. पहिला भाग अंतरीच्या शिस्तीचा: शांत मन, आवरलेली इंद्रिये, शरीराची कठोर साधना, आणि बाहेरची व आतली शुद्धी. क्षमा म्हणजे कुणी अन्याय केला तरी मनाचा तोल ढळू न देणे, आणि सरळपणा म्हणजे मनात असेल तसेच वागणे, असे रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात. दुसरा भाग समजुतीचा. ज्ञान म्हणजे उच्च आणि नीच, सर्व गोष्टींचे खरे स्वरूप जाणणे. रामानुजाचार्यांच्या मते प्रज्ञा म्हणजे ईश्वराच्या विशेष विभूती जाणणे. श्रद्धा म्हणजे वेद जे शिकवतात त्याच्या सत्यावरची दृढ खात्री, जी कोणताही युक्तिवाद हलवू शकत नाही. लक्षात घेण्याजोगी गोष्ट अशी, की इथे ब्राह्मणाचे कर्म कामांच्या रूपात नव्हे, तर गुणांच्या रूपात सांगितले आहे. एका विशिष्ट प्रकारचा माणूस असणे, हेच त्याचे काम.
योद्ध्याचा स्वभाव
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ 43॥
“शौर्य, तेज, धैर्य, दक्षता, युद्धातून पळ न काढणे, दान आणि अधिकाराची वृत्ती: ही क्षत्रियाची स्वभावातून जन्मलेली कर्मे.” रामानुजाचार्य ही यादी उलगडून सांगतात. शौर्य म्हणजे निर्भयपणे युद्धात उडी घेणे. धैर्य म्हणजे अडथळे आले तरी हाती घेतलेले काम तडीस नेणे. पळ न काढणे म्हणजे मृत्यू निश्चित दिसत असतानाही आपली जागा न सोडणे. दान म्हणजे आपले जे आहे ते इतके पूर्णपणे देऊन टाकणे, की ते दुसऱ्याचेच होऊन जाते. आणि अधिकाराची वृत्ती म्हणजे इतरांवर शासन करण्याची शक्ती. हा अर्जुनाचा स्वतःचा स्वभाव आहे; जन्मानेच त्याच्या वाट्याला आलेले हे गुण. युद्धातून पळ काढणे, हेच तर तो करायला निघाला होता. श्रीकृष्णांना त्याचे नाव घ्यायची गरजच पडत नाही.
शेती, व्यापार आणि सेवा
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ 44॥
“शेती, गोरक्षण आणि व्यापार ही वैश्याची स्वभावातून जन्मलेली कर्मे. सेवारूप कर्म हे शूद्राचे; तेही त्याच्या स्वभावातून जन्मलेले.” वैश्य लोकांचे पोषण करतो, त्यांना वस्तू पुरवतो: तो जमीन कसतो, गुरे पाळतो आणि त्यांचे रक्षण करतो, आणि खरेदी-विक्री करतो. शूद्राचे काम सेवा, इतर तीन वर्णांची, असे रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात. चारही वर्णांना तेच शब्द दिले आहेत: “स्वभावातून जन्मलेले”. शंकराचार्य सांगतात, की प्राचीन स्मृतिग्रंथांनुसार ही कर्तव्ये योग्य रीतीने पार पाडली, तर मृत्यूनंतर स्वर्ग मिळतो. पुढचा श्लोक याहून उच्च फळ सांगतो, आणि ते वेगळ्या मार्गाने येते.
कर्मातूनच पूजा
यत: प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानव: ॥ 46॥
आपापल्या कर्मात रत असलेला प्रत्येक माणूस सिद्धी मिळवतो, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. सिद्धी म्हणजे आध्यात्मिक जीवनाचे ध्येय. ती कशी मिळते, हे ते पुढे सांगतात. “ज्याच्यापासून सर्व प्राणी उत्पन्न होतात, आणि ज्याने हे सगळे व्यापले आहे, त्याची आपल्या कर्माने पूजा करून माणूस सिद्धी मिळवतो.” इथे काम हीच पूजा होते. ही पूजा कामाच्या बाजूला, देवघरात वेगळा वेळ काढून केली जात नाही. कामच नैवेद्य असते, आणि ते जग निर्माण करणाऱ्या आणि ते व्यापून राहणाऱ्या ईश्वरापुढे ठेवलेले असते. पहाटे नांगरणी करणारा शेतकरी डोळ्यांसमोर आणा. तो प्रार्थना करायला थांबत नाही. नांगराने काळजीपूर्वक काढलेली, ईश्वराला अर्पण केलेली सरळ सरी हीच त्याची प्रार्थना असते; दुसरा कुणी देवळात फुले वाहतो, तशी. या सिद्धीविषयी भाष्यकारांची मते वेगवेगळी आहेत. शंकराचार्यांच्या मते ती ज्ञानमार्गाची पात्रता: आत्म्याचा शोध घेण्याइतके शुद्ध झालेले मन. रामानुजाचार्यांच्या मते ती म्हणजे ईश्वराच्या कृपेने स्वतः ईश्वराला प्राप्त होणे.
आपला मार्गच श्रेष्ठ
श्रेयान्स्वधर्मो विगुण: परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ 47॥
“दुसऱ्याचा धर्म उत्तम रीतीने पाळण्यापेक्षा आपला धर्म, उणिवांसह पाळलेला, अधिक चांगला. आपल्या स्वभावाने ठरवलेले कर्म करताना माणसाला पाप लागत नाही.” इथे धर्म म्हणजे कर्तव्य: स्वधर्म, म्हणजे स्वभावाने आणि जीवनातल्या स्थानाने माणसाच्या वाट्याला आलेला कर्माचा मार्ग. हा श्लोक वाईट कामाची स्तुती करत नाही. तो दोन मार्गांची तुलना करतो. आपला मार्ग, त्यात दोष असले तरी, दुसऱ्याच्या मार्गापेक्षा श्रेष्ठ, मग तो कितीही उत्तम रीतीने चालला जावो. कारण दुसऱ्याचा मार्ग भयाने भरलेला असतो, असे शंकराचार्य म्हणतात. दुसऱ्या ओळीसाठी शंकराचार्य एक उपमा देतात: विषात जन्मलेल्या किड्याला विषाने अपाय होत नाही. मुद्दा असा, की जे आपल्या स्वभावाला साजेसे आहे, ते आपल्याला इजा करत नाही. माणूस ज्या कामासाठी जन्मला, ते काम, त्यातल्या सगळ्या कठीण भागांसह, त्याला पाप लावत नाही. ज्या कामासाठी तू जन्मलास, ते दोषयुक्त असले तरी सोडू नकोस, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. धुराने अग्नी वेढलेला असतो, तसा प्रत्येक उद्योग कुठल्या ना कुठल्या दोषाने वेढलेला असतो. शंकराचार्य स्पष्ट करतात, की प्रत्येक काम तीन गुणांचे बनलेले असते, म्हणून कोणतेच काम निर्दोष नसते. शेतकऱ्याचा नांगर मातीतले जीव मारतो; सर्जनच्या शस्त्राने वेदना होतात. धूर आहे म्हणून अग्नी विझवायचा नसतो. हे दोन मार्ग कोणते, याविषयी दोन्ही परंपरांची मते वेगळी आहेत. शंकराचार्यांच्या मते स्वधर्म म्हणजे स्वभावातून जन्मलेले कर्तव्य, मागच्या श्लोकांत सांगितले तसे. रामानुजाचार्यांच्या मते स्वधर्म म्हणजे कर्ममार्ग, जो देह असलेल्या प्रत्येकाला स्वाभाविक आहे; आणि परधर्म म्हणजे शुद्ध ज्ञानमार्ग, जो धरून ठेवायला कठीण आहे आणि सहज सुटतो. म्हणून ज्ञानमार्गाला पात्र असलेल्यानेसुद्धा कर्ममार्गच आपला मानावा, असे ते म्हणतात. अर्जुनासाठी मुद्दा स्पष्ट आहे. त्याला दुसऱ्याचा मार्ग हवा होता: योद्ध्याच्या धनुष्याऐवजी संन्याशाचे भिक्षापात्र. तो मार्ग थोर आहे, पण तो त्याचा नाही. त्याचा स्वतःचा मार्ग, त्याच्या सगळ्या धुरासकट, म्हणजे युद्ध.
प्रत्येक कर्म मला अर्पण कर
चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पर: । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्त: सततं भव ॥ 57॥
असे कर्म कुठे नेते, ते आता श्रीकृष्ण दाखवतात. ज्याची बुद्धी कुठेच चिकटत नाही, ज्याने स्वतःला जिंकले आहे आणि ज्याच्या कामना गळून पडल्या आहेत, तो संन्यासाने परम सिद्धी मिळवतो. ती सिद्धी म्हणजे नैष्कर्म्य: अशी अवस्था, जिथे कर्म बांधत नाही. मग अशा माणसाला ब्रह्मप्राप्ती कशी होते, ते श्रीकृष्ण थोडक्यात सांगतात. ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य; ते ज्ञानाचे शिखर आहे. हा मार्ग संन्याशाच्या अंतर्जीवनाचा आहे. शुद्ध बुद्धीने युक्त होऊन, धृतीने स्वतःला आवरून, तो शब्द आणि इतर इंद्रियविषयांपासून मन वळवतो, आणि आवड-नावड टाकून देतो. तो एकांतात राहतो, थोडे खातो, आणि वाणी, शरीर व मन यांना लगाम घालतो. सदैव ध्यानात रत राहून तो वैराग्य धरून ठेवतो. अहंकार, बळ, गर्व, काम, क्रोध आणि संग्रहाची वृत्ती यांपासून मुक्त, “माझे” ही भावना नसलेला, शांत, असा तो ब्रह्मरूप होण्यास योग्य होतो. शंकराचार्यांच्या मते ब्रह्मरूप होणे म्हणजे ब्रह्म हाच आपला आत्मा आहे, हे जाणणे. रामानुजाचार्यांच्या मते याचा अर्थ आपला आत्मा त्याच्या खऱ्या स्वरूपात जाणणे: तो शुद्ध ज्ञानस्वरूप आहे, आणि ईश्वराचा आहे. ब्रह्मरूप झालेला, प्रसन्न असा तो शोक करत नाही, आणि कशाची हाव धरत नाही. सर्व प्राण्यांविषयी समभाव ठेवून तो श्रीकृष्णांची परम भक्ती मिळवतो. त्या भक्तीने श्रीकृष्ण खरोखर कोण आहेत आणि किती महान आहेत, हे तो जाणतो, आणि म्हणून त्यांच्यात प्रवेश करतो. मग श्रीकृष्ण असा एक मार्ग सांगतात, जो आपले काम करत राहणाऱ्यालाही खुला आहे. जो आपली सगळी कर्मे करत राहतो, पण सदैव श्रीकृष्णांचा आश्रय घेतो, तोही त्यांच्या कृपेने शाश्वत, अविनाशी पद मिळवतो. हाच मार्ग श्रीकृष्ण आता अर्जुनाला देतात. “मनाने तुझी सगळी कर्मे मला अर्पण कर. मलाच सर्वश्रेष्ठ मान. बुद्धियोगाचा आधार घेऊन तुझे मन सतत माझ्यावर ठेव.” कर्म चालूच राहते; फक्त ते आतल्या आत अर्पण केले जाते. शंकराचार्य याचा अर्थ असा सांगतात: जे काही करतो, जे काही खातो, जे काही देतो, ते सगळे ईश्वराला अर्पण करणे. शंकराचार्यांच्या मते बुद्धियोग म्हणजे स्थिर, एकाग्र बुद्धी, जिला माणूस आपला एकमेव आधार मानतो.
तुझा स्वभावच तुला लढवेल
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्ध: स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ 60॥
श्रीकृष्ण आता अर्जुनापुढे दोन वाटा ठेवतात. त्याने मन श्रीकृष्णांवर ठेवले, तर त्यांच्या कृपेने तो सगळे अडथळे पार करेल. पण अहंकारामुळे त्याने ऐकले नाही, तर त्याचा नाश होईल. आणि त्या अहंकाराच्या जोरावर त्याने “मी लढणार नाही” असे ठरवले, तर त्याचा निश्चय व्यर्थ ठरेल. शंकराचार्यांच्या अर्थानुसार, त्याचा स्वतःचा स्वभाव, क्षत्रियाचा स्वभाव, त्याला युद्धाकडे ओढून नेईल. “अर्जुना, तुझ्या स्वभावातून जन्मलेल्या तुझ्याच कर्माने तू बांधलेला आहेस. मोहामुळे जे तुला करायचे नाही, ते तू इच्छेविरुद्धही करशील.” रामानुजाचार्य हे ठोसपणे सांगतात. इतर जेव्हा त्याच्यावर हल्ला चढवतील, तेव्हा त्याच्यातला योद्धा ते सहन करणार नाही. आज तो ज्या युद्धाला नकार देतो आहे, त्यात तो ओढला जाईल. प्रत्येकाच्या स्वभावामागे ईश्वर उभा आहे, असे रामानुजाचार्य पुढे सांगतात. मागच्या कर्मांनी ज्याला जो स्वभाव मिळाला, त्याप्रमाणे वागायला ईश्वराने सर्व प्राण्यांना लावले आहे.
प्रत्येक हृदयातला ईश्वर
ईश्वर: सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ 61॥
“अर्जुना, ईश्वर सर्व प्राण्यांच्या हृदयात राहतो. आपल्या मायेने तो त्या सर्वांना जणू यंत्रावर बसवल्यासारखे फिरवत असतो.” इथे ईश्वर म्हणजे सर्वांवर सत्ता चालवणारा. श्रीकृष्ण त्याच्याविषयी “तो” असे बोलतात. शंकराचार्य त्याला नारायण म्हणतात; हे विष्णूचे एक नाव आहे. रामानुजाचार्य त्याला वासुदेव म्हणतात, म्हणजे खुद्द श्रीकृष्ण. पुढच्या श्लोकातले शाश्वत स्थान शंकराचार्य श्रीकृष्णांचेच मानतात: विष्णूचे परम पद. माया म्हणजे ईश्वराची स्वतःची शक्ती. तिच्यामुळे जग दिसू लागते, आणि ईश्वर त्यात लपून राहतो. रामानुजाचार्यांच्या मते ही माया तीन गुणांनी विणलेली आहे. शंकराचार्य यंत्रावर बसवलेल्या लाकडी बाहुल्यांचे चित्र देतात. त्या आपोआप हलतात असे वाटते, पण त्यांना हलवणारा नजरेआड असतो. श्लोकात “जणू” या अर्थाचा शब्द नाही, पण तो समजून घ्यायला हवा, असे ते नमूद करतात. रामानुजाचार्यांच्या मते यंत्र म्हणजे इंद्रियांसह हे शरीर. ते ईश्वराने घडवले आहे, आणि प्रत्येक प्राणी त्यावर आरूढ आहे. म्हणूनच अर्जुनाचा नकार टिकणार नाही: त्याच्या स्वभावामागचा हात ईश्वराचा आहे. मग माणूस त्या यंत्रावर असहायच राहतो का? श्रीकृष्ण लगेचच ही माया संपवण्याचा मार्ग सांगतात, असे रामानुजाचार्य नमूद करतात. तो मार्ग म्हणजे शरणागती. “अर्जुना, सर्व भावाने केवळ त्यालाच शरण जा. त्याच्या कृपेने तुला परम शांती मिळेल, शाश्वत स्थान मिळेल.” रामानुजाचार्यांच्या मते इथे ज्याला शरण जायचे, ते श्रीकृष्णच आहेत. आपल्यावर विसंबणाऱ्यांवरच्या प्रेमापोटी ते अर्जुनाचे सारथी झाले आहेत. अर्जुनाच्या हाती उरते ते एवढेच, असे रामानुजाचार्य म्हणतात: तो कसा लढतो. तो एकतर मायेच्या आंधळ्या रेट्याने लढून स्वतःचा नाश ओढवून घेईल, किंवा त्याला शिकवले आहे तसे लढून ती शांती मिळवेल. ती शांती म्हणजे कर्माच्या सगळ्या बंधनांचा अंत.
विचार कर, मग ठरव
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ 63॥
प्रदीर्घ शिकवण आता संपली आहे, आणि श्रीकृष्ण ती अर्जुनाच्या हाती सोपवतात. “असे हे सगळ्या गुपितांहून गुप्त ज्ञान मी तुला सांगितले आहे. त्यावर पूर्ण विचार कर, आणि मग तुला वाटेल तसे कर.” शंकराचार्यांच्या मते हे सगळ्या रहस्यांहून गूढ रहस्य आहे, आणि ते सांगणारा सर्वज्ञ ईश्वर आहे. तरीही सर्व जाणणारा हा ईश्वर आज्ञा देऊन शेवट करत नाही. “हे ज्ञान” यात काय काय येते, ते रामानुजाचार्य सांगतात. मोक्ष हवा असणाऱ्याने जे जे शिकायला हवे, ते सगळे त्यात आहे: कर्माचा मार्ग, ज्ञानाचा मार्ग आणि भक्तीचा मार्ग. हे सगळे तोलून पाहिल्यावर अर्जुनाने आपल्याला जो मार्ग साजेसा असेल, तो आपल्या इच्छेने स्वीकारावा, असे रामानुजाचार्य म्हणतात. इथल्या स्वातंत्र्याला एक अट आहे. “तुला वाटेल तसे कर” हे “पूर्ण विचार कर” याच्यानंतर येते. श्रीकृष्ण जी निवड अर्जुनावर सोडतात, ती क्षणाची लहर नव्हे. सगळी शिकवण ऐकून ती नीट विचारात घेतलेल्या माणसाची ती निवड आहे. शंकराचार्य सगळ्याचाच विचार करायला सांगतात: सांगितलेली शिकवण, आणि तिचा सगळा अर्थ. एका चांगल्या शिक्षकाचा विचार करा. लांबलचक अभ्यासक्रमात त्याने प्रत्येक पद्धत दाखवली आहे, आणि प्रत्येक धोक्याची सूचना दिली आहे. आता तो मागे सरतो, कारण केवळ आज्ञेवरून वापरलेले कौशल्य विद्यार्थ्याचे स्वतःचे कधीच होत नाही. श्रीकृष्णही अर्जुनाशी असेच वागतात. याच अर्जुनाने सुरुवातीला धनुष्य टाकले होते, आणि “काय योग्य ते मला सांग” अशी विनंती केली होती.
तुझे मन माझ्यावर ठेव
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ 65॥
तरीही श्रीकृष्ण इथेच थांबत नाहीत. “माझे परम वचन, सगळ्यांत गुप्त असे, पुन्हा एकदा ऐक. तू मला अतिशय प्रिय आहेस, म्हणून तुझ्या हिताचे ते तुला सांगतो.” श्रीकृष्ण भीतीपोटी किंवा कोणत्याही लाभासाठी बोलत नाहीत, केवळ अर्जुन त्यांना प्रिय आहे म्हणून बोलतात, असे शंकराचार्य म्हणतात. रामानुजाचार्यांच्या मते ही सगळ्यांत गुप्त गोष्ट म्हणजे भक्ती, सर्व मार्गांत श्रेष्ठ मार्ग. “तुझे मन माझ्यावर ठेव, माझा भक्त हो, माझी पूजा कर, मला नमस्कार कर. तू मलाच येऊन मिळशील. हे मी तुला खरे वचन देतो, कारण तू मला प्रिय आहेस.” या चार कृतींत संपूर्ण माणूस येतो: विचार, प्रेम, पूजा आणि नमलेले शरीर. रामानुजाचार्य प्रत्येकीचा खोल अर्थ सांगतात. श्रीकृष्णांवर मन ठेवणे म्हणजे स्मरणाचा अखंड प्रवाह. वेदांच्या शेवटी येणारी उपनिषदे ज्याला ईश्वराचे ज्ञान आणि ध्यान म्हणतात, ते हेच. भक्त होणे म्हणजे इतर सगळ्यांहून अधिक श्रीकृष्णांवर प्रेम करणे. पूजा म्हणजे सेवा; पूर्णपणे त्यांचाच असलेला माणूस करतो तशी. नमस्कार म्हणजे त्यांच्यापुढे संपूर्ण नम्रता. एका आईचा विचार करा. ती कामावर आहे, आणि तिचे मूल घरी आजारी आहे. ती आपली कामे काळजीपूर्वक करते, तरी तिचे मन कुठलाही प्रयत्न न करता पुन्हा पुन्हा मुलाकडे धाव घेते. इथे अभिप्रेत असलेले स्मरण असे आहे. पहिली ओळ श्रीकृष्णांनी याआधी एकदा सांगितली आहे, भक्तीचा मार्ग शिकवताना. नवे आहे ते वचन. हे खरेखुरे वचन आहे, केवळ मन राखण्यासाठी बोललेले शब्द नव्हेत, असे रामानुजाचार्य म्हणतात. आणि श्रीकृष्ण त्याचे कारणही देतात: अर्जुन त्यांना प्रिय आहे. जो श्रीकृष्णांवर अपार प्रेम करतो, त्याच्यावर तेही अपार प्रेम करतात, आणि त्याला आपल्यापाशी आणतात, असे रामानुजाचार्य पुढे म्हणतात. शंकराचार्य यातून साधा निष्कर्ष काढतात. ईश्वराचे वचन खरे आहे, आणि मोक्ष हे भक्तीचे निश्चित फळ आहे. म्हणून माणसाने केवळ ईश्वरालाच शरण जावे.
केवळ मला शरण ये
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच: ॥ 66॥
अंतर्यामी ईश्वराला शरण जा, असे श्रीकृष्णांनी आधीच सांगितले आहे. आता तीच हाक ते स्वतःच्या नावाने देतात, शिकवणीचा कळस असलेल्या शब्दांत. “सगळे धर्म सोडून तू केवळ मला शरण ये. मी तुला सर्व पापांपासून मुक्त करीन. शोक करू नकोस.” इथे धर्म म्हणजे जीवनाला व्यवस्था देणारी कर्तव्ये, विधी आणि नियम. हा श्लोक अर्जुनाला ते सगळे सोडून एकाच आश्रयाकडे, केवळ श्रीकृष्णांकडे, यायला सांगतो, आणि शोक थांबवायला सांगतो. गीतेची सुरुवात रथात खचून बसलेल्या, अश्रू ढाळणाऱ्या माणसापासून झाली. तिची सर्वांत गुप्त शिकवण “शोक करू नकोस” या शब्दांनी संपते. या श्लोकाच्या गाभ्याविषयी सगळ्या भाष्यकारांचे एकमत आहे: ही ईश्वराला शरण जाण्याची हाक आहे, आणि सोबत ईश्वराचे मुक्तीचे वचन. सगळे धर्म सोडणे म्हणजे काय, यावर मात्र त्यांचे मार्ग वेगळे होतात. शंकराचार्यांच्या मते “सगळे धर्म” म्हणजे सगळी कर्मे, योग्य तशीच अयोग्यही; आणि हा श्लोक संन्यास घेण्याची हाक देतो. केवळ श्रीकृष्णांना शरण जाणे म्हणजे त्यांना सर्वांचा एकमेव आत्मा म्हणून जाणणे; त्यांच्याशिवाय दुसरे काहीच अस्तित्वात नाही. त्या आत्मरूपाने स्वतःला प्रकट करून श्रीकृष्ण ज्ञान्याला धर्म आणि अधर्म दोन्हींच्या बंधनांतून मुक्त करतात. केवळ आत्मज्ञान हेच मुक्तीचे अंतिम साधन आहे, असे शंकराचार्य प्रतिपादन करतात. रामानुजाचार्य दोन अर्थ देतात. पहिल्या अर्थात कर्तव्ये राहतात. सोडायचा तो फक्त कर्तेपणाचा भाव, आणि त्या कर्मांवरचा व त्यांच्या फळावरचा हक्क. ईश्वरालाच कर्ता, उपास्य, साधन आणि साध्य मानायचे. दुसऱ्या अर्थात, भक्ती सुरू करण्यापूर्वी पूर्ण करायलाच हवीत असे वाटणारी अनेक प्रायश्चित्ते माणूस सोडतो, आणि ती पापे श्रीकृष्ण स्वतः दूर करतात. रामानुजाचार्यांच्या परंपरेतले पुढचे आचार्य या श्लोकाला चरम श्लोक, म्हणजे “अंतिम श्लोक”, म्हणतात, आणि त्याला शरणागतीचीच हाक मानतात.
नुसते ऐकले तरी
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नर: । सोऽपि मुक्त: शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ 71॥
शिकवण पूर्ण झाल्यावर श्रीकृष्ण ती पुढे कशी द्यावी, आणि कुणाला, याकडे वळतात. ज्याच्यात तप किंवा भक्ती नाही, किंवा ज्याला ऐकायची इच्छाच नाही, त्याला ती कधी सांगू नकोस, असे ते म्हणतात. शंकराचार्यांच्या मते ऐकायची इच्छा नसलेला म्हणजे गुरूची सेवा न करणारा. आणि श्रीकृष्णांमध्ये दोष शोधणाऱ्यालाही ती सांगू नये. जो परम भक्तीने हे परम रहस्य श्रीकृष्णांच्या भक्तांना शिकवतो, तो निश्चितच श्रीकृष्णांना येऊन मिळतो. श्रीकृष्णांची त्याच्याहून प्रिय सेवा दुसरा कुणी करत नाही, आणि पृथ्वीवर त्याच्याहून प्रिय त्यांना कुणी नसेल. आणि जो या पवित्र संवादाचे अध्ययन करतो, तो ज्ञानयज्ञाने श्रीकृष्णांची पूजा करतो. शंकराचार्य याला सर्व यज्ञांत श्रेष्ठ मानतात, कारण तो मनाने केला जातो. “श्रद्धेने आणि उपहास न करता जो केवळ ऐकतो, तोही मुक्त होईल, आणि पुण्यकर्म करणाऱ्यांच्या सुखमय जगांत पोहोचेल.” ऐकण्यासाठी दोन गोष्टी लागतात: श्रद्धा, आणि उपहास न करणारे मन. इथे मुक्त होणे म्हणजे पापातून मुक्त होणे, आणि सुखमय जगे म्हणजे पुण्यवानांचे स्वर्ग. “तोही” या शब्दातल्या “ही”कडे लक्ष द्या. नुसते ऐकण्याने एवढे होत असेल, तर अर्थ जाणणाऱ्याबद्दल बोलायलाच नको, असे शंकराचार्य म्हणतात.
माझा मोह नष्ट झाला
अर्जुन उवाच । नष्टो मोह: स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देह: करिष्ये वचनं तव ॥ 73॥
श्रीकृष्ण आपल्या शिष्याला शेवटचा प्रश्न विचारतात. “अर्जुना, हे सगळे तू एकाग्र मनाने ऐकलेस का? अज्ञानातून जन्मलेला तुझा मोह नष्ट झाला का?” अर्जुन उत्तर देतो. “अच्युता, माझा मोह नष्ट झाला. तुझ्या कृपेने मला माझी स्मृती परत मिळाली. माझ्या शंका दूर झाल्या आहेत, आणि मी स्थिर उभा आहे. तू सांगशील तसे मी करीन.” अच्युत म्हणजे “कधीही न ढळणारा”. गोंधळात ढळलेला अर्जुन कधीच न डळमळलेल्या आपल्या मित्राला हाक मारतो. हा मोह म्हणजे अर्जुनाला सुरुवातीला पडलेला तोच मोह. त्याला फक्त मारायची शरीरे आणि गमवायचे आप्त दिसत होते, आणि आपले कर्तव्यच त्याला पाप वाटत होते. या शिकवणीने त्याला कधीही न मरणारा आत्मा दाखवला; लालसेशिवाय केलेले कर्म, ईश्वराला अर्पण केलेले प्रत्येक कर्म, आणि ईश्वराला शरण जाणे दाखवले. स्मृती हा अगदी योग्य शब्द आहे, कारण अर्जुन काही परके शिकलेला नाही. जे खरे आहे, ते त्याला आठवले आहे. शंकराचार्यांच्या मते ही आत्म्याची स्मृती आहे. मोहाचा नाश आणि आत्म्याचे स्मरण, हेच गीतेचे संपूर्ण फळ, असे ते म्हणतात. रामानुजाचार्य आता दूर झालेल्या तीन चुका सांगतात. पहिली, शरीर आणि मन यांनाच आत्मा मानणे. दुसरी, सगळ्या वस्तू ईश्वराचे शरीर आहेत, हे न दिसणे. तिसरी, कर्तव्ये बांधतात असे मानणे; खरे तर योग्य रीतीने केलेली कर्तव्ये हीच ईश्वराच्या उपासनेचे साधन आहेत. स्वप्नात हरवलेला माणूस जागा होतो, त्याचा विचार करा. खोलीत काहीच बदललेले नसते, पण आपण कुठे आहोत आणि कोण आहोत, हे त्याला पुन्हा कळते. “तू सांगशील तसे मी करीन” या शब्दांनी वर्तुळ पूर्ण होते. “मी लढणार नाही” म्हणणारा योद्धा आता उभा आहे; युद्धाविषयीची त्याची शंका दूर झाली आहे. श्रीकृष्णांनी त्याला निवडीचे स्वातंत्र्य दिले होते, आणि ही त्याची निवड आहे.
अंगावर रोमांच आणणारा संवाद
सञ्जय उवाच । इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मन: । संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ 74॥
संजय पुन्हा बोलतो. रणांगणापासून दूर राजवाड्यात बसून तो हे सगळे कौरवांचा पिता, आंधळा राजा धृतराष्ट्र याला सांगत आला आहे. “अशा रीतीने वासुदेव आणि महात्मा अर्जुन यांचा हा अद्भुत संवाद मी ऐकला. त्याने माझ्या अंगावर रोमांच उभे राहिले.” वासुदेव म्हणजे वसुदेवाचे पुत्र श्रीकृष्ण. अंगावर रोमांच उभे राहणे म्हणजे शांतपणे पचवता येणार नाही इतक्या मोठ्या गोष्टीसमोर अंगातून जाणारा विस्मयाचा शहारा. हे आपण कसे ऐकले, ते संजय सांगतो. “व्यासांच्या कृपेने हे परम रहस्य, हा योग, मी योगेश्वर श्रीकृष्णांकडूनच, ते स्वतः सांगत असताना ऐकले.” महाभारत रचणारे ऋषी व्यास यांनी रणांगणावर घडणारे सगळे पाहण्याची आणि ऐकण्याची दृष्टी संजयाला दिली होती. म्हणून राजापर्यंत गीता ऐकीव, आडमार्गाने पोहोचलेली नाही; श्रीकृष्णांनी जशी सांगितली, तशीच ती त्याने ऐकली आहे.
जिथे श्रीकृष्ण आणि अर्जुन
यत्र योगेश्वर: कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धर: ।तत्र श्रीर्विजयो भूतिध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ 78॥
“महाराज,” संजय म्हणतो, “श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांचा हा अद्भुत, पवित्र संवाद मला पुन्हा पुन्हा आठवतो, आणि मी पुन्हा पुन्हा आनंदित होतो. आणि हरीचे ते अत्यंत अद्भुत रूप पुन्हा पुन्हा आठवते, तेव्हा माझा विस्मय वाढतो, आणि मी पुन्हा आनंदित होतो.” हरी हे विष्णूचे, आणि म्हणून श्रीकृष्णांचे नाव. हे रूप म्हणजे श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला दाखवलेले विश्वरूप, सगळी जगे आणि सगळा काळ आपल्यात धरणारे. ते पाहण्याची दृष्टी संजयालाही मिळाली होती. मग त्याचे शेवटचे शब्द. “जिथे योगेश्वर श्रीकृष्ण आहेत, आणि जिथे धनुर्धर अर्जुन आहे, तिथे श्री, विजय, वैभव आणि ध्रुव नीती आहेत. असे माझे ठाम मत आहे.” योगेश्वर म्हणजे प्रत्येक योगाचा उगम आणि स्वामी, असे शंकराचार्य स्पष्ट करतात. श्री म्हणजे भाग्य, लक्ष्मी; वैभव म्हणजे विपुल झालेली लक्ष्मी. ध्रुव नीती म्हणजे कधीही न ढळणारी नीती: कसे वागावे आणि कसे राज्य करावे, याविषयीचे स्थिर, शहाणे मार्गदर्शन. अगदी सुरुवातीला आंधळ्या राजाने विचारले होते, की रणांगणावर माझे पुत्र आणि पांडूचे पुत्र काय करत आहेत. त्या प्रश्नाखाली आपले पुत्र जिंकावेत, ही आशा दडलेली होती. संजयाचे शेवटचे शब्द त्या आशेला उत्तर देतात. विजय त्याच बाजूला आहे, जिथे श्रीकृष्ण आणि अर्जुन उभे आहेत: पांडवांच्या बाजूला. रामानुजाचार्य इथे अर्जुनाचे वर्णन, केवळ श्रीकृष्णांच्या चरणांचा आश्रय घेतलेला, असे करतात. म्हणजे ही जोडी आहे ईश्वराची, आणि त्याचा आश्रय घेऊन कर्म करणाऱ्याची. महाभारत पुढे युद्धाची कथा सांगते; ते युद्ध पांडव जिंकतात. या अध्यायाचे नाव मोक्षसंन्यासयोग: संन्यासातून मुक्तीचा योग. श्रीकृष्णांनी शिकवल्याप्रमाणे इथला संन्यास म्हणजे आपले काम सोडणे नव्हे, तर ते ईश्वराला अर्पण करणे.