भगवद्गीता
अध्याय ९ (राज विद्या योग)
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ 7॥ प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुन: पुन: । भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ 8॥
या अध्यायाला राजविद्या आणि राजगुह्य म्हणतात: विद्यांचा राजा आणि रहस्यांचा राजा. अर्जुनाचे सारथी आणि ईश्वरही असलेले श्रीकृष्ण आता सर्वांत महत्त्वाच्या विषयाकडे वळतात. दुसऱ्याचे दोष न शोधणाऱ्या अर्जुनाला ते सर्वांत गहन शिकवण देण्याचे वचन देतात. ही शिकवण केवळ ऐकीव नाही; ती प्रत्यक्ष अनुभवाने जाणता येते. ती जाणली, की अर्जुन अशुभातून मुक्त होईल. ते म्हणतात, ही शिकवण सर्वश्रेष्ठ पावन करणारी आहे, धर्माला धरून आहे, आचरायला सोपी आहे, आणि कधीच नाश पावत नाही. जे तिच्यावर श्रद्धा ठेवत नाहीत, ते श्रीकृष्णांपर्यंत पोचत नाहीत; ते पुन्हा मृत्यू आणि जन्माच्या फेऱ्यात परततात. ते एका कोड्याने सुरुवात करतात. डोळ्यांना न दिसणाऱ्या रूपाने त्यांनी हे सारे जग व्यापले आहे. सर्व प्राणी त्यांच्यात आहेत, पण ते स्वतः प्राण्यांत नाहीत. आणि तरीही प्राणीही त्यांच्यात नाहीत. ते म्हणतात, “ही माझी दिव्य शक्ती पाहा.” ते सर्व प्राण्यांना धारण करतात, त्यांना जन्म देतात, तरी त्यांचा आत्मा त्या प्राण्यांत राहत नाही. या कोड्याचे उत्तर साधे आहे. प्राणी ईश्वरावर अवलंबून आहेत; तो नसता, तर ते अस्तित्वातच राहू शकले नसते. पण ईश्वर त्यांच्यावर अवलंबून नाही. त्यांचे काहीही त्याला चिकटत नाही, आणि त्याला बदलतही नाही. श्रीकृष्ण स्वतःच याचे चित्र देतात. महावायू सर्वत्र वाहतो, तरी तो नेहमी आकाशातच असतो; तसे सर्व प्राणी त्यांच्यात असतात. आकाश वाऱ्याला सामावून घेते, पण वाऱ्याचा त्याला स्पर्शही होत नाही. आठव्या शतकातले आचार्य शंकराचार्य यांचे गीताभाष्य आज उपलब्ध असलेले सर्वांत जुने भाष्य आहे. शंकराचार्य इथे एका उपनिषदातले वचन देतात: “तो असंग आहे, कारण तो कशालाच चिकटत नाही.” मग श्रीकृष्ण काळाविषयी बोलतात. “अर्जुना, जगाचा एक कल्प संपला, की सर्व प्राणी माझ्या प्रकृतीत जाऊन मिळतात. पुढचा कल्प सुरू झाला, की मी त्यांना पुन्हा प्रकट करतो. माझी स्वतःची प्रकृती हाती घेऊन मी हा सारा प्राणिसमूह पुन्हा पुन्हा प्रकट करतो. ते असहाय असतात, प्रकृतीच्या सत्तेखाली असतात.” इथे प्रकृती म्हणजे जग ज्या द्रव्याचे बनले आहे ते. कल्प म्हणजे सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव याचा एक दिवस: एक प्रचंड मोठा काळ. तो संपला, की दिसणारे जग आपल्या न दिसणाऱ्या उगमात विरून जाते, आणि मग पुन्हा प्रकट होते. यात प्राण्यांचे काहीच चालत नाही. शंकराचार्य म्हणतात, अज्ञान आणि इतर दोष त्यांना धरून ठेवतात, आणि त्यांच्याच स्वभावाचा जोरही. श्वास सोडावा तसे ईश्वर जग बाहेर सोडतो, आणि श्वास घ्यावा तसे ते पुन्हा आत घेतो.
मीच अर्पण
अहं क्रतुरहं यज्ञ: स्वधाहमहमौषधम् । मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ 16॥ पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामह: । वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च ॥ 17॥
ही कर्मे ईश्वराला बांधत नाहीत, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. तो त्यांच्यापासून अलिप्त राहतो, जणू केवळ पाहणारा म्हणून बाजूला बसलेला. त्याच्या देखरेखीखाली प्रकृती चर आणि अचर सारे निर्माण करते, आणि असे हे जगाचे चक्र फिरत राहते. तो मानवी देह धारण करतो, तेव्हा मूढ लोक त्याचा अवमान करतात; कारण सर्वांचा महान ईश्वर हे त्याचे श्रेष्ठ स्वरूप त्यांना ठाऊक नसते. त्यांच्या आशा, त्यांची कर्मे आणि त्यांचे ज्ञान, सारे व्यर्थ ठरते. जुन्या कथांतले राक्षस आणि असुर यांच्यासारखा मोहात पाडणारा स्वभाव त्यांचा असतो. महात्मे मात्र त्याला सर्व प्राण्यांचा उगम म्हणून जाणतात, आणि अनेक प्रकारे त्याची उपासना करतात. काही सतत त्याचे गुणगान करतात, प्रयत्न करत राहतात, दृढ व्रते पाळतात, आणि प्रेमाने त्याला नमस्कार करतात. इतर ज्ञानयज्ञाने त्याची उपासना करतात: एक म्हणून, वेगळा म्हणून, आणि सर्व दिशांना मुख असलेला अनेक म्हणून. शंकराचार्य हे तीन प्रकार समजावतात. काही त्याला एक, एकमेव सत्य म्हणून जाणतात. काही त्याला वेगवेगळ्या रूपांत पाहतात: सूर्यात, चंद्रात, आणि जगातल्या इतर शक्तींत. आणि काही त्याला अनेक रूपांत, सर्वत्र मुख असलेला म्हणून पाहतात. मग श्रीकृष्ण आपण काय आहोत ते सांगतात. सुरुवात ते वैदिक यज्ञापासून करतात: सर्वांत प्राचीन शास्त्रांतला अग्निविधी. “मी क्रतू आहे, मी यज्ञ आहे, पितरांना अर्पण केले जाणारे अन्न मी आहे, औषधी वनस्पती मी आहे. मंत्र मी, तूप मी, अग्नी मी, आणि आहुती देण्याची क्रियाही मीच.” क्रतू आणि यज्ञ हे उपासनेचे दोन प्रकार आहेत, आणि शंकराचार्य त्यांना वेगळे ठेवतात. क्रतू म्हणजे खुद्द वेदांनी सांगितलेला एखादा मोठा, गंभीर विधी. यज्ञ म्हणजे नंतरच्या स्मृतिग्रंथांनी सांगितलेली उपासना. हे दोन्ही, आणि त्यांचा प्रत्येक भाग, ईश्वरच आहे: मंत्र, तूप, ज्वाळा, आणि खुद्द अर्पणाची क्रियाही. म्हणून जो कुणी अर्पण करतो, तो ईश्वरालाच ईश्वर अर्पण करतो. “या जगाचा पिता मी, माता मी, धारण करणारा मी, आणि पितामहही मीच. जाणण्याजोगे मी, पावन करणारा मी, ॐकार मी, आणि ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेदही मीच.” दुसरा श्लोक यज्ञविधीकडून कुटुंबाकडे वळतो. ईश्वर पिता आहे, माता आहे, आणि पितामहही आहे: आई-वडिलांच्याही आधीपासून असलेला. ॐ हा पवित्र मंत्र प्रत्येक वेदपठणाच्या आरंभी म्हटला जातो. तीन वेद म्हणजे स्तुतीची सूक्ते, यज्ञात गायली जाणारी गाणी, आणि आहुती देताना म्हटले जाणारे मंत्र.
त्यांचा योगक्षेम मी वाहतो
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जना: पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ 22॥
श्रीकृष्ण आपण आणखी काय आहोत ते सांगतात: गती, आधार, स्वामी, साक्षी, निवास, आश्रय, मित्र. उगम आणि लय तेच; विसावा, भांडार, आणि कधीच नाश न पावणारे बीजही तेच. उष्णता तेच देतात, आणि पाऊस अडवून धरतात किंवा पडू देतात. मृत्यू आणि अमरत्व तेच, सत् आणि असत्ही तेच. तीन वेद जाणणारे सोमरस पितात, आणि पापातून शुद्ध होतात. ते यज्ञांनी श्रीकृष्णांची उपासना करतात, आणि स्वर्ग मागतात. मग देवांचा राजा इंद्र याच्या स्वर्गात ते देवांचे भोग भोगतात. पुण्य संपले, की ते पुन्हा मर्त्य जगात परततात. जे टिकत नाही, त्याचीच ते इच्छा धरतात; म्हणून ते येत-जात राहतात. त्यांच्यासमोर श्रीकृष्ण वेगळ्या प्रकारचा उपासक उभा करतात. “जे दुसऱ्या कुणाचा नव्हे, माझाच विचार करतात, माझी उपासना करतात, आणि सदैव माझ्याशी जोडलेले राहतात, त्यांचा योगक्षेम मी स्वतः वाहतो.” हे दोन शब्द नेहमी जोडीने येत. शंकराचार्य त्यांचा अर्थ सांगतात: योग म्हणजे जे अजून मिळाले नाही ते मिळवणे, आणि क्षेम म्हणजे जे मिळाले आहे ते सुरक्षित राखणे. म्हणजे इथे योग ही आध्यात्मिक साधना नव्हे; माणसाला ज्याची गरज आहे आणि जे त्याच्याजवळ नाही, ते एवढाच त्याचा अर्थ. ईश्वर हे दोन्ही आपल्या शिरावर घेतो. हे वचन भारतात इतके प्रसिद्ध आहे, की भारतीय आयुर्विमा महामंडळाने (एलआयसीने) ते आपले ब्रीदवाक्य म्हणून घेतले. शंकराचार्य इथे एक साहजिक प्रश्न विचारतात. ईश्वर आपल्या सगळ्याच भक्तांची काळजी घेत नाही का? घेतो, ते म्हणतात; पण त्यात एक फरक आहे. इतर भक्त अजूनही आपल्या कल्याणासाठी स्वतः धडपडतात. ज्यांना ईश्वराखेरीज दुसरे काहीच दिसत नाही, ते आपल्या कल्याणासाठी धडपडत नाहीत. स्वतःसाठी त्यांना जगण्याची लालसा नसते, आणि मरणाचीही नसते. ते फक्त त्याचाच आश्रय धरून राहतात, आणि म्हणून त्यांना जे लागते, ते ईश्वर स्वतः वाहतो. आई किंवा बाबांबरोबर लांबच्या प्रवासाला निघालेल्या लहान मुलीचा विचार करा. ती शिदोरी बांधत नाही, तिकिटाचे पैसे मोजत नाही. जिच्यावर तिचा विश्वास आहे, त्या व्यक्तीच्या शेजारी ती नुसती चालत राहते, आणि तिला लागणारे सारे तिच्यासाठी वाहून नेले जाते. या वचनाच्या मर्यादाही नीट पाहायला हव्यात. हा सौदा नव्हे, की प्रार्थना केली की धन मिळेल. आधीच्या श्लोकातले स्वर्ग मागणारे नेमका असाच सौदा करत होते, आणि त्यांचे बक्षीस संपून गेले. हातावर हात ठेवून बसण्याची ही परवानगीही नव्हे. ज्याला हे वचन दिले, त्या अर्जुनाला अजूनही आपले कर्तव्य करायचे आहे, लढायचे आहे. बदलते ती चिंता. ज्याने आपले सारे मन ईश्वराला दिले, तो काम करतच राहतो; पण आपल्या कल्याणाचे ओझे तो आता एकट्याने वाहत नाही.
जशी उपासना, तशी गती
यान्ति देवव्रता देवान्पितॄ न्यान्ति पितृव्रता: । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥25॥
इतर देवतांची प्रार्थना करणाऱ्यांचे काय? श्रीकृष्ण त्यांचा तिरस्कार करत नाहीत. जे श्रद्धेने इतर देवतांची उपासना करतात, तेही माझीच उपासना करतात, असे ते म्हणतात; फक्त ती योग्य रीतीने केलेली नसते. कारण प्रत्येक यज्ञ स्वीकारणारे आणि त्याचे स्वामी तेच आहेत. पण हे उपासक त्यांना त्यांच्या खऱ्या स्वरूपात जाणत नाहीत, आणि म्हणून पुन्हा जन्माच्या फेऱ्यात पडतात. “देवतांची व्रते करणारे देवतांकडे जातात. पितरांची व्रते करणारे पितरांकडे जातात. भूतांची पूजा करणारे भूतांकडे जातात. आणि माझी उपासना करणारे माझ्याकडे येतात.” पितर म्हणजे पूर्वज; मृत्यूनंतर अन्न अर्पण करून त्यांचा मान राखला जाई. भूते म्हणजे मदत किंवा संरक्षण मिळावे म्हणून पुजले जाणारे कनिष्ठ जीव. प्रत्येक उपासना आपापल्या ठिकाणी नेते. माणूस ज्याच्यावर प्रेम करतो, तसाच तो होत जातो, आणि त्याचे प्रेम त्याला जिथे नेते, तिथेच तो पोचतो. शंकराचार्य हे सोप्या शब्दांत सांगतात. कष्ट दोन्हीकडे सारखेच असतात. काही जण नीट न कळल्यामुळे ते कष्ट कनिष्ठ शक्तींवर खर्च करतात, आणि म्हणून त्यांना फळही कनिष्ठच मिळते.
पान, फूल, फळ, पाणी
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन: ॥ 26॥
आता श्रीकृष्ण सांगतात, की उपासना किती साधी असू शकते. “जो कुणी प्रेमाने मला पान, फूल, फळ किंवा पाणी अर्पण करतो, त्या शुद्ध मनाच्या माणसाने प्रेमाने दिलेली ती भेट मी स्वीकारतो.” हीच भक्ती: जवळ असलेल्या ईश्वरावरच्या प्रेमापोटी केलेली उपासना. पान, फूल, फळ, पाणी: यांना काहीच किंमत पडत नाही. ती सगळीकडे मिळतात, आणि कुणाचीही असतात. श्रीकृष्ण नुकतेच मोठ्या वैदिक यज्ञांविषयी बोलले. त्यांना पुरोहित, सोमरस, तूप, अग्नी आणि धन लागे. ते फार थोड्यांना परवडत. पाणी मात्र कुणीही अर्पण करू शकतो. “स्वीकारतो” यासाठी संस्कृतात खरा शब्द आहे “अश्नामि”, म्हणजे “मी खातो”. प्रेमळ यजमानाच्या हातचे अन्न पाहुणा घेतो, तशी ईश्वर ही भेट घेतो. तो घेतो ते पान नव्हे, तर त्यातले प्रेम. शंकराचार्य शेवटच्या शब्दांचा अर्थ “ज्याची बुद्धी शुद्ध आहे त्याच्याकडून” असा घेतात: भेट स्वच्छ मनातून यायला हवी, दिखाव्यातून किंवा सौदेबाजीतून नव्हे. म्हणजे ईश्वर खरे तर देणाऱ्यालाच स्वीकारतो. प्रेमाने अर्पण केलेले वाटीभर पाणीही पुरे; दिखाव्यासाठी मांडलेली महागडी मेजवानी मात्र मुद्दाच चुकवते. ही भेट म्हणजे मोबदलाही नव्हे, जणू ईश्वराला भूक लागली आहे आणि त्याला खाऊ घालायला हवे. ती मन त्याच्याकडे वळवण्याची एक रीत आहे. भागवत पुराण या नंतरच्या ग्रंथात एका गरीब ब्राह्मणाची कथा आहे. नंतरच्या कथनांत त्याला सुदामा म्हणतात. तो बालपणी श्रीकृष्णांचा मित्र होता. आता राजा झालेल्या श्रीकृष्णांना भेटायला तो गेला, तेव्हा त्याच्याजवळ नेण्यासारखे काहीच नव्हते; फडक्यात बांधलेले चार मुठी पोहे, तेवढेच. लाजून तो ते लपवू पाहत होता. श्रीकृष्णांनी ते त्याच्याकडून घेतले, आणि आनंदाने खाल्ले. अर्जुनासाठी हा धडा याहून पुढे जातो. पानसुद्धा अर्पण होऊ शकते, तर कोणतेही कर्म अर्पण होऊ शकते; पुढचा श्लोक तेच सांगतो. योद्ध्याचे कर्तव्यसुद्धा, ईश्वरासाठी केले, तर अर्पण ठरते.
जे करशील, ते मला अर्पण
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ 27॥
श्रीकृष्ण हे अर्पण साऱ्या जीवनापर्यंत नेतात. “अर्जुना, तू जे करतोस, जे खातोस, यज्ञात जे अर्पण करतोस, जे दान देतोस, जे तप करतोस, ते सारे मला अर्पण कर.” या पाच गोष्टींत माणसाचा सबंध दिवस येतो. करणे म्हणजे वाट्याला येणारे रोजचे काम; शंकराचार्य त्याचा अर्थ “हाती येईल ते कोणतेही कर्म” असा घेतात. खाण्याने शरीर जगते. यज्ञ म्हणजे पवित्र अग्नीत दिलेली आहुती, आणि दान म्हणजे इतरांना दिलेली भेट. तप म्हणजे उपवास, व्रते यांसारखी कठोर आत्मशिस्त. यातून काहीच वगळलेले नाही, रोजचे जेवणसुद्धा नाही. कर्म अर्पण कसे होते? ते आपण स्वतःसाठी नव्हे, ईश्वरासाठी सुरू करतो. ती भेट आहे, म्हणून ते जमेल तितके चांगले करतो. आणि भेट दिल्यावर ती घेणाऱ्याच्या हाती सोडतो, तसा त्याचा परिणाम ईश्वराच्या हाती सोडतो. मंदिराच्या स्वयंपाकघरातल्या आचाऱ्याचा विचार करा. तो पूर्ण काळजीने स्वयंपाक करतो, आणि कुणीही जेवण्याआधी ते अन्न देवाला नैवेद्य म्हणून दाखवले जाते. पाहुण्यांनी केलेली स्तुती हे त्याच्या कामाचे ध्येय नसते. शेतकरी, कारकून किंवा सैनिकही याच रीतीने काम करू शकतो. काम तेच राहते; फक्त ते ज्याच्यासाठी केले जाते, तो बदललेला असतो. अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य हे अर्पण आणखी एक पाऊल पुढे नेतात. ईश्वराच्या हाती सोपवायचे ते केवळ कर्म नव्हे; “हे मी करतो” आणि “याचे फळ मी भोगतो” ही भावनाही त्याच्याच हाती सोपवायची.
कर्मबंधनातून सुटका
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनै: । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ 28॥
पुढे एक वचन येते. “असे केल्याने शुभ-अशुभ फळे देणाऱ्या कर्माच्या बंधनांतून तू सुटशील. या संन्यासयोगात मन स्थिर करून तू मुक्त होशील, आणि माझ्याकडे येशील.” प्रत्येक कर्माला फळ येते, सुखाचे किंवा दुःखाचे. हाच कर्माचा नियम: प्रत्येक कर्म करणाऱ्याकडे परत येते, आणि त्याचे फळ त्याला पुढच्या जन्मांच्या फेऱ्यात बांधून ठेवते. चांगले कर्मही वाईट कर्माइतकेच बांधते. सोन्याची असली, तरी साखळी ती साखळीच. संन्यास म्हणजे सहसा कर्मच सोडून देणे, संन्यासी सोडतो तसे. कर्माने भरलेल्या जीवनासाठी इथे हा शब्द का वापरला, ते शंकराचार्य समजावतात. प्रत्येक कर्म ईश्वराच्या हाती सोपवले जाते, म्हणून त्याचा संन्यास होतो. आणि कर्म घडतेच, म्हणून तो योगही आहे, कर्माची साधना. ते म्हणतात, असा माणूस जिवंतपणीच मुक्त असतो, आणि देह पडल्यावर ईश्वराकडे जातो. अर्जुनाला रणांगण सोडायला सांगितलेले नाही. ते युद्ध ईश्वराला अर्पण करायला सांगितले आहे.
माझा भक्त कधी नाश पावत नाही
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रति जानीहि न मे भक्त: प्रणश्यति ॥ 31॥
ईश्वर सर्व प्राण्यांना सारखा आहे, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. त्याला कुणाचा द्वेष नाही, आणि कुणी लाडकाही नाही. पण जे प्रेमाने त्याची भक्ती करतात, ते त्याच्यात असतात, आणि तो त्यांच्यात. शंकराचार्य एक उपमा देतात. अग्नीपासून दूर उभे राहणाऱ्यांची थंडी अग्नी घालवत नाही, पण जवळ येणाऱ्या सगळ्यांना तो ऊब देतो. अग्नी सर्वांसाठी सारखाच असतो; फरक असतो तो कोण जवळ येतो त्यात. तसा ईश्वर कुणाचा पक्षपात करत नाही, तरी त्याच्याकडे वळणाऱ्यांना त्याची कृपा लाभते. जवळ येण्याची वाट वाईटातल्या वाईटालाही खुली आहे. अतिशय वाईट आयुष्य जगलेला माणूससुद्धा दुसऱ्या कुणाची नव्हे, फक्त ईश्वराची भक्ती करू लागला, तर तो सज्जनच मानावा; कारण त्याने योग्य निश्चय केला आहे. “तो लवकरच धर्मात्मा होतो, आणि त्याला कायमची शांती मिळते. अर्जुना, हे वचन म्हणून जाहीर कर: माझा भक्त कधीही नाश पावत नाही.” धर्मात्मा म्हणजे ज्याचे मन धर्मावर जडले आहे असा. हा बदल लवकर घडतो, असे श्लोक म्हणतो, आणि तो कसा, ते शंकराचार्य सांगतात: आतला योग्य निश्चय इतका बळकट असतो, की बाहेरचे दुराचरण गळून पडते. हे पुढे नेणाऱ्या वाटेचे वचन आहे; आहे तिथेच राहण्याची माफी नव्हे. माणूस धर्मात्मा होतो, असे श्लोक म्हणतो; हे वळण पुढच्या आयुष्यात दिसून येते. वर्षानुवर्षे चुकीच्या दिशेने चाललेल्या एका जहाजाचा विचार करा. ते अखेर वळते, आणि बंदराकडे तोंड करते. ते अजून भर समुद्रात असते, आणि लाटा अजूनही त्यावर आदळत असतात. पण आता ते घराच्या वाटेवर असते, आणि प्रत्येक तासागणिक बंदराच्या अधिक जवळ येत असते. श्रीकृष्ण हे वचन फक्त स्वतःच्या नावाने देत नाहीत. ते अर्जुनालाच हे वचन ठामपणे जाहीर करायला सांगतात. माणसाचा भूतकाळ कसाही असो, जो ईश्वराकडे वळला, त्याचा नाश होणार नाही.
सर्वांसाठी खुला मार्ग
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्यु: पापयोनय: । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ 32॥
आता श्रीकृष्ण अशा लोकांविषयी बोलतात, ज्यांना तेव्हाचा समाज मागे ठेवत असे. माणसे चार वर्णांत जन्माला येत. ब्राह्मण म्हणजे पुरोहित आणि शिक्षक, क्षत्रिय म्हणजे राज्यकर्ते आणि योद्धे. वैश्य म्हणजे शेतकरी आणि व्यापारी, आणि शूद्र म्हणजे मजूर आणि सेवक. वैदिक यज्ञ आणि वेदांचे अध्ययन हे पहिल्या तीन वर्णांतल्या पुरुषांसाठी होते. शूद्रांना या दोन्हींपासून दूर ठेवले जाई, आणि स्त्रियांना वेदाध्ययनापासून आणि स्वतंत्रपणे यज्ञ करण्यापासून. वैश्यांनाही हे विधी करण्याचा अधिकार होता, तरी तिघांत त्यांचे स्थान सर्वांत खालचे होते. माणूस ज्या स्थानी जन्मला, ते त्याच्या पूर्वजन्मींच्या कर्मांचे फळ, असे त्या काळी मानले जाई. खालच्या जन्माला “पापयोनी”, म्हणजे पापी जन्म, असे म्हटले जाई. या सगळ्यासमोर श्रीकृष्ण एकच वचन ठेवतात. “अर्जुना, जे माझा आश्रय घेतात, ते पापयोनीत जन्मलेलेसुद्धा, स्त्रिया, वैश्य आणि शूद्र, तेही परम गतीला पोचतात.” हा श्लोक आपल्या काळाच्या भाषेत बोलतो. शंकराचार्य स्त्रिया, वैश्य आणि शूद्र यांनाच “पापयोनी”ची उदाहरणे मानतात. रामानुजाचार्यही तसेच मानतात; नंतरचे भाष्यकार श्रीधरस्वामी त्यांना आणखी एक वेगळा गट मानतात. कसेही वाचले, तरी जुना मार्ग ज्यांना मागे ठेवत होता, त्यांचीच नावे हा श्लोक घेतो, आणि त्या प्रत्येकाला तीच गती मिळेल असे वचन देतो. वैदिक कर्मकांडाच्या मार्गाने अनेकांसाठी दार बंद केले होते. भक्तीचा मार्ग कुणासाठीच दार बंद करत नाही. ईश्वरापर्यंत कोण पोचेल, हे जन्म, विद्या आणि दर्जा ठरवत नाहीत. ते ठरवतो ईश्वराचा आश्रय. “मग पवित्र ब्राह्मणांचे आणि भक्त राजर्षींचे काय सांगावे! या अनित्य, सुखहीन जगात तू आला आहेस; माझी भक्ती कर.” श्रीकृष्ण अध्यायाचा शेवट एका हाकेने करतात. “माझ्यावर मन ठेव; माझा भक्त हो; मला अर्पण कर; मला नमस्कार कर. असे स्वतःला माझ्याशी जोडून, मलाच ध्येय मानलेस, तर तू माझ्याकडेच येशील.” पुढे भक्तिपंथांचे संत, प्रत्येक वर्णातल्या आणि जातीतल्या स्त्रिया आणि पुरुष, हे वचन प्रत्यक्ष जगले. महाराष्ट्रात त्यांच्यात दासी म्हणून राबलेल्या कवयित्री संत जनाबाई होत्या, आणि अस्पृश्य मानलेल्या जातीत जन्मलेले संत चोखामेळा होते.