PocketPage

मराठी (Original)

36 pieces

  1. मुख्य हरिकथा निरूपण · दासबोध ११.५.४-५या समासात समर्थ भक्तांचा समुदाय उभा करणाऱ्या आणि सांभाळणाऱ्या नेत्याची कामे सांगतात. अशा नेत्याला ते अन्यत्र महंत म्हणतात. आपला समुदाय अनन्य राहावा आणि इतर लोकांतही भाव उपजावा, हा त्याचा हेतू. समर्थ सांगतात, पहिली आणि मुख्य गोष्ट म्हणजे हरि…
  2. जाणावें पराचें अंतर · दासबोध ११.५.६-७दुसऱ्याचे अंतर, म्हणजे त्याच्या मनातले, जाणावे. आपण मात्र सतत उदासीन, म्हणजे आतून अलिप्त, राहावे. नीती आणि न्याय यांत अंतर पडूच देऊ नये. सूचक खुणांनी लोक आपल्याकडे वेधून घ्यावेत. एकेकाला वेगळा बोध करावा. आणि यथाशक्ती आपला प्रपंचही सावरावा.…
  3. दोष देखोन झांकावे · दासबोध ११.५.१०दुसऱ्याचे दोष दिसले, तर ते झाकावेत. त्याचे अवगुण सतत बोलत राहू नयेत. दुर्जन हाती सापडला, तरी त्याच्यावर उपकार करून त्याला सोडून द्यावे. हे राजकारणाच्या समासातले वचन आहे. येथे राजकारण म्हणजे माणसे आणि व्यवहार कुशलतेने हाताळण्याची कला. आधीच्य…
  4. राजकारण बहुत करावें · दासबोध ११.५.१९राजकारण पुष्कळ करावे, पण ते कोणाला कळूच देऊ नये. आणि आपले अंतःकरण दुसऱ्याला पीडा देण्यावर कधीही नसावे, असे समर्थ सांगतात. येथे राजकारण म्हणजे आजचे सत्तेचे राजकारण नव्हे, तर माणसे आणि व्यवहार कुशलतेने हाताळण्याची कला. या समासात समर्थ समुदाय…
  5. जो बहुतांचे सोसीन · दासबोध ११.५.१८राजकारणाच्या या समासात समर्थ समुदाय सांभाळणाऱ्याला माणसे हाताळण्याची कला सांगतात. आधीच्या ओव्यांत ते म्हणतात, दुसऱ्याची इच्छा जाणावी, आणि अनेकांचे पुष्कळ सोसावे. ते सोसवत नसेल, तर दुसऱ्या प्रदेशात निघून जावे. दुसऱ्याचे दुःख जाणावे, आणि समुद…
  6. आधींच सिकोन जो सिकवी · दासबोध ११.६.१०-११जो आधी स्वतः शिकतो आणि मग शिकवतो, तोच श्रेष्ठ पदवी पावतो. विवेकाच्या बळाने तो प्रपंचात गुंतलेल्या लोकांना सोडवतो. विवेक म्हणजे शाश्वत काय आणि नश्वर काय, याचा भेद ओळखणे. त्याचे अक्षर सुंदर, वाचणे सुंदर, बोलणे सुंदर, आणि चालणे, म्हणजे वागणेही…
  7. आपण येथेष्ट जेवणें · दासबोध १२.१०.१-३उत्तम पुरुषाची लक्षणे सांगणारा हा समास याच ओव्यांनी सुरू होतो. आपण पोटभर जेवावे, आणि उरलेले अन्न वाटावे. पण ते वाया घालवणे हा धर्म नव्हे. तसेच ज्ञानाने आपण तृप्त व्हावे, आणि तेच ज्ञान लोकांना सांगावे. ज्याला पोहता येते, त्याने बुडणाऱ्याला ब…
  8. बोलण्यासारिखें चालणें स्वयें करून बोलणें · दासबोध १२.१०.३९जसे बोलावे, तसेच चालावे. आधी स्वतः करावे, आणि मग बोलावे. अशा माणसाची वचने लोक प्रमाण मानतात, म्हणजे खरी आणि विश्वासार्ह मानतात. उत्तम पुरुषाच्या या समासाच्या शेवटी समर्थ समुदायाविषयी सांगतात. लोकांना भजनाला लावावे, आणि शिष्याकडे काहीही मागू…
  9. उत्तम गुण तितुके घ्यावे · दासबोध ११.१०.१८जितके उत्तम गुण आहेत, तितके सगळे घ्यावेत. ते घेऊन लोकांना शिकवावेत. मोठमोठे समुदाय उभे करावेत, पण गुप्त रूपाने. हा समास निस्पृहाच्या वर्तणुकीचा आहे. निस्पृह म्हणजे स्वतःसाठी काहीच न इच्छिणारा साधक. लोक त्याला पाहायला आतुर असतात, तेथे तो फिर…
  10. जितुकें कांहीं आपणासी ठावें · दासबोध १९.१०.१४जितके काही आपल्याला ठाऊक आहे, तितके हळूहळू शिकवावे. अशा रीतीने पुष्कळ लोकांना शहाणे करून सोडावे. विवेकाच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ आधी सांगतात की नाना देशांचे नाना लोक येतात आणि जातात. त्या सगळ्यांची मने धरावीत, आणि ती विवेकाने, विचारा…
  11. मुलाचे चालीनें चालावें · दासबोध १३.१०.२४मुलाबरोबर चालताना मुलाच्या चालीने चालावे. त्याच्याशी बोलताना त्याच्या मनाप्रमाणे बोलावे. तसेच लोकांनाही हळूहळू शिकवावे. शिकवणीच्या या समासात समर्थ आधी सांगतात की निंद्य ते सोडून द्यावे, आणि वंदनीय ते हृदयात धरावे. सर्व लोकांना राजी राखावे,…
  12. मुख्य मनोगत राखणें · दासबोध १३.१०.२५-२६दुसऱ्याचे मनोगत, म्हणजे त्याच्या मनातला भाव, राखणे, हेच चातुर्याचे मुख्य लक्षण आहे. जो चतुर, तो सर्व बाजू जाणतो. बाकीचे सगळे वेडे. वेड्याला वेडा म्हणू नये. कोणाचे वर्म, म्हणजे त्याची दुखरी जागा, कधीही बोलू नये. तरच निस्पृहाला, स्वतःसाठी काह…
  13. बहुतांचे मुखी उरावें · दासबोध १४.६.३२-३३अनेकांच्या मुखात आपण उरावे, आणि अनेकांच्या अंतरात भरून राहावे. यासाठी प्राणिमात्राशी उत्तम गुणांनी वागावे. लोकांना शहाणे करावे. पतितांना पावन करावे. आणि या सृष्टीत भगवंताचे भजन वाढवावे, असे समर्थ सांगतात. चातुर्याच्या, म्हणजे माणसे आणि व्यव…
  14. कोण्हास कांहींच न मागावें · दासबोध १९.६.११कोणाकडेही काहीच मागू नये. भगवंताचे भजन वाढवावे, आणि विवेकाच्या बळाने लोकांना भजनाकडे लावावे, असे समर्थ सांगतात. विवेक म्हणजे शाश्वत काय आणि नश्वर काय, याचा भेद ओळखणे. येथे समर्थ खऱ्या आणि खोट्या महंतीचा भेद दाखवतात. महंती म्हणजे साधकांचा सम…
  15. निस्पृहें अवघेंचि करावें · दासबोध १४.१.५९निस्पृहाने सगळे काही करावे, पण स्वतः त्यात अडकू नये. निस्पृह म्हणजे स्वतःसाठी काहीच न इच्छिणारा साधक. भक्तिमार्ग परस्पर, म्हणजे लोकांच्या हातून, उभा करावा. निस्पृहाच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ आधी त्याला काय करू नये, याची मोठी यादी देता…
  16. वेष धरावा बावळा · दासबोध १५.१.३१बाहेरचा वेष साधा, भोळसट असावा. पण अंतरात नाना कळा असाव्यात. आणि सामान्य लोकांचा जिव्हाळा कधी मोडू नये. चातुर्याच्या, म्हणजे माणसे आणि व्यवहार जाणण्याच्या शहाणपणाच्या, या समासात समर्थ आधी सांगतात की सामर्थ्यवान माणसाचे मन राखले, तर तेथे उदंड…
  17. प्रत्यये बोलोन उठोन गेला · दासबोध १५.२.१९-२१निस्पृहाच्या कार्याच्या या समासात समर्थ अशा कार्यकर्त्याचे चित्र रंगवतात. निस्पृह म्हणजे स्वतःसाठी काहीच न इच्छिणारा साधक. तो नेमकी, काळजाला भिडणारी वचने बोलतो, आणि प्रत्ययाच्या, म्हणजे अनुभवाच्या बळावर नाना मतांचा निकाल लावतो. तो अनुभवाचे…
  18. वेषभूषण ते दूषण · दासबोध ११.१०.७वेषाचे भूषण हे दूषण आहे. कीर्तीचे भूषण, तेच खरे भूषण. आणि चाळणेशिवाय तो एक क्षणही जाऊ देत नाही. चाळणा म्हणजे सतत विचार घुसळणे, लोक आणि कामे तपासत राहणे. निस्पृहाच्या वर्तणुकीच्या या समासात समर्थ असा महंत वर्णन करतात. निस्पृह म्हणजे स्वतःसाठ…
  19. उत्कट भव्य तेंचि घ्यावें · दासबोध १९.६.१५जे उत्कट आणि भव्य आहे, तेच घ्यावे. जे मिळमिळीत आहे, ते सगळे टाकून द्यावे. आणि निस्पृहपणाने, स्वतःसाठी काहीच न इच्छिता, पृथ्वीवर विख्यात व्हावे. समुदाय उभा करणाऱ्याला समर्थ येथे शिकवण देतात. आधीच्या ओवीत ते म्हणतात, ब्राह्मणमंडळ्या जमवाव्यात…
  20. अभ्यासें प्रगट व्हावें · दासबोध १९.७.१७अभ्यास करूनच लोकांपुढे प्रगट व्हावे. नाहीतर झाकून राहावे. प्रगट होऊन मग नासणे, हे बरे नव्हे. प्रयत्नाच्या या समासात समर्थ महंतीविषयी, म्हणजे साधकांचा समुदाय चालवण्याविषयी बोलतात. आधीच्या ओव्यांत ते म्हणतात, ज्याला लोकांत वागता येत नाही, त्य…
  21. अखंड राहतां सलगी होते · दासबोध १९.९.६सतत एकाच ठिकाणी राहिले, तर सलगी होते. अतिपरिचयाने अवज्ञा घडते. म्हणून विश्रांती घेऊन एका जागी बसून राहू नये, असे समर्थ सांगतात. राजकारणाच्या, म्हणजे माणसे आणि व्यवहार कुशलतेने हाताळण्याच्या कलेच्या, या समासाची सुरुवात अशी होते. ज्ञानी आणि उ…
  22. कुग्रामें अथवा नगरें · दासबोध १५.६.२४-२५चातुर्याच्या, म्हणजे माणसे आणि व्यवहार जाणण्याच्या शहाणपणाच्या, या समासात समर्थ लोकांत काम करणाऱ्याला शिकवण देतात. आधी दुसऱ्याचे अंतर हाती घ्यावे, मग हळूहळू उकलावे. धक्के, चपराका सोसाव्यात, हीन शब्द सहन करावेत. नम्रता धरून जेथे तेथे जावे, अ…
  23. बहुतीं शोधून पाहिलें · दासबोध ११.१०.१६निस्पृहाच्या वर्तणुकीच्या या समासात समर्थ स्वतःसाठी काहीच न इच्छिणाऱ्या साधकाचे चित्र रेखाटतात. तो कुठे जाणार, ते सांगत नाही. सांगितले, तर तेथे जात नाही. लोकांनी जे ठरवले, ते तो चुकवतो. लोकांनी कल्पना केली, तर ती लागत नाही. असा तो योगेश्वर,…
  24. याकारणें मुख्य मुख्य · दासबोध १५.१.२६-२८चातुर्याच्या, म्हणजे माणसे आणि व्यवहार जाणण्याच्या शहाणपणाच्या, या समासात समर्थ धूर्त आणि विचक्षण माणसे शोधावीत, असे सांगतात. येथे धूर्त म्हणजे लबाड नव्हे, तर दूरचे पाहणारा, चाणाक्ष. बाजारी, म्हणजे सामान्य लोकांची गर्दी पुष्कळ जमते, पण धूर्…
  25. लोक बहुत शोधावे · दासबोध ११.१०.२१-२३पुष्कळ लोकांची पारख करावी, आणि त्यांचे अधिकार जाणावेत. अधिकार म्हणजे एखाद्या कामाची पात्रता. ते जाणून कोणाला जवळ धरावे आणि कोणाला दूर, ते ठरवावे. अधिकाराप्रमाणे काम होते. अधिकार नसेल, तर ते व्यर्थ जाते. हे जाणून नाना प्रकारांनी लोकांची मने…
  26. समर्थापासीं बहुत जन · दासबोध १८.६.११उत्तम पुरुषाच्या या समासात समर्थ लोकांचा नेता कसा वागतो, ते सांगतात. कोणताही एक नियम सदा चालत नाही. नियम धरूनच बसले, तर राजकारणात अंतर पडते. म्हणून अती सर्वत्र टाळावे, प्रसंग पाहून चालावे, आणि हट्टाग्रहात पडू नये, असे ते आधी सांगतात. येथे स…
  27. जिकडे जग तिकडे जगन्नायेक · दासबोध १९.७.१२जिकडे जग, तिकडे जगन्नायक. हा विवेक कळला पाहिजे. विवेकी लोक रात्रंदिवस लोकांना सांभाळत जातात, असे समर्थ सांगतात. प्रयत्नाच्या या समासात समर्थ महंताला, म्हणजे साधकांचा समुदाय चालवणाऱ्या नेत्याला, शिकवण देतात. कोणाला राजी राखले, कोणाचे मन भंगल…
  28. वैर करितां वैरचि वाढे · दासबोध १८.१०.३६-३७श्रोत्यांच्या अवलक्षणांच्या या समासात समर्थ सभेत उठणाऱ्या कलहांविषयी बोलतात. एकीकडे अभिमान उठतो, दुसरीकडे राग पेटतो; अशा वेळी जाणत्याने सर्वांची मने राखावीत, असे ते सांगतात. समर्थ म्हणतात, वैर केले की वैरच वाढते, आणि दुःख आपल्यालाच भोगावे ल…
  29. दुर्जन प्राणी समजावे · दासबोध १९.९.२३-२४दुर्जन कोण, हे मनात ओळखावे, पण ते उघड करू नये. उलट सज्जनांपेक्षाही अधिक महत्त्व देऊन त्यांना आळवावे, गोड बोलून जवळ घ्यावे. लोकांमध्ये दुर्जन उघडे पडले, तर मग सतत खटखट चालते. म्हणून ती वाटच बुजवून टाकावी. राजकारणाच्या, म्हणजे माणसे आणि व्यवह…
  30. राखों जाणें नीतिन्याय · दासबोध ११.६.१८-१९तो नीतिन्याय राखायला जाणतो. तो स्वतः अन्याय करत नाही, आणि दुसऱ्याकडून करवतही नाही. कठीण प्रसंगी उपाय करायला तो जाणतो. असा धारणेचा, म्हणजे स्थिर आणि खंबीर पुरुषच अनेकांचा आधार असतो. दास म्हणतो, असा रघुनाथाचा गुण घ्यावा. हा समास महंताची लक्षण…
  31. गनीमाच्या देखतां फौजा · दासबोध १९.९.२५-२७शत्रूच्या फौजा दिसताच रणशूरांचे बाहू स्फुरण पावतात. असा राजा हवा, परमार्थाचा कैवार घेणारा. त्याला पाहताच दुर्जन धास्तावतात, कारण तो प्रचितीचे, म्हणजे प्रत्यक्ष अनुभवाचे, तडाखे बसवतो. त्यामुळे बंड आणि पाखंड आपोआप विरून जातात. ही धूर्तपणाची,…
  32. हुंब्यासीं हुंबा लाऊन द्यावा · दासबोध १९.९.२९-३१हुंब्याशी, म्हणजे अडदांड माणसाशी, हुंबाच भिडवून द्यावा. टोणप्यापुढे टोणपा आणावा. लौंदापुढे, म्हणजे दांडगटापुढे, दुसरा लौंद उभा करावा. धटापुढे धट आणावा. उद्धटाला उद्धटच हवा. खटनटापुढे, म्हणजे खटपट्या कारस्थान्यापुढे, तसाच खटनट उभा करण्याची क…
  33. धर्मस्थापनेचे नर ते ईश्वराचे अवतार · दासबोध १८.६.२०धर्माची स्थापना करणारे पुरुष हे ईश्वराचे अवतार आहेत. असे पुरुष होऊन गेले आहेत, आणि पुढेही होणार आहेत. हे ईश्वराचे देणे आहे, असे समर्थ सांगतात. उत्तम पुरुषाच्या या समासात समर्थ अशा पुरुषाचे एकेक गुण सांगतात, आणि प्रत्येकाच्या शेवटी म्हणतात:…
  34. उदासवृत्तिस मानवे जन · दासबोध १२.९.२६प्रयत्नाच्या या समासाच्या शेवटच्या भागात समर्थ महंताची, म्हणजे साधकांचा समुदाय चालवणाऱ्या नेत्याची, रीत सांगतात. अनेकांचे समाधान राखावे, अनेकांना पटेल ते बोलावे, आणि कथेत कोणी वेगळा पडू देऊ नये. लोकांची हृदये उकलावीत, म्हणजे आपोआप नामघोष हो…
  35. महंतें महंत करावे · दासबोध ११.१०.२५महंताने महंत घडवावेत. महंत म्हणजे साधकांचा समुदाय उभा करणारा आणि सांभाळणारा नेता. त्यांना युक्तीने आणि बुद्धीने भरावे. त्यांना जाणते करून नाना देशांत विखरून द्यावे. निस्पृहाच्या, म्हणजे स्वतःसाठी काहीच न इच्छिणाऱ्या साधकाच्या, वर्तणुकीच्या…
  36. हें प्रचितीचें बोलिलें · दासबोध ११.१०.२४हे प्रचितीचे, म्हणजे स्वतः अनुभवलेले बोलणे आहे. आधी केले, मग सांगितले. पटले, तर कोणीही ते घ्यावे, असे समर्थ सांगतात. हे म्हणजे निस्पृहाची, स्वतःसाठी काहीच न इच्छिणाऱ्या साधकाची, वर्तणूक. याच समासात समर्थ ती सांगतात: उत्तम गुण घेऊन लोकांना श…