भगवद्गीता
अध्याय ३ (कर्म योग)
अर्जुन उवाच । ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ 1॥ व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे । तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ 2॥
हा अध्याय कर्मयोगाचा, म्हणजे कर्माच्या मार्गाचा आहे. श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला आधीच सांगितले आहे, की त्याचे खरे स्वरूप आत्मा आहे; तो अमर आहे, आणि तो शरीर नव्हे. फळाची लालसा न ठेवता केलेले कर्म बांधत नाही, असेही ते म्हणाले आहेत. आणि बुद्धी, म्हणजे स्पष्ट पाहण्याची मनाची शक्ती, नुसत्या कर्मापेक्षा कितीतरी श्रेष्ठ आहे, अशी तिची स्तुतीही त्यांनी केली आहे. अर्जुन नेमका हा शेवटचा मुद्दा पकडतो. “कृष्णा, कर्मापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ असे तुला वाटते, तर मग या घोर कर्मात तू मला का ढकलतोस? तुझे बोलणे संमिश्र वाटते, आणि त्याने माझी बुद्धी गोंधळते. ज्याने माझे श्रेय साधेल, असा एकच मार्ग मला निश्चित करून सांग.” त्याचा प्रश्न प्रामाणिक आहे. शहाणपण जर कर्मापेक्षा मोठे असेल, तर शहाण्याने स्वस्थ बसावे, आणि लढणे तर त्याने सर्वांत आधी टाळावे. श्रेय म्हणजे सुख किंवा लाभ नव्हे; माणसासाठी खरोखर जे सर्वोत्तम, ते. अर्जुनाला अनेक मार्गांतून निवड नको आहे; त्याला एकच स्पष्ट उत्तर हवे आहे. बुद्धी आणि कर्म एकमेकांचे प्रतिस्पर्धी नाहीत, हे श्रीकृष्ण त्याला दाखवून देणार आहेत.
अर्पण म्हणून कर्म
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धन: । तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्ग: समाचर ॥ 9॥
श्रीकृष्ण एका साध्या वस्तुस्थितीपासून सुरुवात करतात: क्षणभरसुद्धा कुणी कर्म केल्याशिवाय राहू शकत नाही. आपला स्वभावच आपल्याला कामाला लावतो. भारतीय विचारात सारी प्रकृती तीन धाग्यांनी विणलेली मानली आहे. हे तीन गुण असे: सत्त्व म्हणजे निर्मळता आणि शांतता, रज म्हणजे अस्वस्थ धडपड, आणि तम म्हणजे जडपणा आणि सुस्ती. हे तिघे मिळून प्रत्येक प्राण्याला सतत कामाला लावतात. म्हणून कर्म सोडणे खरे पाहता शक्यच नाही. एखादा माणूस हातपाय स्थिर ठेवून बसतो, पण त्याचे मन सुखांमागे धावत असते; ते नुसते ढोंग. त्यापेक्षा काम कर, श्रीकृष्ण म्हणतात. शरीर टिकवायलासुद्धा काम करावे लागते. “यज्ञासाठी केलेले कर्म वगळता, इतर कर्मांनी हे जग बांधले जाते. म्हणून अर्जुना, आसक्ती सोडून आपले कर्म यज्ञ म्हणून कर.” यज्ञ हा वेदांमधला, भारताच्या सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथांतला मोठा विधी. अग्नी पेटवला जाई, आणि पुरोहित देवांसाठी त्यात तूप आणि धान्याची आहुती देत. श्रीकृष्ण त्या जुन्या विधीचा अर्थ विस्तारतात. कोणतेही काम स्वतःसाठी ओरबाडण्याच्या वृत्तीने नव्हे, तर अर्पण म्हणून केले, की तो यज्ञ होतो. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांचे गीतेवरचे भाष्य आज उपलब्ध असलेले सर्वांत जुने भाष्य आहे. ते इथे यज्ञ या शब्दाचा अर्थ स्वतः ईश्वर असा घेतात. ईश्वरासाठी केलेले काम बांधत नाही. मग इतर कर्म का बांधते? लालसेतून केलेले प्रत्येक कर्म आपला ठसा मागे ठेवते. हाच कर्माचा नियम: प्रत्येक कृतीला फळ येते. ते फळ भोगावेच लागते, या जन्मी किंवा पुढच्या; आणि म्हणून कर्ता पुढच्या जन्मांशी बांधला जातो. अर्पण केलेल्या कर्माला असा गळ नसतो. ते केले जाते, आणि तिथेच संपते. मग श्रीकृष्ण या विधीमागचे जुने चित्र सांगतात. सृष्टिकर्त्याने माणसे निर्माण केली, तेव्हा त्यांच्याबरोबर यज्ञही निर्माण केला. यज्ञाद्वारे देवांना द्या, म्हणजे देव तुम्हाला देतील, असे त्याने त्यांना सांगितले. जग या देवाणघेवाणीवर चालते: यज्ञाने पाऊस पडतो, पावसाने धान्य पिकते, आणि धान्य प्रत्येक प्राण्याचे पोषण करते. म्हणून जो या देणग्या भोगतो आणि बदल्यात काहीच देत नाही, तो एक प्रकारचा चोरच. सज्जन यज्ञातून उरलेलेच अन्न खातात, आणि पापातून मुक्त होतात. जे फक्त स्वतःसाठी अन्न शिजवतात, ते आपले पापच खातात, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. सगळ्या घरासाठी स्वयंपाक करून सर्वांत शेवटी जेवणाऱ्या आईचा विचार करा. शेवटी जेवते म्हणून तिचा स्वयंपाक काही कमी मन लावून होत नाही; उलट अधिक मन लावून होतो, कारण तो स्वतःसाठी नसतो. देण्या-घेण्याच्या या मोठ्या चक्रात अर्जुनाचाही आपला वाटा आहे.
समोरचे काम करत राहा
तस्मादसक्त: सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुष: ॥ 19॥
एका प्रकारच्या माणसाला काहीच करायचे उरत नाही, हे श्रीकृष्ण मान्य करतात: जो केवळ आत्म्यातच रमतो आणि त्यातच संतुष्ट असतो, तो. कर्म करून त्याला काही मिळवायचे नसते, आणि न करून काही गमवायचे नसते. पण अर्जुन त्या अवस्थेला पोहोचलेला नाही, आणि म्हणून त्याच्यासाठी पुढचा धडा आहे. “म्हणून आसक्ती न ठेवता, जे करायला हवे ते कर्म नेहमी कर. आसक्तीविना कर्म करूनच माणूस परमपदाला पोहोचतो.” जे करायला हवे ते कर्म म्हणजे आपले कर्तव्य: जीवनातल्या आपल्या स्थानाने आपल्यावर सोपवलेले काम. आसक्ती म्हणजे फळाला चिकटून बसलेले मन: बक्षिसाची आशा आणि नुकसानीची भीती. परमपद म्हणजे सर्वोच्च ध्येय, खुद्द मुक्ती. श्रीकृष्ण एक उदाहरण देतात. राजा जनक प्राचीन भारतात होऊन गेले. सर्वोच्च ज्ञान लाभलेले ज्ञानी म्हणून ते प्रसिद्ध होते. तरीही त्यांनी कधी सिंहासन सोडले नाही. ते प्रजेवर राज्य करत राहिले, आणि त्याच कामातून सिद्धीला पोहोचले. अर्जुनालाही आपले कर्तव्य आणि सर्वोच्च श्रेय यांतून एकाची निवड करावी लागत नाही.
थोर जसे वागतात, तसे इतर
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जन: । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ 21॥
कर्म करण्याचे दुसरे कारण श्रीकृष्ण सांगतात; ते माणसाच्या स्वतःच्या मुक्तीपलीकडचे आहे. अर्जुनाने लोकसंग्रहावर, म्हणजे “जगाला एकत्र धरून ठेवण्यावर”, नजर ठेवून काम करावे. लोकांना आपापल्या कर्तव्यात स्थिर ठेवावे, म्हणजे समाज टिकून राहतो. हे काम अर्जुनासारख्यांवरच सर्वांत जास्त का येऊन पडते, तेही मग श्रीकृष्ण सांगतात. “श्रेष्ठ माणूस जे जे करतो, तेच तेच इतर लोकही करतात. तो जे प्रमाण घालून देतो, त्यामागे जग चालते.” इथले श्रेष्ठ म्हणजे ज्यांच्याकडे इतर आदराने पाहतात ते: राजा, वडीलधारे, वीर, गुरू. असा माणूस काय सांगतो, त्यापेक्षा काय करतो, यावरून लोक कितीतरी जास्त शिकतात. काय योग्य, हे इतर लोक त्याच्या कृतींच्या मापानेच ठरवतात. हे धर्माच्या बाबतीतल्या प्रमाणांना लागू होते, तितकेच रोजच्या व्यवहारातल्या प्रमाणांनाही, असे शंकराचार्य नोंदवतात. अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य आणखी एक गोष्ट जोडतात. थोर माणसे काय करतात, एवढेच लोक उचलत नाहीत; ते कसे करतात, तेही बारीकसारीक तपशिलांसह उचलतात. म्हणून ज्याचे अनुकरण इतर करतात, त्याने त्यांच्यासाठी आपल्या स्थानाची सारी कर्मे करत राहिली पाहिजेत. ती त्याने सोडली, तर जगाच्या नाशाला कारण होण्याचे पाप त्याला खाली पाडेल; ज्ञानमार्गावरूनसुद्धा तो ढळेल, असे रामानुजाचार्य म्हणतात. याचा अर्थ थोरांनी दिखावा करावा, किंवा प्रेक्षकांसाठी वागावे, असा नाही. आपले निर्णय कधीच फक्त आपले नसतात, एवढे त्यांनी ओळखावे. एका शिक्षिकेचा विचार करा. धडा तिला आधीच येतो, म्हणून ती वर्गावर उशिरा येऊ लागते. तिचे विद्यार्थी लवकरच धडा नव्हे, तर उशीर शिकतात. अर्जुन आपल्या काळातला सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर आहे. त्याच्या भावांचे सारे सैन्य त्याच्याकडे डोळे लावून आहे. तो धनुष्य खाली ठेवून निघून गेला, तर एकटा जाणार नाही. त्याची माघार हेच योग्य, असे इतरही मानतील.
मी काम थांबवले तर
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् । सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमा: प्रजा: ॥ 24॥
मग श्रीकृष्ण स्वतःकडे बोट दाखवतात. “तिन्ही जगांत मला करावे असे काही नाही, आणि मला कसलीही उणीव नाही. तरीही मी काम करत राहतो. मी कधी थांबलो, तर सगळीकडची माणसे माझ्याच वाटेने जातील.” “मी कर्म केले नाही, तर ही जगे नष्ट होतील. समाजाच्या व्यवस्थेत माझ्यामुळे गोंधळ माजेल, आणि या प्रजेचा नाश माझ्या हातून होईल.” तिन्ही जगे म्हणजे पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि स्वर्ग. गीतेच्या काळी समाज चार वर्णांत विभागलेला मानला जाई: पुरोहित आणि शिक्षक, योद्धे आणि राज्यकर्ते, व्यापारी आणि शेतकरी, आणि श्रमिक. प्रत्येकाचे आपले काम होते. ज्याच्याकडे सगळे पाहत असतात, त्यानेच आपला वाटा उचलणे थांबवले, तर इतरही आपले काम सोडतात. वर्णांच्या सीमा पुसट होतात, आणि जगाला जे हवे ते कुणीच करत नाही. श्रीकृष्णांच्या हातून प्रजेचा नाश होईल तो असा: एखाद्या प्रहाराने नव्हे, तर त्यांच्या उदाहरणाने. अर्जुनानेही धनुष्य खाली ठेवताना वर्णांच्या याच गोंधळाची भीती बोलून दाखवली होती. मग ज्ञानी माणसाने काय करावे? फळासाठी काम करणाऱ्यांइतक्याच उत्साहाने त्याने काम करावे, पण आसक्ती न ठेवता, जगाला एकत्र धरून ठेवण्यासाठी, असे श्रीकृष्ण सांगतात. जे अजून जाणत नाहीत, आणि आपल्या कामात आसक्त आहेत, त्यांची बुद्धी त्याने डळमळीत करू नये. उलट, स्वतः योगात स्थिर राहून त्याने नेटाने काम करावे, आणि अशा रीतीने इतरांनाही आपापली सारी कामे मन लावून करायला प्रवृत्त करावे.
सारी कर्मे मला अर्पण कर
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वर: ॥ 30॥
आता श्रीकृष्ण विचारतात: खरा कर्ता कोण? प्रत्येक कर्म प्रकृती करते, ते म्हणतात; शरीरात आणि मनात काम करणारे तीन गुणच ते घडवतात. तरीही अहंकाराला वाटते, “मी कर्ता आहे,” आणि म्हणून तो कर्मावर आणि त्याच्या फळावर आपला हक्क सांगतो. ज्ञानी जाणतात, की केवळ इंद्रिये आपापल्या विषयांना भेटत आहेत; म्हणून ते कशालाही चिकटत नाहीत. “मी” जर खरा कर्ता नसेल, तर काम देऊन टाकता येते. इथे श्रीकृष्ण उघडपणे ईश्वर म्हणून बोलतात. “आत्म्यावर मन स्थिर ठेवून तुझी सारी कर्मे मला अर्पण कर. आशा आणि ‘माझे’पणा सोडून, मनाचा ज्वर झटकून टाक, आणि युद्ध कर.” कर्मे अर्पण करणे म्हणजे ती ईश्वरापुढे ठेवणे, जशी एखादी भेट देवापुढे ठेवावी. मन परिणामावर नव्हे, आत्म्यावर स्थिरावलेले असते. इथे आशा म्हणजे फळाची भूक, आणि “माझे” म्हणजे कामावर आणि त्याच्या फळावर सांगितलेला हक्क. ज्वर म्हणजे अर्जुनाला ग्रासलेली तगमग: ज्या तप्त भीतीने त्याचे अंग थरथरले आणि तोंड कोरडे पडले, ती. दोन मोठे आचार्य हे अर्पण आपापल्या रीतीने समजावतात. शंकराचार्य सरळ सांगतात: आत्म्यावर स्थिर असलेले मन म्हणते, “ईश्वराचा सेवक म्हणून मी हे काम त्याच्यासाठी करतो.” रामानुजाचार्य आणखी पुढे जातात. ईश्वर प्रत्येक आत्म्यात राहतो आणि आतून त्याला चालवतो. म्हणून ते काम खरे पाहता ईश्वराचेच असते, आणि आपल्या हातून ते उपासना म्हणून घडते. काम अर्पण करणे म्हणजे दोषातून सुटण्याची पळवाट नव्हे, आणि आंधळ्या आज्ञापालनाची हाकही नव्हे. काम तेवढ्याच काळजीने केले जाते; फक्त त्याचा मालक बदलतो. मंदिराच्या स्वयंपाकघरातल्या एखाद्या स्वयंपाकिणीचा विचार करा. ती शिजवते त्या अन्नाचा नैवेद्य आधी देवाला दाखवला जाणार असतो. ती शक्य तितका चांगला स्वयंपाक करते, तरीही स्तुती मिळेल की नाही, याची चिंता करत नाही; कारण ते जेवण तिचे नसते. अर्जुनाच्या अडचणीला हे नेमके उत्तर आहे. ही हत्या आपल्याला पापाने डागाळेल, अशी त्याला भीती होती; आणि अशा हत्येने मिळालेले राज्य त्याला नको होते. श्रीकृष्ण त्याला सांगतात: अर्पण म्हणून लढ, फळावर हक्क न सांगता, आणि त्याचा ज्वर न बाळगता. जे श्रद्धेने ही शिकवण आचरतात, ते कर्माच्या बंधनांतून मुक्त होतात, असेही ते पुढे म्हणतात.
स्वधर्मच बरा
श्रेयान्स्वधर्मो विगुण: परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेय: परधर्मो भयावह: ॥ 35॥
सगळेच ही शिकवण आचरणार नाहीत. जे तिची टिंगल करतात, ते वाया गेलेले, विवेकहीन, आणि सगळ्या ज्ञानाला आंधळे असतात, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. प्रकृतीची ओढ जबर असते. सारे प्राणी, ज्ञानीसुद्धा, आपल्या स्वभावाप्रमाणेच वागतात; नुसते दाबून ठेवल्याने फारसे काही साधत नाही. प्रत्येक इंद्रियाला काही गोष्टी आवडतात, आणि काही नावडतात. या आवडीनावडींच्या आहारी जाऊ नकोस, असे श्रीकृष्ण सांगतात; कारण त्या वाटेवरचे शत्रू आहेत. मग ते एक वचन सांगतात; त्या वचनाने अनेकांच्या आयुष्याला दिशा दिली आहे. “दुसऱ्याचा धर्म उत्तम रीतीने पाळण्यापेक्षा आपला धर्म उणेपणाने पाळणेही श्रेष्ठ. आपल्या धर्मात मरण आले, तरी ते श्रेयस्कर; दुसऱ्याचा धर्म भयाने भरलेला असतो.” स्वधर्म म्हणजे आपल्या स्वभावामुळे आणि जीवनातल्या स्थानामुळे आपल्या वाट्याला आलेले काम. इथे धर्म म्हणजे कर्तव्य: जगाच्या योग्य व्यवस्थेतला माणसाचा वाटा. अर्जुनासाठी तो योद्ध्याचा धर्म आहे: न्याय्य युद्ध लढणे. दुसऱ्याचा धर्म कितीही चांगला असला, तरी तो दुसऱ्याचाच असतो. मग कुणी तो का धरू पाहील? इथेही आवडीनावडीच काम करत असतात. दुसऱ्याची वाट सोपी किंवा अधिक थोर दिसते, आणि आपली कठीण आणि कंटाळवाणी. श्लोक याला उत्तर देतो: जो धर्म खरोखर आपला आहे, तो दोषांसह पाळला तरी, उसन्या धर्माच्या निर्दोष पालनापेक्षा चांगलाच. नगराच्या वेशीवरच्या एका पहारेकऱ्याचा विचार करा. पहारा देण्यापेक्षा रोग्यांची शुश्रूषा अधिक थोर वाटते, म्हणून तो आपली जागा सोडून आजाऱ्यांची सेवा करायला जातो. त्याची सेवा अगदी निर्दोष असेल; पण वेस उघडी पडलेली असते. हाच अर्जुनाचा मोह आहे. गुरूंना मारण्यापेक्षा संन्याशासारखे भिक्षा मागून जगणे बरे, असे तो म्हणाला होता. संन्याशाचे जीवन थोर आहे, पण ते त्याचे नव्हे. आणि रणांगणावर “आपल्या धर्मात मरण आले तरी श्रेयस्कर” हे शब्द केवळ बोलण्यापुरते नसतात. शंकराचार्य हा मुद्दा शेवटपर्यंत नेतात. दुसऱ्याच्या धर्मात जगण्यापेक्षा आपल्या धर्मात मरणे बरे, असे ते म्हणतात; कारण दुसऱ्याचा धर्म भय आणतो, जसे नरकाचे भय. रामानुजाचार्य या दोन धर्मांना दोन मार्ग मानतात. कर्ममार्ग हा आपला मार्ग; प्रकृतीत अजून गुंतलेल्या कोणालाही तो खुला आहे. केवळ ज्ञानाचा मार्ग अशा माणसाला धरून ठेवता येत नाही, इतका तो कठीण आहे. आपल्या मार्गावर ध्येय गाठण्याआधीच ज्याला मरण आले, तोही पुढच्या जन्मी तो मार्ग पुन्हा धरू शकतो.
धुराने झाकलेला अग्नी
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च । यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ 38॥
मग अर्जुन विचारतो: माणूस मनात नसतानाही, जणू कुणी जबरदस्ती करावी तसा, पाप का करतो? श्रीकृष्ण उत्तर देतात: कामना, आणि क्रोध; क्रोध म्हणजे अडलेली कामनाच. दोन्ही रजोगुणातून, प्रकृतीच्या अस्वस्थ धाग्यातून जन्मतात. कामना सगळे गिळत सुटते, तरी तिची भूक कधीच संपत नाही; आणि ती मोठ्या पापाकडे नेते. तीच शत्रू आहे. “अग्नी जसा धुराने झाकलेला असतो, आरसा धुळीने, आणि पोटातले बाळ गर्भाशयात वेढलेले असते, तसे ज्ञान कामनेने झाकलेले असते.” सोळाव्या शतकातले भाष्यकार मधुसूदन सरस्वती या तीन उपमा उत्तरोत्तर गडद होत जाणाऱ्या मानतात. धूर अग्नीला झाकतो, तरी अग्नी त्यातूनही चमकतो. धूळ आरशाला पुसेपर्यंत मलिन करते. गर्भाशयातले बाळ जन्मेपर्यंत पूर्णपणे लपलेले असते. कामनाही ज्ञानाला तसेच झाकू शकते: हलकेच, दाटपणे, किंवा पूर्णपणे. तिन्ही उदाहरणांत प्रकाश नष्ट होत नाही; तो फक्त झाकला जातो. या श्लोकातली आशा तीच आहे. शहाणपण शून्यातून घडवावे लागत नाही. ते आधीपासूनच तिथे आहे, धुराखाली.
आतल्या शत्रूला जिंक
एवं बुद्धे: परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ 43॥
कामना, श्रीकृष्ण म्हणतात, कधीच पुरेसे इंधन न मिळणाऱ्या अग्नीसारखी धगधगत राहते. ती तीन ठिकाणी दडते: इंद्रियांत, मनात आणि बुद्धीत. त्यांच्यामार्फत ती ज्ञानावर पडदा टाकते. म्हणून आधी इंद्रियांवर ताबा मिळव. मग ते श्रेष्ठतेची एक शिडी सांगतात. इंद्रिये बलवान आहेत; विचार करणारे मन त्यांच्याहून बलवान; निर्णय घेणारी बुद्धी त्याहूनही बलवान. आणि या सर्वांच्या वर आत्मा आहे. हीच शिडी कठोपनिषदातही येते. ते एक जुने उपनिषद आहे. “म्हणून बुद्धीच्या पलीकडे जे आहे, ते जाण. अर्जुना, आत्म्याच्या आधाराने स्वतःला स्थिर कर, आणि जिंकायला कठीण अशा या कामनारूपी शत्रूला ठार कर.” श्रीकृष्ण अर्जुनाला केवळ इच्छाशक्तीच्या बळावर कामनेशी झुंजायला सांगत नाहीत. ते त्याला तिच्या वर उभे राहायला सांगतात. एखाद्या घोडेस्वाराचा विचार करा. आपण स्वार आहोत, घोडा नव्हे, हे त्याला ठाऊक असते. घोड्याचा प्रत्येक हिसका त्याला जाणवतो, पण दिशा तो ठरवतो. कामना इंद्रियांत, मनात आणि बुद्धीत राहते; त्यांच्या वर असलेल्या आत्म्यात उभे राहिले, की हे तिन्ही स्थिर धरता येतात. म्हणून अध्याय दोन लढायांवर संपतो: बाहेरचे युद्ध, आणि आतले, त्याहून कठीण युद्ध. पहिले योग्य रीतीने लढायचे, तर अर्जुनाला दुसरे जिंकावे लागेल.