- 1काळाच्या मुठीत केसकबीर म्हणतात, गर्व करू नका. काळाने आधीच तुमचे केस मुठीत धरले आहेत. तो तुम्हाला कुठे गाठून मारेल, घरी की दूर परदेशात, हे कोणालाच ठाऊक नाही. ज्याचे केस दुसऱ्याच्या मुठीत आहेत, तो सुटून पळू शकत नाही; घावाची वाट पाहणे एवढेच तो करू शकतो. गर्व तो…
- 2कवडीमोल गेलेला हिरारात्र झोपेत घालवली, दिवस खाण्यात. जन्म अनमोल हिरा होता, आणि तो कवडीच्या बदल्यात चालला आहे. रात्री झोप, दिवसा खाणे: हिऱ्याच्या बदल्यात एवढेच मिळाले.
- 3पाखरे शेत टिपून गेलीचांगले दिवस मागे पडले, आणि गुरूंशी तुम्ही प्रेमाचे नाते जोडले नाही. आता पस्तावून काय उपयोग? पाखरे सारे शेत टिपून गेली. पिकत आलेल्या शेताची राखण करावी लागते, नाहीतर पाखरे सारे दाणे टिपून नेतात. त्या चांगल्या दिवसांत गुरू जवळ होते, त्यांच्याव…
- 4उद्याचे आज, आजचे आत्ताउद्या करायचे ते आज करा, आज करायचे ते आत्ताच. एका क्षणात प्रलय होऊ शकतो; मग ते कधी करणार? आपल्यापैकी प्रत्येकासाठी तो प्रलय म्हणजे मरण, आणि ते सांगून येत नाही.
- 5कच्च्या मातीचा घडाकबीर म्हणतात, हा देह कच्च्या मातीचा घडा आहे, आणि तुम्ही तो सगळीकडे बरोबर घेऊन फिरत होतात. एक धक्का लागला, आणि तो फुटला. हातात काहीच राहिले नाही. भट्टीत न भाजलेली माती हलक्याशा टिचकीनेही तडकते, आणि आत भरलेले सगळे जमिनीवर सांडून जाते.
- 6कोणी सिंहासनावर, कोणी साखळदंडातजे आले आहेत, ते सगळे जाणार: राजा, रंक आणि फकीर. कोणी सिंहासनावर बसून जातो, तर कोणी साखळदंडांनी बांधलेला. पदामुळे एवढेच ठरते, की कोण कसा जाणार, मानाने की अपमानाने. जायचे की नाही, हे पद ठरवत नाही.
- 7मातीचीही पाळी येईलमाती कुंभाराला विचारते: तू मला का तुडवतोस? मी तुला तुडवीन, असा दिवसही येईलच. चाकावर चढवण्याआधी कुंभार माती पायांनी तुडवून मळतो. मातीला वेगळे उत्तर द्यावे लागत नाही; वेळच ते देईल. एक दिवस कुंभाराचा देह मातीत जाईल, आणि माती त्याच्यावर असेल.
- 8मरणाची ओढज्या मरणाला सारे जग घाबरते, कबीर म्हणतात, तेच मला आनंद देते. मी कधी मरेन? त्या पूर्ण परमानंदाचे दर्शन मला कधी होईल? परमानंद हे इथे कबीरांनी देवाला दिलेले नाव आहे; तो पूर्ण आहे, त्याच्यात कशाचीही उणीव नाही. मेल्यावर देव भेटेल, अशी कबीरांना आ…
- 9सावरीचे फूलहे जग सावरीच्या फुलासारखे आहे. इथले आपले व्यवहार दहा दिवसांचे; त्याच्या खोट्या रंगाला भुलू नका. सावरीला मोठी लाल फुले येतात, आणि ती सगळ्यांचे लक्ष वेधून घेतात. पण नंतर येणाऱ्या शेंगांमध्ये नुसता सुका कापूस असतो; खाण्यासारखे त्यात काहीच नसते…
- 10मुलगा झाला, म्हणून काय?मुलगा झाला, त्यात एवढे काय? थाळी कशाला वाजवता? येणे-जाणे तर चालूच असते, मुंग्यांच्या रांगेसारखे. उत्तर भारतातल्या गावांत मुलगा झाला की थाळी वाजवून सगळ्या गावाला कळवले जाई. मुंग्यांच्या वाटेवर एक रांग येत असते, दुसरी जात असते, आणि ओघ कधीच तु…
- 11तोरणाशी आलेला नवरदेवसारे जग गाढ झोपले आहे, पण संताला झोप येत नाही. काळ प्रत्येकाच्या डोक्यावर उभा आहे, जणू नवरदेव तोरणापाशी येऊन ठेपला आहे. नवरदेव आणि वऱ्हाड दारावरच्या सजवलेल्या तोरणापाशी येऊन पोहोचले, की लग्न पुढची गोष्ट राहत नाही; त्याचा मुहूर्त आलेलाच असतो…
- 12लाकडासारखी जळणारी हाडेहाडे लाकडासारखी जळतात, केस गवतासारखे. सारा देह असा जळताना पाहून कबीर उदास झाले. हे चितेवरचे दृश्य आहे. तिथे हाडे-केसांसकट सारा देह काटक्या-गवताच्या ढिगासारखा जळून जातो.
- 13माळी येताना पाहूनमाळ्याला येताना पाहून कळ्या कळवळून म्हणतात: पूर्ण उमललेली फुले तो खुडून घेऊन गेला; उद्या आमची पाळी. माळी म्हणजे इथे मृत्यू, आणि उमललेली फुले म्हणजे ज्यांची वेळ भरली ते. कळ्या अजून उमललेल्याही नाहीत, पण त्यांना खुडणारा हात त्यांनी पाहिला आहे…
- 14पाप-पुण्याचे जाळेतिन्ही लोक पिंजरा झाले आहेत, आणि पाप-पुण्य हे जाळे. सारे जीव सावज झाले आहेत. शिकारी मात्र एकच आहे: काळ, म्हणजे प्रत्येक जीवाला त्याच्या अखेरीपर्यंत नेणारी वेळ. तिन्ही लोक म्हणजे स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ; त्यामुळे पिंजऱ्याबाहेर जागाच उरत नाह…
- 15पाण्यावरचा बुडबुडामाणसाची जात म्हणजे पाण्यावरचा बुडबुडा. पहाट होताच तारे दिसेनासे होतात, तसे एक दिवस आपणही नाहीसे होऊ. बुडबुडा क्षणभर टिकतो; तारे रात्रभर चमकतात. तरी पहाट झाली की तेही नजरेआड होतात.
- 16परक्या ठिकाणचे मरणमरावे तर तिथे, कबीर म्हणतात, जिथे आपले असे कोणी नाही. जनावरे देहाचे मांस खातील, आणि कोणी नावसुद्धा घेणार नाही. आपल्या माणसांत मरण आले असते, तर रडणारे असते, नाव घेणारे असते. इथे कोणी नाव घेत नाही; मागे काहीच उरत नाही, नावसुद्धा.
- 17पुन्हा न भेटणारा पाहुणाजीव आपला आहे असे मानत असाल, तर त्याची काळजी घ्या. हा जीव असा पाहुणा आहे, जो दुसऱ्यांदा भेटणार नाही. देह हे घर आहे, आणि जीव त्यात थोडे दिवस राहायला आलेला. अशा पाहुण्याची हेळसांड करणाऱ्या यजमानाला नंतर चूक सुधारायची संधी मिळत नाही.
- 18दिवस मावळण्याआधी शिदोरीकाही जण अशा सुंदर नगरात, गजबजलेल्या व्यापारी पेठेत आले, तरी त्यांनी वाटेसाठी शिदोरी बांधली नाही. सांजसावल्या पडल्या, दिवस मावळला, की मग शिदोरी बांधता येत नाही. ही व्यापारी पेठ म्हणजे माणसाचे आयुष्य. प्रवासाला लागणारे सारे इथे अजून मिळू शकते…
- 19गळणाऱ्या पानाचा निरोपगळता गळता पान झाडाला, रानाच्या राजाला, म्हणते: ऐक, आता ताटातूट झाली की पुन्हा भेट नाही. मी कुठेतरी दूर जाऊन पडेन. कोणतेही पान पुन्हा आपल्या फांदीवर परत जात नाही. ही ताटातूट शेवटचीच.
- 20जात्यातून कोणी सुटत नाहीफिरणारे जाते पाहून कबीरांना रडू कोसळले. त्याच्या दोन दगडांमध्ये जो कोणी सापडतो, तो अख्खा उरत नाही. वरचा दगड फिरतो, खालचा जागीच राहतो, आणि मधल्या दाण्याचे पीठ होते. कबीर रडतात, कारण त्या दाण्यात त्यांना प्रत्येक जीव दिसतो. तोही दोन दगडांमध्य…
- 21पुढच्या वाटेवर बाजार नाहीप्रवासाची तरतूद इथेच करून घ्या; पुढची वाट बिकट आहे. सगळे स्वर्ग विकत घ्यायला निघाले आहेत; पण तिथे ना कोणी वाणी, ना बाजार. बाजारात माल विकत घेतात, तसा स्वर्गही विकत घेता येईल, अशी पुष्कळांची आशा असते. त्या वाटेवर काहीच विकले जात नाही. म्हणून…
- 22हातांवर डोंगर तोलणारेते पायांनी पृथ्वी मोजत, एका उडीत नद्या पार करत, हातांवर डोंगर तोलत. त्यांनाही काळाने धरले आणि गिळून टाकले. कबीर कोणाचेही नाव घेत नाहीत. ते फक्त पराक्रम मांडतात, आणि त्यातला एकही माणसाच्या आवाक्यातला नाही. मग एकाच ओळीत त्या सगळ्यांवर पाणी फि…
- 23गेलेल्यासाठी वाजलेला ढोलतो मेला, आणि तुम्हीही मराल; त्याच्यासाठी ढोल वाजून झाला. जग स्वप्नातल्या मित्रासारखे निघाले. आठवण म्हणून फक्त त्याचे बोल उरले. या जगातले प्रेम स्वप्नातल्या मैत्रीसारखे होते: असेपर्यंत अगदी जवळचे, आणि जाग येताच नाहीसे. आता त्याचे काहीच हाती…
- 24कसाई आणि मेंढालोक कोणाच्या भरवशावर असे निर्धास्त बसले आहेत? यम जीव लुटत फिरतो आहे, जसा कसाई मेंढा उचलून नेतो. त्यांना कोणीही भरवसा दिलेला नाही. कसाई पुढे कोणाला नेणार, हे त्याच्याकडे बांधलेल्या मेंढ्यांना कळत नाही. तो एकामागून एक मेंढा नेत राहतो.
- 25माणसाच्या कातड्याचा ढोल होत नाहीमाणसा, तुझे मोठेपण तुझ्या गुणांत आहे, कारण तुझे मांस कोणाच्याच कामी येत नाही. तुझ्या हाडांचे दागिने होत नाहीत, आणि तुझ्या कातड्याचे वाद्य वाजत नाही. मेलेले जनावरही उपयोगी पडते: त्याचे कातडे ढोलावर मढवतात, त्याच्या हाडाच्या बांगड्या कोरतात.…
- 26उन्हात पडलेला वीरज्याच्या चालण्याने जमीन तुडवली जायची, ज्याच्या पावलांखाली धरती कण्हायची, तोच वीर आज उन्हात पडून जळतो आहे. पंडित, यावर जरा विचार करा. हा प्रश्न शास्त्रे वाचलेल्या पंडिताला आहे. धरतीला कण्हायला लावणारी त्या वीराची ताठ चाल पंडिताने आठवावी, आणि…
- 27मातीत मिसळलेली गोरखांची कायागोरख योगाचे रसिक होते. ते गेले, तेव्हा त्यांच्या देहाला अग्नी दिला नाही. मांस कुजून मातीत मिसळले, आणि उरलेला सांगाडा घासून लख्ख केल्यासारखा उघडा पडला. गोरख म्हणजे गोरखनाथ, नाथ योग्यांचे सर्वांत मोठे गुरू. कधीही न मरणारी काया, हे त्यांच्या स…
- 28देठ सुटलेले फळमाणसाचा जन्म सहजासहजी मिळत नाही, आणि दुसऱ्यांदा तर मिळतच नाही. पिकलेले फळ एकदा गळून पडले, की पुन्हा फांदीला लागत नाही. फळ पिकल्यावर एकदाच गळते. माणसाचे आयुष्यही एकदाच मिळते. ते गळून पडले, की त्यात दडलेली संधीही त्याच्याबरोबर निघून जाते.
- 29लाकडाला लागलेला भुंगाहा देह म्हणजे लाकूड, आणि काळ म्हणजे त्याला लागलेला भुंगा. कितीही जपले, तरी भुंगा लाकूड पोखरतच राहतो. काळ या देहातच राहतो, पण हे मर्म कोणाच्याच लक्षात येत नाही. भुंगा बाहेरून हल्ला करत नाही; तसे असते, तर त्याला अडवता आले असते. तो लाकडाच्या आ…
- 30अर्ध्या वाटेतला मुक्कामचालता चालता वाटसरूचे पाय थकले, आणि नगर अजून नऊ कोस दूर होते. त्याला वाटेतच मुक्काम ठोकावा लागला. सांगा, यात दोष कोणाचा? हा दोहा मरणाच्या अंगाने वाचला, तर वाट म्हणजे सारे आयुष्य, आणि वाटेतला मुक्काम म्हणजे मरण. नगर गाठण्याआधीच ते येते. कबीर…
- 31भवचक्रातल्या लाथामनुष्यजन्म मिळूनही माणूस या खेपेचा डाव गमावतो. मग तो पुन्हा भवचक्रात, जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात, जाऊन पडतो, आणि तिथे लाथांवर लाथा खातो. हे चक्र जिवाला एका देहातून दुसऱ्या देहात नेते: पशू, पक्षी, किडे-मुंग्या, सगळ्या योनींतून. या सगळ्या फेऱ्यांत…
- 32हमरस्त्यावरचे घरकाळ तुझ्या शिरावर उभा आहे, कबीर म्हणतात. जे आपले नाही, त्याच्याशी दोस्ती करणाऱ्या माणसा, जागा हो! ज्याचे घर हमरस्त्यावर आहे, तो निश्चिंत कसा झोपणार? वर्दळीच्या रस्त्यावरच्या घरासमोरून कोणीही जातो-येतो, चोरसुद्धा. म्हणून अशा घराचा मालक सावध…
- 33शिकाऱ्याच्या डोंगरावर खुशाली कुठली?देह सतत धास्तावलेला असतो, मन म्हणजे शिकारी कुत्रा, आणि काळ म्हणजे रोज शिकारीला निघणारा पारधी. तिघेही एकाच रानडोंगरावर राहतात. मग मित्रा, माझी खुशाली काय विचारतोस? ज्या डोंगरावर पारधी आणि त्याचा कुत्रा राहतात, तिथे शिकार होणाऱ्या जिवाला क्षण…
- 34काळाचे फुटाणेखोट्या सुखालाच लोक सुख म्हणतात, आणि मनातल्या मनात खूश होतात. पण हे जग म्हणजे काळाचे फुटाणे: काही त्याच्या तोंडात गेले आहेत, काही मांडीवर पडून आहेत. माणूस फुटाण्यांचा ढीग मांडीवर घेऊन बसतो, आणि ते संपेपर्यंत मूठमूठ तोंडात टाकत राहतो. जे आज ख…
- 35आपली नौबत वाजवून घ्याकबीर म्हणतात, आपली नौबत दहा दिवस वाजवून घ्या. हे नगर, हा बाजार, ही गल्ली पुन्हा पाहायला तुम्ही परत येणार नाही. नौबत म्हणजे राजाच्या दारी सकाळ-संध्याकाळ वाजणारे मोठे नगारे; ते त्याची सत्ता जाहीर करत. कबीर ही नौबत कोणालाही वाजवू देतात, पण थोड…
- 36साडेतीन हातांचे घरमाड्या कशाला चढवता, कबीर विचारतात, आणि भोवती लांबलचक भिंती कशाला उभारता? तुमचे घर तर साडेतीन हातांचे आहे; फार तर पावणेचार. हात म्हणजे कोपरापासून बोटांच्या टोकापर्यंतची लांबी. साडेतीन हात म्हणजे आडव्या पडलेल्या माणसाएवढी जागा. शेवटी प्रत्येक…
- 37जिवंतपणीच तोडा कर्माचा फासकबीर साधूला भाऊ म्हणून हाक मारतात आणि सांगतात: देवाची आस जिवंत असतानाच धरा. त्याला याच जन्मात समजून घ्या, ओळखा; कारण जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्ती याच जीवनात मिळते. कर्म, म्हणजे आपल्याच कृत्यांचे ओझे, हा एक फास आहे. तो जिवाला जन्मोजन्मी बा…
- 38तंबोऱ्यासारखा हा देहसाधू हो, हा देह तंबोऱ्यासारखा घडवलेला आहे. त्याच्या तारा ओढून ताणल्या, खुंट्या पिळल्या, की त्यातून खुद्द प्रभूचाच सूर उमटतो. मग तारा तुटतात, खुंट्या विखरून पडतात, आणि सारे वाद्यच धुळीला मिळते; उरते ती नुसती धूळ. कबीर म्हणतात, ऐका, साधू बंधू…
- 39भोईदादा, जरा डोली ठेवगौन्याचा दिवस आला आहे, आणि माझे मन आनंदाने उचंबळून आले आहे, असे एक नवी नवरी गाते. गौना म्हणजे लहानपणी लग्न झालेली मुलगी मोठी होऊन नवऱ्याकडे नांदायला जाते तो दिवस. पण भोई तिची डोली उचलून एका ओसाड रानात नेतात. तिथे तिच्या जवळचे कोणीच नाही. ती…
- 40पैलतीरी उभा माझा मित्रअरे मना, प्रेमनगरीचा, म्हणजे देवाच्या प्रेमाचा, ठाव तुला कधी लागलाच नाही. जसा या जगात आलास, तसाच निघून जाशील. ऐक माझ्या जिवलगा, ऐक माझ्या मित्रा; या जीवनात तू काय काय केलेस? तू डोक्यावर दगडांचे ओझे घेतलेस. पुढे ते तुझ्या डोक्यावरून कोण उतरव…