- 1आधी प्रपंच करावा नेटका · दासबोध १२.१.१समर्थ सांगतात, आधी आपला प्रपंच, म्हणजे घर, संसार आणि कामधंदा, नेटका करावा. मग परमार्थाचा, म्हणजे देवाच्या आणि आत्म्याच्या शोधाचा विवेक हाती घ्यावा. विवेक म्हणजे शाश्वत काय आणि नश्वर काय, याचा भेद ओळखणे. विवेकी लोकहो, यात आळस करू नका. पुढच्य…
- 2प्रपंच सांडून परमार्थ कराल · दासबोध १२.१.२-४चुकण्याचे दोन मार्ग आहेत. प्रपंच सोडून परमार्थ केला, तर खायला अन्नही मिळत नाही. मग त्या करंट्याला, अभाग्याला, परमार्थ कुठला? आणि परमार्थ सोडून नुसता प्रपंच करशील, तर तू यमयातना भोगशील. शेवटी त्या यातना भोगताना तू अतिशय कष्टी होशील. म्हणून,…
- 3संसारीं असतां मुक्त · दासबोध १२.१.८-९जो प्रपंचात सावधान असतो, तोच परमार्थ करील, हे जाण. आणि जो प्रपंचात बेभरवशाचा, तो परमार्थातही खोटा ठरतो. जो संसारात असूनही मुक्त आहे, तोच खरा संयुक्त, म्हणजे दोन्हींचा तोल साधलेला, जाणावा. योग्य काय आणि अयोग्य काय, हे तो सतत पाहतो; हीच खरी व…
- 4प्रपंच सुखें करावा · दासबोध ५.३.१०३प्रपंच सुखाने करावा. पण त्याबरोबर थोडा तरी परमार्थ वाढवावा. परमार्थ पूर्णच बुडवणे हे विहित नाही, योग्य नाही. शिष्याच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ आधी संसारावर कठोर बोलतात. संसाराच्या संगतीने कोणाला सुख मिळाले, असे कधी पाहिले नाही, की ऐकले…
- 5बहुतां जन्मांचा सेवट · दासबोध ११.३.१-२अनेक जन्मांच्या शेवटी हा नरदेह, म्हणजे माणसाचा जन्म, अचानक हाती लागतो. म्हणून येथे नीतीने आणि न्यायाने, चोख वागावे. प्रपंच नेमका, नीट मोजूनमापून करावा. आणि परमार्थाचा विवेक पाहावा, म्हणजे खरे काय आणि नश्वर काय, याचा विचार ठेवावा. त्याने इहल…
- 6नाना वेश नाना आश्रम · दासबोध १४.७.१-४वेश नाना, आश्रम नाना, पण सर्वांचे मूळ गृहस्थाश्रम आहे. स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ, या तिन्ही लोकांतल्या जीवांना तेथेच विश्राम मिळतो. जुन्या रीतीत आयुष्याचे चार आश्रम मानले: ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यास. गृहस्थाश्रम म्हणजे घर-संसा…
- 7जगदीशापरता लाभ नाहीं · दासबोध १२.८.३०-३१जगदीशाहून मोठा लाभ नाही. बाकी सारे काही फक्त कामापुरते आहे. आणि हा लाभ संसार करत असतानाही मिळतो; संसारातच समाधान लाभते. पूर्वी जनकासारखे अनेक राजे होऊन गेले. ते राज्य करत असतानाही असे समाधानी होते. तसेच आताही कित्येक पुण्यश्लोक, पवित्र कीर्…
- 8असो भगवत्प्राप्तीविण करी संसाराचा सीण · दासबोध १.९.२६-२७भगवंताची प्राप्ती न करता जो केवळ संसाराचा शीण, संसाराचे कष्ट करत राहतो, तो मूर्ख. त्याचे तोंडही पाहू नये. भल्या माणसाने परमार्थाने आपले जीवन भरून टाकावे. आपल्या शरीराचे सार्थक करावे. आणि हरीची, देवाची भक्ती करून आपल्या पूर्वजांचाही उद्धार क…
- 9विवेकाचें फळ तें सुख · दासबोध १३.७.२८या समासात समर्थ सांगतात की देवाने नाना सुखे निर्माण केली, पण लोक त्या सुखांत गुंतून देवालाच चुकतात. सुख सुख म्हणतच ते दुःख भोगत मरतात. समर्थ म्हणतात, विवेकाचे, म्हणजे शाश्वत आणि क्षणिक यांचा भेद ओळखण्याचे फळ सुख, आणि अविवेकाचे फळ दुःख. दोन्…
- 10विचार पाहेल तो पुरुषु · दासबोध १०.९.२८जो विचार पाहतो, विचाराने चालतो, तोच खरा माणूस. जो विचार करत नाही, तो पशू. अशी वचने सर्वेश्वराने, सर्वांच्या स्वामीने, ठिकठिकाणी सांगितली आहेत, असे समर्थ म्हणतात. विचार न करता जे जे केले, ते सगळे वाया गेले; म्हणून कोणत्याही कामात आधी विचारान…
- 11ईश्वरीं प्रेमा अधिक · दासबोध २.७.९ईश्वरावर अधिक प्रेम असते. प्रपंच लोकरीतीप्रमाणे, जगात जसा शोभतो तसा, नीट संपादला जातो. आणि विवेक सदा जवळ असतो. ही सत्त्वगुणाची लक्षणे. सत्त्व, रज आणि तम हे प्रकृतीचे तीन गुण; त्यांतला सत्त्वगुण म्हणजे शुद्ध, शांत आणि प्रकाशमान वृत्ती. सत्त्…
- 12जें आपल्या प्रत्यया येना · दासबोध १३.३.१८-१९जे आपल्या प्रत्ययाला, स्वतःच्या अनुभवाला येत नाही, ते नुसत्या अनुमानाने घेऊ नये. प्रत्ययाविना कोणत्याच माणसाचा व्यवहार चालत नाही. व्यवहारात तर हवीच, पण प्रवृत्ती आणि निवृत्ती, जीवनाच्या दोन्ही दिशांतही प्रचीती पाहिजे. प्रवृत्ती म्हणजे संसार…
- 13शब्दरत्नें परीक्षावीं प्रत्ययाचीं पाहोन घ्यावीं · दासबोध १८.५.३शब्दांची रत्ने रत्नपारख्यासारखी पारखून घ्यावीत. जी प्रत्ययाची, अनुभवाला उतरणारी आहेत, ती पाहून घ्यावीत. बाकीची सगळी एका बाजूला सोडून द्यावीत. या समासात समर्थ विचाराविना केलेल्या पाठांतराची खिल्ली उडवतात. धान्य पुष्कळ मोजले, पण त्या मापाने त…
- 14सकळ गुणांमधें सार · दासबोध १८.६.२२सर्व गुणांमध्ये सार म्हणजे तजवीज, म्हणजे कामाची नीट योजना आणि व्यवस्था, आणि त्याबरोबर विवेक आणि विचार. यांच्या बळावर इहलोक आणि परलोक, दोन्हींचा पैलतीर गाठता येतो. उत्तम पुरुषाच्या या समासात समर्थ आधी ईश्वराने दिलेल्या देणग्यांची यादी करतात.…
- 15समयासारिखा समयो येना · दासबोध १८.६.६-८एक प्रसंग दुसऱ्यासारखा येत नाही. म्हणून एकच नियम सहसा सर्वत्र चालत नाही. नियमालाच धरून बसले, तर राजकारणात अंतर पडते, काम बिघडते. समर्थांच्या मराठीत राजकारण म्हणजे आजचे सत्तेचे राजकारण नव्हे, तर माणसे आणि व्यवहार कुशलतेने हाताळण्याची कला. उत…
- 16आधीं राखावा आचार · दासबोध १७.१०.२५आधी आचार, म्हणजे शुद्ध आणि नेमके वर्तन, राखावा. मग विचार पाहावा. आचार आणि विचार, या दोहोंनीच पैलतीर गाठता येतो. हा समास टोणप्या सिद्धांचा आहे: सिद्ध, म्हणजे साक्षात्कारी, असल्याचा आव आणणारे ढोंगी मूर्ख. त्यांना खरे आणि खोटे एकच वाटते. जो आप…
- 17विषयजनित जें जें सुख · दासबोध ३.१०.६५-६७मासा गळ गिळतो, तेव्हा त्याला सुख वाटते. पण गळ ओढला, की त्याचा घसा फाटतो. किंवा चारा घेऊन पळणारे बिचारे हरीण धडपडून आपटते. विषयांतून, म्हणजे इंद्रियांना सुख देणाऱ्या गोष्टींतून, उपजणारे प्रत्येक सुख तसेच आहे. तेथेच मोठे दुःख होते. आधी गोड आण…
- 18विचारेंविण बोलों नये · दासबोध २.२.४विचार केल्याशिवाय बोलू नये. मागचा-पुढचा विचार केल्याशिवाय पाऊल टाकू नये. आणि मर्यादा सोडून साधी हालचालही करू नये. उत्तम लक्षणांच्या समासाच्या आरंभीचे हे नियम आहेत. ज्या गुणांनी शहाणपणाची खूण अंगी बाणते, ते सांगण्याआधी समर्थ श्रोत्यांना सावध…
- 19जनीं आर्जव तोडूं नये · दासबोध २.२.६लोकांमधले आर्जव, म्हणजे सौजन्य आणि सलोखा, तोडू नये. पापाने धन जोडू नये. आणि पुण्याचा मार्ग कधीही, कोणत्याही काळी सोडू नये. उत्तम लक्षणांचा हा समास अशा नियमांची माळ आहे: प्रत्येक ओवीत तीन नियम, आणि प्रत्येकाच्या शेवटी नये. अति वाद करू नये, प…
- 20क्षणाक्षणां रुसों नये · दासबोध २.२.११क्षणाक्षणाला रुसू नये. खोटा पुरुषार्थ बोलू नये, न केलेल्या मोठेपणाच्या गोष्टी सांगू नये. आणि आपला पराक्रम करून दाखवल्याशिवाय त्याचे वर्णन करू नये. रुसणारा आणि बढाया मारणारा, हे उत्तम लक्षणांच्या या समासात समर्थ ज्यांच्याविषयी सावध करतात, त्…
- 21सत्यायेवढें सुकृत नाहीं · दासबोध १०.१०.५४-५५सत्याएवढे पुण्य नाही, आणि असत्याएवढे पाप नाही. प्रचीतीविना, स्वतःच्या अनुभवाविना, कुठेच समाधान नाही. मग समर्थ या शब्दांना त्यांचा सर्वांत खोल अर्थ देतात. सत्य म्हणजे स्वरूप, आपले खरे आत्मरूप. असत्य म्हणजे माया, अनेक रूपे दाखवणारी नश्वर शक्त…
- 22जगामधें जगमित्र जिव्हेपासीं आहे सूत्र · दासबोध १९.२.१९जगात सर्वांचा मित्र, जगमित्र व्हायचे, तर त्याचे सूत्र जिभेपाशी आहे, म्हणजे आपल्या बोलण्यात आहे. आणि कुठे ना कुठे सत्पात्र, म्हणजे योग्यतेचा भला माणूस, शोधून काढावा. लोकांमध्ये कसे वागावे, हे हा समास सांगतो. आधी ठिकठिकाणची माहिती घेऊन मगच गा…
- 23जयाचा भावार्थ जैसा · दासबोध १.१.३८ज्याचा भावार्थ जसा, त्याला लाभही तसाच होतो. भावार्थ म्हणजे मनातली श्रद्धा आणि प्रामाणिक भाव. आणि जो माणूस मत्सर धरतो, त्याला तेच प्राप्त होते, म्हणजे मत्सराचेच फळ मिळते. ग्रंथारंभीच्या या समासात समर्थ दासबोधाच्या श्रवणाची फळश्रुती सांगतात.…
- 24आपला आपण करी कुडावा · दासबोध १७.७.८जो आपले हित आपणच करतो, तो आपला मित्र जाणावा. आणि जो आपला नाश आपणच करतो, तो आपला वैरी समजावा. कुडावा म्हणजे आधार, आपले भले साधणे. संगतीचा माणसावर होणारा परिणाम समर्थ येथे सांगतात. चांगली संगत लाभली, तर उसात गोडी यावी तसे होते. वाईट संगत म्हण…
- 25साक्षपी शाहाण्याची संगती · दासबोध १७.७.१६-१७उद्योगी आणि शहाण्या माणसांची संगत धरली, तर माणूसही उद्योगी आणि शहाणा होतो. आळशी मूर्खांची संगत धरली, तर तोही आळशी मूर्ख होतो. साक्षपी म्हणजे नेटाने, तत्परतेने काम करणारा. उत्तम संगतीचे फळ सुख, आणि अधम संगतीचे फळ दुःख. मग आनंद सोडून शोक कशास…
- 26अवगुण सोडितां जाती · दासबोध १४.६.५-६चातुर्याच्या, म्हणजे माणसे आणि व्यवहार जाणण्याच्या शहाणपणाच्या, या समासाची सुरुवात सहजगुणांपासून होते. रूप आणि लावण्य अभ्यासाने येत नाही. काळा माणूस गोरा होत नाही, आंधळा डोळस होत नाही, मुक्याला वाचा फुटत नाही. पण अंगी आणता येणाऱ्या गुणांचा…
- 27कष्टेंविण फळ नाहीं · दासबोध १८.७.३-५कष्टाशिवाय फळ नाही, कष्टाशिवाय राज्य नाही. जगात काही केल्याशिवाय काहीही साध्य होत नाही. आळसाने काम नासते, हे तर प्रत्यक्ष अनुभवाला येते. तरी हीन लोक कष्टाला चुकवतात. जे आधी कष्टाचे दुःख सोसतात, ते पुढे सुखाचे फळ भोगतात. आणि जे आधी आळसात सुख…
- 28साक्षेप करितां कष्टती · दासबोध ११.३.११-१३नेटाने उद्योग करताना माणसे कष्टतात खरी, पण पुढे त्यांना सुबत्ता लाभते. प्रयत्नानेच ती खाऊनपिऊन सुखी होतात. आळस म्हणजे उदासीनता. आळस माणसाला नागवतो, त्याचे प्रयत्न बुडवतो, आणि करंटेपणाच्या, म्हणजे दुर्भाग्याच्या, खुणा उघड करतो. म्हणून आळस अस…
- 29लाहान थोर काम कांहीं · दासबोध १२.९.६-८प्रयत्नाची शिकवण देणाऱ्या या समासाची सुरुवात एका प्रश्नाने होते. एक माणूस दुर्बल, लाचार, आळशी आणि कर्जबाजारी आहे. त्याला खायला अन्न नाही, नेसायला वस्त्र नाही, राहायला झोपडी नाही, सोयरे नाहीत, मित्र नाहीत. त्याने काय करावे, जगावे की मरावे? त…
- 30आळसें राहिला विचार · दासबोध ८.६.३०-३२आळसामुळे विचार राहून गेला, आणि आचार बुडाला. काहीही केले तरी आळसामुळे पाठांतर होत नाही. आळसाने श्रवण घडत नाही, निरूपण होत नाही, आणि परमार्थाची खूण मलिन होते. परमार्थ म्हणजे देवाचा आणि आपल्या खऱ्या स्वरूपाचा शोध. आळसाने नित्यनेम राहून जातो, अ…
- 31कोणीयेक काम करितां होतें · दासबोध १९.९.१५-१६राजकारणाच्या या समासात समर्थ समुदायाच्या प्रमुखाला माणसे आणि कामे सांभाळण्याची कला सांगतात. त्यांच्या मराठीत राजकारण म्हणजे आजचे सत्तेचे राजकारण नव्हे, तर लोक आणि व्यवहार हाताळण्याचे शहाणपण. आळस केला तर सारा कारभारच बुडतो, असे ते याच समासात…
- 32सामर्थ्य आहे चळवळेचें · दासबोध २०.४.२६सामर्थ्य चळवळीचे आहे. जो जो कृती करील, त्याचे ते होते. पण येथे भगवंताचे अधिष्ठान पाहिजे, असे समर्थ सांगतात. चळवळ म्हणजे अंग हलवून केलेला उद्योग; अधिष्ठान म्हणजे ज्यावर सारे उभे राहते तो पाया. या समासाच्या याच भागात समर्थ म्हणतात की वनावर वन…
- 33घालून अकलेचा पवाड · दासबोध १२.९.२९आपल्या बुद्धीचा विस्तार इतका वाढवावा, की माणूस ब्रह्मांडाहूनही मोठा व्हावा. मग तेथे ते दुष्ट करंटेपण कुठून येणार? करंटेपण म्हणजे दुर्भाग्य, काहीच हाती न लागणे. प्रयत्नाच्या या समासाची सुरुवात एका निराधार, करंट्या माणसाच्या प्रश्नाने होते: म…
- 34झिजल्यावांचून कीर्ति कैंची · दासबोध १९.३.२४झिजल्यावाचून कीर्ती कुठून मिळणार? मान्यता काही फुकटची नसते. अवलक्षणांनी मात्र जिकडे तिकडे छीथू होते, असे समर्थ सांगतात. हा समास करंट्याची, म्हणजे दुर्भागी माणसाची लक्षणे सांगतो. आधीच्या ओव्यांत समर्थ म्हणतात, त्याला काहीच पुरते कळत नाही, तर…
- 35ऐसा ग्रंथ जपोनी ल्याहावा · दासबोध १९.१.१२-१३हा समास लेखनाच्या क्रियेचा आहे. छपाईपूर्वीच्या त्या काळात ग्रंथ हाताने लिहून उतरवले जात. ओळीला ओळ लागू नये, पान शिशाने रेखाटून त्यावर नेमके लिहावे, आणि तपासताना एकही चूक सापडू नये, असे समर्थ आधीच्या ओव्यांत सांगतात. ग्रंथ असा जपून लिहावा, क…
- 36नरदेह हा स्वाधेन · दासबोध १.१०.२५हा नरदेह, म्हणजे मनुष्यजन्म, आपल्या स्वतःच्या स्वाधीन आहे. तो सहसा दुसऱ्याच्या अधीन नसतो. पण तो परोपकारात झिजवावा, आणि कीर्तीच्या रूपाने मागे उरवावा, असे समर्थ सांगतात. नरदेहाची स्तुती करणाऱ्या या समासात समर्थ आधी सांगतात की संत, महंत, ऋषी,…
- 37शरीर परोपकारीं लावावें · दासबोध १२.१०.५आपले शरीर परोपकारात लावावे. अनेकांच्या कामी यावे. आणि कोणाचेही काही उणे पडू देऊ नये. हा समास उत्तम पुरुषाची लक्षणे सांगतो. आधी स्वतः ज्ञानाने तृप्त व्हावे, आणि मग तेच ज्ञान लोकांना सांगावे. स्नान, संध्या, देवपूजा, एकाग्र जप आणि ध्यान, हरिकथ…
- 38दुसर्याच्या दुःखें दुःखवावें · दासबोध १२.१०.७-८दुसऱ्याच्या दुःखाने आपणही दुःखी व्हावे, आणि दुसऱ्याच्या संतोषाने आपण सुखी व्हावे. चांगल्या शब्दांनी प्राणिमात्राला जोडून घ्यावे. अनेकांचे अन्याय क्षमा करावेत. अनेकांची कामे पार पाडावीत. आणि परके लोकही आपल्या माणसांहून अधिक आपले व्हावेत. उत्…
- 39म्हणोन दुसर्यास सुखी करावें · दासबोध १४.६.२३-२५म्हणून दुसऱ्याला सुखी करावे, आणि त्यानेच आपण सुखी व्हावे. दुसऱ्याला कष्ट दिले, तर ते कष्ट आपल्यालाच भोगावे लागतील. हे तर उघडच आहे. पण नीट पाहिल्यावाचून ते कामाला येत नाही. समजणे, हाच प्राणिमात्राला उपाय आहे. जे समजले आणि तसे वागले, तेच भाग्…