भगवद्गीता
अध्याय ५ (कर्म संन्यास योग)
अर्जुन उवाच । संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ 1॥
हा अध्याय जीवनाच्या दोन मार्गांची तुलना करतो: कर्म सोडणे, आणि आसक्तीविना कर्म करणे. श्रीकृष्णांनी दोन्हींची प्रशंसा केली आहे. सर्व कर्मांची राख करणाऱ्या ज्ञानाविषयी, आणि संन्यास घेणाऱ्या ज्ञानी लोकांविषयी ते बोलले आहेत; तरीही ते अर्जुनाला पुन्हा पुन्हा कर्म करायला सांगतात. म्हणून अर्जुन, पूर्वी विचारले होते तसे, एका स्पष्ट उत्तरासाठी पुन्हा विचारतो. “कृष्णा, तू कर्मसंन्यासाची प्रशंसा करतोस, आणि मग कर्मयोगाचीही प्रशंसा करतोस. या दोघांपैकी श्रेष्ठ कोणता, ते मला निश्चित करून सांग.” कर्मसंन्यास म्हणजे भटक्या संन्याशाचे जीवन. असा माणूस घरदार आणि कुटुंब सोडून जाई, गृहस्थाचे विधी आणि कर्तव्ये सोडून देई, आणि भिक्षेवर जगत आत्मज्ञानाला वाहून घेई. कर्मयोग म्हणजे जगात राहून आपले काम करणे, पण त्याच्या फळाची लालसा न ठेवता. युद्धाने उबगलेल्या अर्जुनाला पहिला मार्ग खुणावतो. तोच श्रेष्ठ मार्ग आहे का, हे त्याला जाणून घ्यायचे आहे.
कर्माचा मार्ग श्रेष्ठ
श्रीभगवानुवाच । संन्यास: कर्मयोगश्च नि:श्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ 2॥
श्रीकृष्ण थेट उत्तर देतात. “कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग दोन्ही परम श्रेयाकडे नेतात. पण दोघांत कर्मसंन्यासापेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ आहे.” दोन्ही रस्ते मुक्तीपर्यंत पोहोचतात, म्हणून कोणताच खोटा नाही. तरीही एक श्रेष्ठ आहे; आणि अर्जुन ज्याच्याकडे पाठ फिरवत होता, तोच तो. श्रीकृष्ण कारण सांगतात. ज्याने घर सोडले, तो खरा संन्यासी नव्हे; जो कशाचाही द्वेष करत नाही आणि कशाचीही इच्छा करत नाही, तो खरा संन्यासी. असा माणूस सहज मुक्त होतो. खरा संन्यास आत, हृदयात असतो. कर्मातून मिळणाऱ्या तालमीशिवाय तो गाठणे कठीण आहे; तर या वृत्तीने कर्म करणारा मुनी लवकरच ब्रह्मपदाला पोहोचतो. ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य. याचा अर्थ संन्याशाचे जीवन चुकीचे आहे, असा नव्हे. फक्त जग सोडले, म्हणून आपोआप मुक्ती मिळत नाही, एवढाच अर्थ. क्रोधातून मुक्त होऊ पाहणाऱ्या दोन माणसांचा विचार करा. एक जण जंगलात एकटा राहायला जातो; तिथे त्याला कुणीच डिवचत नाही. दुसरा भांडखोर शेजारी आणि नातेवाईक यांच्यातच राहतो, आणि रोज थोडे थोडे शिकतो, की रागाला रागाने उत्तर द्यायचे नाही. पहिल्याने कदाचित डिवचणाऱ्या गोष्टींपासून फक्त पळ काढला असेल. दुसऱ्याने त्यांना तोंड दिले आहे, आणि तो जिंकला आहे. मोठे आचार्य या श्लोकाचा अर्थ वेगवेगळ्या रीतीने लावतात. ज्ञानमार्गाला सर्वोच्च मानणारे आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य म्हणतात: ज्ञान येण्याआधी, घाईने घेतलेल्या संन्यासापेक्षा कर्म श्रेष्ठ. असे कर्म मन शुद्ध करते, आणि मुक्त करणाऱ्या ज्ञानासाठी ते तयार करते. अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य म्हणतात, की ज्ञानमार्गावर चालू शकणाऱ्यासाठीसुद्धा कर्मयोगच श्रेष्ठ आहे. लोकमान्य टिळक हे मराठी विद्वान आणि स्वातंत्र्यसैनिक. निष्काम कर्म हाच गीतेचा संदेश आहे, हे मांडताना त्यांनी आपल्या गीतारहस्य ग्रंथात या श्लोकाचा आधार घेतला. अर्जुनासाठी प्रत्येक अर्थाचे उत्तर एकच आहे: आपले ठाणे सोडू नकोस.
दोन मार्ग, एकच ठिकाण
यत्साङ्ख्यै: प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एकं साङ्ख्यं च योगं च य: पश्यति स पश्यति ॥ 5॥
श्रीकृष्ण आणखी पुढे जातात. हे दोन मार्ग खरे पाहता दोन नाहीतच. ज्ञानी नव्हे, तर केवळ लहान मुलेच त्यांना वेगळे म्हणतात, असे ते सांगतात. दोन्हींपैकी कोणत्याही एका मार्गावर जो खऱ्या अर्थाने चालतो, त्याला दोन्हींचे फळ मिळते. “ज्ञानमार्गाने जाणारे जे स्थान गाठतात, तेच स्थान कर्मयोगाने जाणारेही गाठतात. ज्ञान आणि कर्म यांना जो एक पाहतो, तोच खरे पाहतो.” ज्ञानमार्गाला श्रीकृष्ण सांख्य म्हणतात. आत्मा आणि जे आत्मा नाही ते सर्व, यांतला भेद ओळखण्याचा मार्ग, असा त्याचा अर्थ. बहुधा संन्यास घेणारे हा मार्ग अनुसरतात. इथे योग म्हणजे आसक्तीविना कर्म करण्याचा मार्ग. बाहेरून पाहता, ध्यानाला बसलेला संन्यासी आणि कामात गढलेला गृहस्थ यांच्यात काहीच साम्य दिसत नाही. आतून मात्र दोघेही “मी” आणि “माझे” सोडायला शिकत असतात, आणि दोघेही एकाच ठिकाणी पोहोचतात.
“मी काहीच करत नाही”
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ 8॥ प्रलपन्विसृजन्गृह्ण्न्नुन्मिषन्निमिषन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ 9॥
दोन्हींपैकी कोणत्याही मार्गावर शेवटपर्यंत जाणाऱ्याचे वर्णन श्रीकृष्ण करतात. असा माणूस अंतःकरणाने शुद्ध असतो, शरीर आणि इंद्रिये त्याच्या ताब्यात असतात, आणि तो प्रत्येक प्राण्यात आपलाच आत्मा पाहतो. तो कर्म करतो, तरी त्याला डाग लागत नाही. “तत्त्व जाणणारा, योगात स्थिर असलेला माणूस मानतो, ‘मी काहीच करत नाही.’ तो पाहतो, ऐकतो, स्पर्श करतो, वास घेतो, खातो, चालतो, झोपतो आणि श्वास घेतो. तो बोलतो, सोडतो, धरतो, डोळे उघडतो आणि मिटतो. या सगळ्यात तो हेच धरून असतो, की केवळ इंद्रिये आपापल्या विषयांत वावरत आहेत.” ही यादी जागेपणीचे आणि झोपेतले सारे आयुष्य व्यापते. इंद्रिये, हालचाल, श्वास आणि वाणी, देणारे-घेणारे हात, अगदी पापणीची उघडझापसुद्धा, सारे त्यात येते. यांपैकी कशातही ज्ञानी माणूस “हे मी करतो आहे” असे म्हणत नाही. ओळखीच्या रस्त्यावरून गाडी चालवणाऱ्या एखाद्या अनुभवी स्त्रीचा विचार करा. तिचे हात सुकाणू फिरवतात, पाय आपले काम करतात. ती काळजीपूर्वक गाडी चालवते, तरीही प्रत्येक वळणावर आपण ताण घेऊन काही करतो आहोत, असे तिला वाटत नाही. शरीर आपले काम करत असते, आणि ती शांत बसलेली असते. ज्ञानी याच्याही पुढे जातात: इंद्रिये आपल्या विषयांना भेटत असताना आत्मा केवळ पाहत असतो, हे ते जाणतात. श्रीकृष्ण यासाठी एक उपमा देतात. जो सारी कर्मे ब्रह्मार्पण करतो आणि आसक्ती सोडतो, त्याला पाप स्पर्श करत नाही; जसे कमळाचे पान पाण्यातच वाढते, तरी पाण्याने भिजत नाही.
सर्वांकडे समदृष्टी
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिता: समदर्शिन: ॥ 18॥
श्रीकृष्ण शरीराला “नवद्वार पुर”, म्हणजे नऊ दारांचे नगर म्हणतात. दोन डोळे, दोन कान, दोन नाकपुड्या, तोंड आणि खालची दोन द्वारे, ही त्या नगराची दारे. ज्ञानी त्या नगरात सुखाने राहतात. मनाने त्यांनी सर्व कर्मे सोडलेली असतात; ते स्वतः कर्म करत नाहीत, आणि दुसऱ्याकडून करवतही नाहीत. ईश्वर कुणाला कर्म करायला लावत नाही, आणि कर्मांना फळ जोडत नाही, असे श्रीकृष्ण पुढे म्हणतात. प्रकृतीच काम करते, आणि ईश्वर कुणाचे पाप किंवा पुण्य आपल्यावर घेत नाही. अज्ञानाने ज्ञान झाकलेले असते, म्हणून प्राणी मोहात पडतात. आत्मज्ञानाने ते अज्ञान नष्ट होते, तेव्हा ते ज्ञान सूर्यासारखे सत्य उजळून दाखवते. मग असे ज्ञानी इतरांकडे कसे पाहतात, ते श्रीकृष्ण सांगतात. “विद्या आणि विनय यांनी संपन्न ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा, आणि कुत्र्याचे मांस शिजवणारा बहिष्कृत श्वपाक, या सर्वांकडे ज्ञानी समदृष्टीने पाहतात.” ही यादी मुद्दाम धक्का देणारी आहे. पुरोहित वर्णातला ब्राह्मण त्या काळच्या समाजात सर्वांत उच्च स्थानी होता; आणि या ब्राह्मणापाशी विद्या आणि विनय दोन्ही आहेत. गाय पवित्र मानली जाई. हत्ती राजवैभवाचे चिन्ह होता. कुत्रा अपवित्र मानला जाई, आणि कुत्र्याचे मांस खाणारा बहिष्कृत तर सर्वांत खालचा. श्रीकृष्ण सर्वांत सन्माननीय आणि सर्वांत तिरस्कृत यांना शेजारी शेजारी ठेवतात. का? कारण त्या प्रत्येकात एकच आत्मा वसतो. एकमेव सत्याची शिकवण देणारे शंकराचार्य समजावतात, की हे प्राणी केवळ स्वभावाने वेगळे आहेत. तो स्वभाव त्रिगुणांनी, म्हणजे प्रकृतीच्या तीन धाग्यांनी घडतो: निर्मळता, अस्वस्थता आणि जडता. त्यांच्यातले एकमेव सत्य, ब्रह्म, या भेदांनी अस्पर्शित राहते, आणि ज्ञानी ते प्रत्येकात पाहतात. भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य म्हणतात, रूपांचे भेद जड प्रकृतीचे आहेत, आत्म्याचे नव्हेत; प्रत्येक आत्मा सारखाच आहे, जाणणारी चेतना. समदृष्टी म्हणजे सगळ्यांना एकसारखी वागणूक नव्हे. हत्तीला आणि कुत्र्याला आपण एकच अन्न देत नाही. ज्ञानी जे नाकारतात, ते म्हणजे आतल्या जीवनाचे मोल कमी-जास्त ठरवणे. ब्राह्मणाचे सद्गुण खरे आहेत; पण त्यामुळे त्याचा आत्मा कुत्र्याच्या आत्म्याहून उच्च ठरत नाही. सूर्याचा विचार करा. तो मंदिरावर आणि उकिरड्यावर सारखाच प्रकाशतो, आणि दोन्हींपैकी कशानेच मलिन होत नाही. ज्यांचे मन या समत्वात स्थिर आहे, त्यांनी इथेच जन्मावर विजय मिळवला आहे, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. अध्याय शांतीत संपतो: जो श्रीकृष्णांना प्रत्येक अर्पण स्वीकारणारे, सर्व जगांचे स्वामी आणि सर्व प्राण्यांचे मित्र म्हणून जाणतो, त्याला शांती मिळते.