PocketPage

मराठी (Original)

36 pieces

  1. उपाये येक भगवद्भक्ती · दासबोध २.५.३६लोभामुळे रजोगुण माणसाला जन्ममरणात अडकवतो. मग समर्थ विचारतात: हा रजोगुण सुटत नाही, संसाराचे बंधन तुटत नाही, आणि वासना प्रपंचात गुंतली आहे; यावर उपाय कोणता? समर्थ उत्तर देतात, उपाय एकच: भगवंताची भक्ती. विरक्ती, म्हणजे विषयांपासून मन पूर्ण सुट…
  2. ऐसें हें अवघेंचि ऐकावें · दासबोध ४.१.२९श्रवण म्हणजे शास्त्र आणि देवाच्या कथा लक्ष देऊन ऐकणे; नवविधा भक्तीतील ही पहिली भक्ती. या समासात समर्थ ऐकण्यासारख्या गोष्टींची मोठी यादी देतात. कोणत्या दोषाने कोणता रोग होतो आणि त्यावर उपाय कोणता, हे ऐकावे. स्वर्ग आणि नरक, भक्तीचे प्रकार, वे…
  3. बहुत करावें पाठांतर · दासबोध ४.२.३-५नवविधा भक्तीतली पहिली, श्रवणभक्ती सांगून झाल्यावर समर्थ या समासात दुसरी भक्ती सांगतात: कीर्तन. कीर्तन म्हणजे लोकांसमोर देवाचे गुण आणि कथा गाऊन, सांगून, त्याचा महिमा वाढवणे. समर्थ सांगतात, पुष्कळ पाठांतर करावे. नाना ग्रंथ कंठात धरावेत, म्हणज…
  4. नाहीं वैकुंठीचा ठाईं · दासबोध १.८.२या समासात समर्थ सज्जनांच्या सभेला वंदन करतात. अशा सभेत मुक्ती सुलभ होते, आणि तिथे जगदीश स्वतः उभा असतो, असे ते म्हणतात. त्याच्या पुष्टीसाठी ते देवाने नारदाला सांगितलेले प्रसिद्ध संस्कृत वचन मराठीत देतात. देव म्हणतो, नारदा, मी वैकुंठात, म्हण…
  5. चालतां बोलतां धंदा करितां · दासबोध ४.३.७नवविधा भक्तीतली तिसरी भक्ती म्हणजे स्मरण, देवाचे नाम सतत आठवणे. सकाळी, दुपारी, संध्याकाळी, सुखात, दुःखात, कोणत्याही अवस्थेत नामस्मरणाशिवाय राहू नये, असे समर्थ या समासात सांगतात. चालताना, बोलताना, कामधंदा करताना, खाताना, जेवताना, सुखी असताना…
  6. कांहींच न करूनि प्राणी · दासबोध ४.३.२१-२२नामस्मरणाच्या या समासात समर्थ नामाचा महिमा सांगतात. नामाने वाल्मीकी तरला, प्रल्हाद संकटांतून सुटला, आणि अजामेळ पावन झाला, अशी उदाहरणे ते आधीच्या ओव्यांत देतात. दुसरे काहीच न करता एखादा प्राणी केवळ वाणीने रामनाम जपतो. त्यानेही चक्रपाणी, म्हण…
  7. चहुं वर्णां नामाधिकार · दासबोध ४.३.२४नामाने असंख्य भक्त उद्धरले, आणि मोठे पापीही परम पवित्र झाले; नामस्मरणाच्या या समासाचा हाच सूर आहे. नाम घेण्याचा अधिकार चारही वर्णांना आहे. वर्ण म्हणजे जुन्या समाजरचनेतले ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे चार वर्ग. नामात लहानथोर असा भेद…
  8. ऐसी पूजा न घडे बरवी · दासबोध ४.५.३१-३३अर्चन ही नवविधा भक्तीतली पाचवी भक्ती, म्हणजे देवाची पूजा. या समासात समर्थ बाह्य पूजेचे मोठे वर्णन करतात: अलंकार, पात्रे, अन्न, पाणी, बागा, पक्षी आणि प्राणी देवाला अर्पावेत. अशी चांगली पूजा घडत नसेल, तर मानसपूजा करावी. परमेश्वराची मानसपूजा त…
  9. नमस्कारास वेचावें नलगे · दासबोध ४.६.२२-२३वंदन ही नवविधा भक्तीतली सहावी भक्ती, म्हणजे देवाला आणि संतांना नमस्कार करणे. नमस्काराने कृपा उचंबळते, पापांचे डोंगर नाश पावतात, असे समर्थ या समासात आधी सांगतात. नमस्कारासाठी काही खर्च करावा लागत नाही. कष्ट करावे लागत नाहीत. कोणतेही उपकरण कि…
  10. वचनें बोलावीं करुणेचीं · दासबोध ४.७.२६दास्य ही नवविधा भक्तीतली सातवी भक्ती, म्हणजे दास होऊन देवाची सेवा करणे. या समासात समर्थ सेवेचे सारे तपशील सांगतात. जे लागेल ते तत्काळ द्यावे, पाय धुवावेत, गंध, फुले, धूप, दीप, नैवेद्य सिद्ध ठेवावा, आणि येणाऱ्या प्रत्येकाचे आतिथ्य करावे. याच…
  11. देव सख्यत्वें राहे आपणासी · दासबोध ४.८.१२-१४सख्यभक्ती म्हणजे देवाला आपला सखा, आपला मित्र मानून केलेली भक्ती; नवविधा भक्तीतील हा आठवा प्रकार. देवाच्या या मैत्रीसाठी आपले सुख, जिवलग, प्राणसुद्धा अर्पावे, असे समर्थ या समासात सांगतात. समर्थ म्हणतात, देव आपला सखा होऊन आपल्याशी राहतो, याचे…
  12. देवावेगळें कोणीं नाहीं · दासबोध ४.८.१९-२०सख्यभक्ती म्हणजे देवाला आपला सखा मानून केलेली भक्ती; नवविधा भक्तीतली ही आठवी. मेघ वेळेवर बरसला नाही तरी चातक आपली निष्ठा बदलत नाही; तशी देवाशी मैत्री असावी, असे समर्थ या समासात सांगतात. भगवंतालाच सखा, माता, पिता, सगेसोयरे मानावे. समर्थ म्हण…
  13. मी भक्त ऐसें म्हणावें · दासबोध ४.९.४-६आत्मनिवेदन ही नवविधा भक्तीतली नववी आणि शेवटची भक्ती. आत्मनिवेदन म्हणजे स्वतःलाच देवाला वाहून टाकणे. हे कळण्यासाठी तत्त्वांचे विवरण करावे लागते, असे समर्थ या समासाच्या आरंभी सांगतात. मी भक्त आहे, असे म्हणायचे, आणि देवापासून विभक्त, म्हणजे वे…
  14. येक मुख्य परमेश्वरु · दासबोध ४.९.११आत्मनिवेदनाच्या, म्हणजे स्वतःला देवाला वाहून टाकण्याच्या या समासात समर्थ ‘मी कोण’ याचा शोध घ्यायला सांगतात. तत्त्वांचे विवरण करत गेले, की एकेक तत्त्व सरते, आणि शेवटी ‘मी’ असा काही उरतच नाही, असे ते आधीच्या ओव्यांत दाखवतात. एक मुख्य परमेश्वर…
  15. पदार्थ मनें काया वाचा · दासबोध १२.५.१६-१८पदार्थ जड आहेत; सर्वांत हालचाल करणारा आत्मा चंचळ आहे; आणि निर्मळ ब्रह्म, म्हणजे परम सत्य, निश्चळ आहे. आत्मनिवेदनाच्या या समासात समर्थ या तिन्ही पातळ्यांवर आत्मनिवेदन, म्हणजे स्वतःला देवाला वाहणे, कसे होते, ते सांगतात. पदार्थ, मन, काया आणि व…
  16. ब्रह्मांड नासेल कल्पांतीं · दासबोध ४.१०.२८-२९मुक्ती चार प्रकारच्या आहेत, असे समर्थ सांगतात. देवाच्या लोकात राहणे, देवाजवळ राहणे, आणि देवासारखे रूप मिळणे, या तीन मुक्ती पुण्य संपले की संपतात. फक्त सायुज्यमुक्ती, म्हणजे देवाशी पूर्ण एकरूप होणे, शाश्वत आहे. कल्पांती, म्हणजे सृष्टीच्या प्…
  17. दर्पणीं प्रतिबिंब दिसे · दासबोध ३.१०.१६-१९वैराग्याच्या या समासात समर्थ भावाचा महिमा सांगतात. भगवंत भावाचा भुकेला आहे, आणि ज्याचा जसा भाव, तसा देव त्याला भेटतो. हे समजावण्यासाठी ते आरशाचे उदाहरण देतात. आरशात प्रतिबिंब दिसते, ते जो जसा असेल तसेच दिसते. त्याचे सूत्र आपल्याच हाती असते.…
  18. आयुष्य हेचि रत्नपेटी · दासबोध ३.१०.२७वैराग्याच्या या समासात समर्थ भगवंताच्या भक्तांना धन्य म्हणतात. ते स्वतः तरले, इतरांच्याही उपयोगी पडले, आणि अनंत जन्मांचे पुण्य त्यांच्या रूपाने फळाला आले, असे ते आधीच्या ओव्यांत सांगतात. आयुष्य हीच एक रत्नांची पेटी आहे. तिच्यात भजनाची सुंदर…
  19. जयास वाटे सुखचि असावें · दासबोध ३.१०.६३रामाला सोडून जी जी आशा धरावी, ती निराशेतच संपते. ‘माझे, माझे’ करत राहिले, तर शेवटी शीणच उरतो, असा इशारा समर्थ वैराग्याच्या या समासात देतात. ज्याला वाटते, आपल्याला सुखच असावे, त्याने रघुनाथाच्या भजनाला लागावे. आणि आपले सारे स्वजन, जे दुःखाचे…
  20. नाना फळें पक्षी खाती · दासबोध ७.९.३९-४०श्रवणाच्या या समासात समर्थ सांगतात की खरा ग्रंथ तो, ज्याने विषयवासना मोडते आणि भक्ती व विरक्ती उपजते. मोक्षाशिवाय दुसरे फळ सांगणारी फलश्रुती म्हणजे दुराशेची पोथी, असे ते आधी सांगतात. पक्षी नाना फळे खातात, आणि त्यानेच तृप्त होतात. पण चकोराच्…
  21. कामनेनें फळ घडे · दासबोध १०.७.२०-२१निर्गुणाचे ज्ञान झाले म्हणून सगुणाचे भजन सोडू नये, हे या समासाचे सांगणे आहे. निष्काम बुद्धीने केलेल्या भजनाला त्रैलोक्यात तुलना नाही, असे समर्थ आधीच्या ओवीत सांगतात. कामना धरून भजले, तर फळ मिळते. निष्काम भजनाने, म्हणजे काहीही न मागता केलेल्…
  22. दिधल्याविण पाविजेना पेरिल्याविण उगवेना · दासबोध ७.१०.२०-२२देहापलीकडच्या स्थितीच्या या समासात समर्थ लोकांच्या एका समजुतीवर बोट ठेवतात. शुक्लपक्षात, उत्तरायणात, दिवसा मरण आले, शेवटच्या क्षणी देवाचे स्मरण झाले, तर सद्गती मिळते; शेवटी भगवंत भेटतोच, असे लोक मानतात. जिवंतपणी पेरलेच नाही, तर उगवणार कुठून…
  23. मी कर्ता ऐसें म्हणसी · दासबोध ६.७.३६सगुण भजनाच्या या समासात समर्थ सांगतात की रघुनाथाचे स्मरण करून काम केले, तर ते तत्काळ सिद्धीला जाते. ‘मी कर्ता’ म्हटले तर काहीच घडत नाही, आणि याची प्रचीती तू आताच घेऊन पाहू शकतोस, असे ते आधीच्या ओवीत म्हणतात. समर्थ म्हणतात, ‘मी कर्ता’ असे म्…
  24. कर्ता आपण ऐसे म्हणावें · दासबोध १३.६.२६-२७श्वास कोंडला की देह पडतो, आणि पडलेल्या देहाला मडे म्हणतात. मड्याच्या हातून काहीही घडत नाही. विचाराने ‘मी’चा शोध घेताना समर्थ आधी दाखवतात की देह आणि वायू एकमेकांशिवाय काहीच करू शकत नाहीत. आपण कर्ता आहोत, असे म्हणायचे, तर सगळे आपल्या इच्छेप्र…
  25. आहे तितुकें देवाचें · दासबोध ११.३.२८सदैव, म्हणजे भाग्यवान माणूस एक क्षणही रिकामा जाऊ देत नाही. आधी काही मिळवतो, मग जेवतो. अडलेल्यांना सोडवतो. असा सर्व बाबतींत सावध असलेल्याला खेद कुठला, असे समर्थ विचारतात. जे जे आहे, ते सारे देवाचे आहे, या निश्चयाने वागावे. या रीतीने उद्वेगाच…
  26. आमुचे कुळीं रघुनाथ · दासबोध ६.७.२१-२२सगुण भजनाच्या या समासात एक शिष्य म्हणतो, आता ज्ञान झाले, मग भजन कशाला? समर्थ त्याला विचारतात, धन्यापुढे लोटांगण घालतोस, लोकांचे समाधान राखतोस, आणि देवालाच मानत नाहीस, हे कसले ज्ञान? मग समर्थ आपली स्वतःची निष्ठा सांगतात. आमच्या कुळाचा देव रघ…
  27. करी दुर्जनांचा संहार · दासबोध ६.७.२९सगुण भजनाच्या या समासात समर्थ ज्ञानाच्या अहंकाराने भजन सोडणाऱ्याला सांगतात, असे करू नये; रघुनाथाच्या, म्हणजे श्रीरामाच्या भजनाला लागावे. त्यातून येणारे ज्ञानच ढळत नाही. त्या रामाचे काम कसे चालते, ते समर्थ सांगतात. तो दुर्जनांचा संहार करतो,…
  28. पतितपावनाचे दास तेहि पावन करिती जगास · दासबोध १२.३.३३भक्ताच्या या समासात समर्थ सांगतात, देव आणि भक्त यांचे मूळ शोधत गेले की उपाधिरहित आत्माच उरतो. मीपण बुडते, बंधन तुटते, आणि अशा ज्ञानाने आणि विवेकाने बहुत लोक पावन झाले. समर्थ म्हणतात, देवाला पतितपावन म्हणतात, म्हणजे पडलेल्यांना, पापात बुडाले…
  29. पूर्वी होता वाल्हाकोळी · दासबोध १६.१.११-१२हा समास वाल्मीकी ऋषींच्या स्तवनाचा आहे. रामायणाचे कवी वाल्मीकी पूर्वी वाटमारी करणारे वाल्या कोळी होते, ही कथा प्रसिद्ध आहे. रामनाम उलटे घेऊनसुद्धा त्यांच्या पापांचे पर्वत फुटले, असे समर्थ आधीच्या ओव्यांत सांगतात. समर्थ म्हणतात, पूर्वी ते वा…
  30. निर्गुणीं ज्ञान जालें · दासबोध १०.७.१६-१८निर्गुण म्हणजे रूप, गुण नसलेले परब्रह्म; सगुण म्हणजे रूप धारण केलेला देव, ज्याची पूजा, भजन करता येते. या समासात समर्थ सांगतात, एक गुरू, एक देव, कुठे तरी भाव असावा; भावाविना सगळे वाया जाते. समर्थ म्हणतात, निर्गुणाचे ज्ञान झाले म्हणून कोणी सग…
  31. एवं सृष्टि मिथ्या जाण · दासबोध ६.६.६०सृष्टीच्या उत्पत्तीच्या आणि लयाच्या या समासात समर्थ सांगतात, सृष्टी नाशवंत आहे हे संत जाणतात. तरीही तो निश्चय होण्यासाठी सगुणाचे भजन करावे, कारण सगुणाच्या आधारानेच निर्गुण गाठता येते. समर्थ म्हणतात, अशा रीतीने ही सृष्टी मिथ्या, म्हणजे खरी न…
  32. जो निर्मळास ध्याईल · दासबोध ११.२.३७-३९या समासात समर्थ लोक मानतात ते चार प्रकारचे देव सांगतात: नाना मूर्ती, अवतार, सर्वांचा अंतरात्मा, आणि कधीही न बदलणारे निर्मळ, निश्चळ ब्रह्म. पहिले तीन प्रकृतीच्या अंतर्गत आहेत; त्यापलीकडचे विवेकाने जाणावे, असे ते सांगतात. मग समर्थ नियम सांगता…
  33. विभक्तपणें नसावें तरीच भक्त म्हणवावें · दासबोध ११.८.१३-१४अंतरात्म्याचे विवरण करणाऱ्या या समासात समर्थ सांगतात, जो अंतरात्म्याचा पुन्हा पुन्हा विचार करत राहतो, त्याच्यासाठी शेवटी देवाहून वेगळे काही उरत नाही. म्हणून समर्थ म्हणतात, देवापासून विभक्त, वेगळे राहू नये; तरच स्वतःला भक्त म्हणवावे. नाहीतर…
  34. तो अंतर्देव चुकती · दासबोध १८.८.११-१२अंतर्देवाच्या या समासात समर्थ सांगतात, देहाला चालवणारा आत्मा, जाणीवरूपाने आत राहणारा, तोच खरा देव. समर्थ म्हणतात, लोक हा अंतरीचा देव चुकवतात आणि धावाधाव करत तीर्थांना जातात. देवाला न ओळखता बिचारे प्राणी कष्ट करतात. मग ते आपल्या अंतःकरणात वि…
  35. विवेकेंविण जो भाव · दासबोध १८.८.१६अंतर्देवाच्या या समासात समर्थ सांगतात, देवाला शोधायचे ते आत. विवेकी शहाणे अंतरात शोध घेतात, आणि अविवेकी भ्रमात भुलतात. समर्थ म्हणतात, विवेकाविना असलेला भाव हा भाव नव्हे, तो अभावच. विवेक म्हणजे शाश्वत काय आणि नश्वर काय, हे ओळखणे. याला आधार म…
  36. मृतिकापूजन करावें आणी सवेंचि विसर्जावें · दासबोध २०.९.१-३दासबोधाच्या शेवटच्या दशकातला हा समास सूक्ष्म निरूपणाचा आहे. त्याच्या आरंभीच समर्थ एक प्रश्न उभा करतात. मातीची मूर्ती करून तिची पूजा करावी, आणि लगेच तिचे विसर्जन करावे, हे अंतःकरणाला स्वभावतःच पटत नाही. देवाला पूजावे आणि मग टाकून द्यावे, हे…