PocketPage

मराठी

48 pieces

  1. गुळात रुतलेली माशीएक माशी गुळात रुतून बसली आहे, आणि तिचे पंख त्यात घट्ट चिकटले आहेत. आता ती हात चोळते, आणि डोके बडवून घेते. लोभ ही वाईट ब्याद आहे. माशी खरोखरच आपले पुढचे पाय एकमेकांवर घासते, जणू नुकसान झालेला माणूस हात चोळत बसावा. ती थोडी चव घ्यायला आली होती…
  2. तुझे तुलाच अर्पणमाझ्यात माझे असे काहीच नाही. जे काही आहे, ते सगळे तुझेच आहे. जे मुळात तुझेच होते, ते तुला परत देतो आहे; यात माझे काय जाते? इथे कबीर देवाशी बोलत आहेत. भक्ताजवळ जे काही आहे, ते देवानेच दिलेले असते. म्हणून त्याला काही अर्पण करणे म्हणजे फक्त पर…
  3. बाजारात मांडलेला फासकबीर म्हणतात, माया, म्हणजे मनाला पडलेली जगाची भुरळ, ही पापिणी आहे. हातात फास घेऊन ती बाजारात बसली आहे. सारे जग त्या फासात अडकले, पण कबीर तो कापून सुटले. बाजार म्हणजे हे गजबजलेले जग, जिथे सगळे विकायला आणि विकत घ्यायला येतात. माया तिथेच दुकान…
  4. तोंडातला लगाममाया ही पापिणीच, असे कबीर म्हणतात. संसारातल्या वस्तूंची ही हाव माणसाला हरीपासून फितवते. घोड्याच्या तोंडात लगाम घालतात, तशी ती त्याच्या तोंडात दुर्बुद्धीची कडी घालते. मग ती त्याला रामाचे नावच घेऊ देत नाही. हरी म्हणा की राम, कबीरांसाठी ही दोन…
  5. हार-जीत मनातचमनाने हरलात तर हार, मनाने जिंकलात तर जीत. कबीर म्हणतात, ज्या हरीला ते आपल्या आत शोधतात, तोही केवळ मनाच्या विश्वासानेच भेटतो. पहिली ओळ कोणत्याही झुंजीला लागू पडेल. कबीर ती देवाच्या शोधाकडे वळवतात: तिथेही हार की जीत, हे मनातच ठरते.
  6. कातडे चाटणारी आंधळी गायहे जग आंधळे आहे, अगदी आंधळ्या गायीसारखे, असे कबीर सांगतात. तिचे वासरू मरून गेले आहे, आणि ती तिथे उभी राहून त्याचे कातडे चाटते आहे. वासरू आता राहिले नाही, हे गायीला दिसतच नाही. म्हणून ती रिकामे कातडे चाटत राहते. ज्यांच्यातले प्राण आधीच निघून…
  7. देह मरतो, तृष्णा उरतेजगाला भुलवणारी माया मेली नाही, आणि मनही मेले नाही. मेले ते फक्त शरीर, जन्मोजन्मी पुन्हा पुन्हा. आशा आणि तृष्णा कधीच मेल्या नाहीत, असे देवाचा दास कबीर सांगतात. मृत्यू फक्त देह घेऊन जातो. माया, मन, आणि मनातली आशा-तृष्णा प्रत्येक मरणानंतरही जश…
  8. आपलेच घर पेटवलेकबीरांनी हातात पेटती मशाल घेतली आणि आपलेच घर पेटवून दिले. आता जो जो त्यांच्याबरोबर चालेल, त्याचेही घर ते जाळणार आहेत, असे ते म्हणतात. घर म्हणजे माणूस ज्याला ज्याला आपले म्हणतो, ते सारे. कबीरांनी आपले घर आगीच्या हवाली केले आहे. जो त्यांच्या…
  9. गोड लागणारे विषपरस्त्रीपासून आणि तिच्या सौंदर्यापासून दूर राहणारा विरळाच. खाताना ती साखरेसारखी गोड लागते, पण शेवटी तिचे विष होते. परस्त्रीमागे धावणाऱ्या पुरुषाला कबीर हे सांगत आहेत. गोडी लगेच चाखायला मिळते; विष मात्र शेवटाची वाट पाहत थांबलेले असते.
  10. भलत्या रंगात रंगलेला हंसहंसा, तू तर बलवान होतास, आणि तुझी पावले हलकी पडत होती. मग तू स्वतःला वाईट रंगात रंगवून घेतलेस, आणि दुसऱ्याच प्रियकराचा हात धरलास. कबीरांच्या वाणीत हंस म्हणजे जीव. तो स्वभावाने शुभ्र असतो, आणि त्याचे खरे प्रेम देवावर असते. जगाचे रंग अंगात मु…
  11. सटीच्या रात्रीचे जागरणएक आवाज जिवाशी बोलतो. तुझा जन्म झाला नव्हता, तू मुक्त होतास, तेव्हा कोणीच नव्हते. तू जन्मलास तेव्हा तुझ्या सटीच्या रात्री मी तुझ्यासाठी जागलो. मग आता स्वतःचा नाश करून घ्यायला तू कुठे धावत निघाला आहेस? सटी म्हणजे जन्मानंतरची सहावी रात्र. त्य…
  12. रात्री जागे कोण?कबीर म्हणतात, जागा आहे तो फक्त खालिक; बाकी कोणीच जागे नाही. आणि कोणी जागे असलेच, तर ते दोघांपैकी एक: विषयांच्या विषाने भरलेला भोगी माणूस, किंवा बंदगीत, म्हणजे प्रार्थनेत, गढलेला देवाचा दास. खालिक हा अरबी शब्द आहे; त्याचा अर्थ सृष्टीचा कर्ता…
  13. चूहडी मायाकबीर म्हणतात, ही माया चूहडी आहे, म्हणजे झाडलोट करणाऱ्या जातीची बाई, आणि चूहड्याची बायको. बाप आणि मुलगा दोघांनाही ती आपल्या जाळ्यात गुंतवते, आणि कोणाचीच होऊन राहत नाही. कबीरांच्या काळातले संतकवी मायेला अनेकदा स्त्रीच्या रूपात रंगवत असत. चूहड…
  14. अमृताने पोसलेले विषजमिनीत विषाचे रोप लावा, आणि त्याला शंभर वेळा अमृताने शिंपा, तरी ते विषच राहते. कबीर म्हणतात, माणसेही अशीच असतात: ज्याच्या मनात जशी वृत्ती रुजली, ती तो सोडत नाही. मृत्यूलाही दूर ठेवणारे अमृतसुद्धा विषाच्या मुळाला गोड करू शकत नाही. माणसाच्या…
  15. वासना आहे तोवर नरकपुरुष असो वा स्त्री, देह वासनेने भरलेला आहे तोवर ते सगळे नरकच आहेत. कबीरांचे सांगणे असे, की जे निष्कामपणे रामाचे स्मरण करतात, तेच रामाचे होतात. इथे कबीर ना पुरुषाला सोडतात, ना स्त्रीला. निराकार देवाला ते राम म्हणतात. आणि ते ज्या कामनेबद्दल…
  16. मनाची कोठी, देहाचा किल्लामन म्हणजे जगातल्या इच्छांनी भरलेली मायेची कोठी, आणि देह म्हणजे संशयाचा किल्ला. मृत्यूचा काळसर्प डसला, की सर्पदंशावरचा कोणताही मंत्र चालत नाही. लोकांची समजूत अशी, की प्रत्येक सापाच्या दंशावर काही ना काही उतारा असतो. काळाच्या दंशावर मात्र उता…
  17. देहात वसलेला काळा सापदेहातच एक काळा साप राहतो. त्याने सारे जग खाऊन टाकले, काहीही शिल्लक ठेवले नाही. त्याच्यापासून वाचतील ते थोडेच, जे समजून-उमजून रामाची भक्ती करतात. हा साप कुठे रानात दबा धरून बसलेला नाही; तो प्रत्येक माणसाच्या स्वतःच्या देहात राहतो. नुसत्या भक…
  18. सापाने वेढलेले चंदनचंदनाच्या झाडाला साप वेटोळे घालून बसला आहे. त्यात चंदन तरी काय करणार? सापाच्या रोमारोमात विष भिनले आहे; मग त्यात अमृत शिरणार तरी कुठे? चंदन शीतल आणि सुगंधी असते, आणि त्याच्या खोडाला साप बिलगून असतात, असे म्हणतात. तरीही त्याचा गारवा सापाच्या…
  19. विषवृक्षावरचे घरकबीर एका जिवाचे चित्र रंगवतात. या जिवाने विषारी झाडावर आपले घर केले आहे, आणि त्या झाडाला एक साप विळखा घालून बसला आहे. म्हणून तो जीव धास्तावला आहे, आणि त्याच्या रात्री जागून जागून सरतात. कबीरांच्या वचनांच्या एका जुन्या संग्रहात हा दोहा मृत्य…
  20. मंत्राला न उतरणारे विषसाप-विंचू चावला तर त्यावर मंत्र असतो, आणि विषही झाडून उतरवता येते. पण जो पुरुष एखाद्या उग्र स्त्रीच्या तावडीत सापडतो, त्याचे काळीज ती काढून खाते. गावातला भगत मंत्र म्हणत दंश झालेल्या माणसाच्या अंगावरून हात फिरवतो, आणि विष खाली उतरवतो. इथे क…
  21. मदाऱ्याचे माकडमदाऱ्याबरोबर माकड जाते, तसा जीव मनाबरोबर जातो. मन त्याला नाना तऱ्हेचे नाच नाचवते, आणि त्याला आपल्याच मुठीत ठेवते. रस्त्यावर खेळ करणारा मदारी माकडाला दोरीने बांधून फिरवतो, आणि लोकांपुढे त्याच्याकडून कसरती करून घेतो. या चित्रात मन धनी आहे, आण…
  22. आरशांच्या गुहेतला कुत्राएक कुत्रा धावत धावत आरशांच्या गुहेत शिरला. त्याला चहूकडे आपलेच रूप दिसले, आणि तो भुंकून भुंकून मेला. तो ज्या ज्या शत्रूवर भुंकतो, ते त्याचेच प्रतिबिंब असते. गुहेतले काहीच त्याचा केसही वाकडा करू शकत नाही. आपलाच चेहरा ओळखता न आल्याने तो मरतो.
  23. संशयावर मात करणारासंशयाने सारे जग मोडून काढले, पण संशयाला कोणीच मोडू शकले नाही. त्याला मोडतो तो एकच: ज्याला शब्दाची पारख आहे. शब्द म्हणजे सद्गुरूंनी दिलेली आतली शिकवण. संशय बाकी सगळ्यांना चीत करतो. जो ती शिकवण समजेपर्यंत तोलून पाहत राहतो, त्याच्यापुढेच तो हा…
  24. बिचारी वाट काय करणार?वाटसरूच विचार न करता चालू लागला, तर बिचारी वाट तरी काय करणार? तो आपला मार्ग सोडतो, आणि एका ओसाड माळावरून दुसऱ्यावर भटकत राहतो. वाट आहे तिथेच राहते; ती त्याच्यासाठी चालू शकत नाही. चूक चालणाऱ्याची आहे, आणि बेफिकीर वाटसरू शेवटी रानावनात जाऊन प…
  25. पाताळात दडलेली नागीणमाया म्हणजे माणसाला घट्ट धरून ठेवणारी जगाची झगमग. ही माया जगासाठी नागीण झाली आहे. आपले विष घेऊन ती खाली पाताळात जाऊन बसली आहे. साऱ्या जगाला तिने आपल्या पाशांत जखडले आहे. पण कबीरांनी धोतराचा काचा मारला, आणि कशातही न अडकता ते आपल्या वाटेने नि…
  26. स्वप्नासारखे सरले जगलोक चांगला सल्ला मानत नाहीत, आणि स्वतःही विचार करत नाहीत. कबीर त्यांना मोठ्याने हाक मारून सांगतात: हे सारे जग जणू स्वप्नातच निघून गेले. स्वप्न चालू असते तोवर खरे वाटते, आणि जाग आली की त्यातले काहीच उरत नाही. जो कोणाचे ऐकत नाही, आणि थांबून व…
  27. कापसात गुंडाळलेली आगसारे जग मायेच्या ज्वाळांत होरपळते आहे. माया म्हणजे मनाला लालूच दाखवणारा जगाचा रंगीत देखावा. कांचन आणि कामिनी, म्हणजे सोने आणि स्त्री, यांना जग बिलगून बसले आहे; म्हणून ते होरपळते. कबीर विचारतात, तू वाचणार तरी कसा? ही तर कापसात गुंडाळलेली आग…
  28. अंकुश नसलेला माहूतमन हा हत्ती आहे, आणि तो कोणाचेच ऐकत नाही. त्याचे लक्ष जिकडे ओढले जाते, तिकडे तो चालू लागतो. हातात अंकुशच नसेल, तर बिचारा माहूत तरी काय करणार? माहूत अंकुशानेच हत्तीला हवे तिकडे वळवतो. नुसते मनात आणून हत्ती वळत नाही, इतका तो ताकदवान असतो. मना…
  29. मनाचे लाख दरवाजेहे मन चंचल आहे. हे मन चोर आहे, अट्टल ठग आहे. मनाशी झुंजता झुंजता देव, माणसे आणि मुनी सगळेच फसले, भरकटले. कारण मनाला लाख दारे आहेत. लाख दारांवर कोणी पहारा बसवू शकत नाही. म्हणूनच देव आणि मुनीसुद्धा गाफील सापडले.
  30. मनातच वसलेली मायामन आणि माया ही एकच गोष्ट आहे. माया म्हणजे जिवाला जगाशी बांधून ठेवणारा भ्रम, आणि ती मनातच सामावलेली आहे. स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ, हे तिन्ही लोक संशयात पडले आहेत. मग हे मी समजावून सांगू तरी कोणाला? लोक माया बाहेर शोधतात, सोन्यात आणि सुखात. क…
  31. मनासोबत उडणारा टोळतिन्ही लोक टोळ झाले आहेत; मन जिकडे उडते, तिकडे तेही उडतात. हरीचे भक्तसुद्धा काळाच्या हाती सापडतात. कारण ज्या हरीची ते भक्ती करतात, त्यालाच ते जाणत नाहीत. टोळाला स्वतःची अशी दिशा नसते; वारा नेईल तिकडे तो जातो. तसेच मन नेईल तिकडे तिन्ही लोक ज…
  32. लाटांवर वाहवत जाऊ नकाखरे काम एकच आहे: मूळ घट्ट धरून ठेवणे. भ्रमात पडून वाट चुकू नका. मन हा सागर आहे, आणि मनात उठणाऱ्या इच्छा या त्याच्या लाटा. त्या लाटांवर कुठेही वाहवत जाऊ नका. इच्छा लाटांसारख्या उठतात आणि फुटतात, आणि त्यांच्यावर जे तरंगते, ते वाहून जाते. मूळ…
  33. मायेच्या कह्यात देवहीसगळ्या जिवांना संसारात गुंतवून ठेवणाऱ्या मायेच्या कह्यात ब्रह्मदेव, विष्णू आणि महेशही गेले. नारद आणि शारदा, सनक आणि सनंदन, आणि गौरीपुत्र गणेशही तिच्या कचाट्यातून सुटले नाहीत. ब्रह्मदेव, विष्णू आणि महेश हे जगाची उत्पत्ती, पालन आणि लय करणारे…
  34. सगळ्यांना खाणारा गर्वमाया सोडली, म्हणजे हे जग आणि ते देऊ करते ते सगळे सोडले. पण मान, म्हणजे मोठेपणाचा गर्व, सुटत नसेल, तर त्या त्यागाने साधले काय? याच गर्वाने मोठमोठ्या मुनींनाही फसवले, आणि तो सगळ्यांनाच खाऊन टाकतो. माणूस घरदार आणि धन सोडतो, आणि तरीही ‘मी सगळे…
  35. सावरीच्या शेंगांची आसएक पोपट सावरीच्या झाडापाशी वाट पाहत बसून राहिला. त्याला त्या झाडाच्या दोन शेंगांची आशा होती. शेंगा एकदम तडकल्या, आणि पोपट हिरमुसून उडून गेला. सावरीच्या शेंगा फळासारख्या फुगतात, म्हणून पोपट त्यांच्यापाशी टपून बसतो. त्या फुटल्या की आत फक्त का…
  36. मनाच्या समुद्रात बुडालेलेमन म्हणजे एक समुद्रच आहे, आणि त्यावर उसळणाऱ्या लाटा म्हणजे वासना. त्यात पुष्कळ जण बेसावधपणे बुडाले. कबीर म्हणतात, ज्यांच्या हृदयात विवेक आहे, तेच वाचतील. विवेक म्हणजे खरे आणि खोटे निवडणारी बुद्धी. या लाटा म्हणजे माणसाच्याच इच्छा. ज्यांना त्…
  37. बागेत रेंगाळणारा भुंगाअनेक फुलांच्या सुवासाने ओढलेला भुंगा बागेत रेंगाळत राहतो. तसाच जीव इंद्रियांच्या सुखांत रेंगाळतो, आणि शेवटी निराश होऊन निघून जातो. प्रत्येक नवा सुवास भुंग्याला आणखी थोडा वेळ थांबवून ठेवतो. जीवही एका सुखातून दुसऱ्या सुखाकडे जात आयुष्य घालवतो…
  38. सापांच्या तराफ्यावरभवसागराच्या मधोमध लोकांनी साप एकमेकांना बांधून त्यांचा तराफा केला आहे. तो सोडला तर ते बुडतात. धरून ठेवला तर साप त्यांच्या हातांना डसतात. जन्म-मरणाचा फेरा कबीरांना एका सागरासारखा दिसतो; जिवाला तो पार करायचा आहे. ज्याच्या भरवशावर हे लोक पलीकड…
  39. किनाऱ्यापाशी बुडालातू किनाऱ्याच्या अगदी जवळ बुडालास, पैलतीराला पोचलाच नाहीस. कबीर म्हणतात, याचीच मला काळजी लागून राहिली आहे. मोहाचे पाणी जोराने वाहत होते, आणि त्याच्या धारेत तू सापडला होतास. तिथे तुला झोप लागलीच कशी? जगातल्या आवडत्या गोष्टींना चिकटून राहणारा…
  40. काय घ्यावे, काय द्यावेघ्यायचे ते सत्यनाम, देवाचे खरे नाव. द्यायचे ते अन्नदान, भुकेल्याला अन्न. पार नेते ती लीनता, आणि बुडवतो तो अभिमान. पार उतरणे हे संतांचे जुने रूपक आहे: या संसारातून सुटणे, जणू खोल पाणी ओलांडून पलीकडे जाणे. लीन माणूस तरून जातो, आणि गर्विष्ठ मा…
  41. चार जुनाट रोगजिथे अहंकार, ‘मी’पणाची पकड, तिथे आपत्ती ओढवते. जिथे संशय, तिथे शोक. कबीर विचारतात, हे चार जुनाट रोग बरे तरी कसे व्हायचे? अहंकार आणि आपत्ती, संशय आणि शोक, हे ते चार रोग. प्रत्येक जोडीतला दुसरा पहिल्यातूनच उगवतो. ते इतके जुने झाले आहेत, की त्…
  42. शिकारीला निघालेली तृष्णादेह हा घोडा, आणि मन त्यावरचा स्वार. माणसाचे कर्म पायदळातल्या शिपायासारखे सोबत असते. तृष्णा शिकारीला निघाली आहे, आणि तिच्या हातावर विषयसुखाचा ससाणा बसला आहे. पूर्वी सरदार घोड्यावर बसून शिकारीला जात. बरोबर पायी शिपाई चालत, आणि मनगटावर सावजावर…
  43. काजळाच्या खोलीतून बेडागहे जग काजळाने भरलेल्या खोलीसारखे आहे, असे कबीर म्हणतात. जो देवाचा दास त्या खोलीत शिरून पुन्हा बाहेर पडतो, त्याच्यावरून मी जीव ओवाळून टाकतो. अशा खोलीत सगळीकडे काजळी लागलेली असते, आणि आत शिरणारा डाग लागल्याशिवाय बाहेर पडत नाही. जो या जगात राह…
  44. घर सुटले, माया सुटेनाहे गीत एका अवधूताला उद्देशून आहे; अवधूत म्हणजे कोणत्याही बंधनात न अडकलेला, फिरता संन्यासी. गीत त्याला सांगते: माया सोडू म्हटले तरी सुटत नाही. माणूस काहीही सोडून देवो, जगाची त्याच्या मनावरची पकड ढिली होत नाही. तो घर सोडतो, आणि साधूचे वस्त्र…
  45. मनाने रचलेला हिंदोळामनाने एक हिंदोळा रचला आहे. चेत आणि अचेत हे त्याचे दोन खांब: ज्याला जाणीव आहे ते सगळे, आणि ज्याला जाणीव नाही ते सगळे. त्यावर प्रत्येक जीव आणि सारे जग झुलते आहे, आणि चित्ताला कुठेही टेकायला जागा नाही. चंद्र आणि सूर्यही त्यावर धावत धावत झुलतात…
  46. स्थिर मनाला चढलेला प्रेमरंगकबीर सांगतात, आपले भिरभिरणारे मन त्यांनी स्थिर केले, आणि मग त्या मनाला एक रंग चढला. तेव्हा त्यांचे डोळे उघडले. जो सगळ्या तत्त्वांच्या पलीकडे आहे, त्याला त्यांनी जगाच्या तत्त्वांतच पाहिले. माणसांच्या संगतीत असतानाच त्यांना आपला खरा सोबती, म्…
  47. इच्छेचा चौथराइच्छा हा एक चौथरा आहे, गावात झाडाभोवती बांधतात तसा मातीचा किंवा दगडाचा पार. माणूस तो पार विसरतो, तेव्हाच सुखाच्या अथांग सागरात मनसोक्त फिरण्याचा स्वाद त्याला घेता येतो. एवढा मोठा पसरलेला वृक्ष जसा एका बीजात दडलेला असतो, तसे सगळे रोग इच्छेच्…
  48. गर्भातही खबर घेणाराअरे मना, तू धीर का धरत नाहीस? पशू, पक्षी, प्रत्येक जीव, प्रत्येक किडा आणि पाकोळी, या सगळ्यांची काळजी देव घेतो. तू आईच्या गर्भात होतास, तेव्हाही त्याचे तुझ्यावर लक्ष होते. आता तू जन्माला आलास, म्हणून तो तुला का विसरेल? तुझा स्वामी इतका भला आ…