- 1सद्गुरुकृपेविण कांहीं भवतरणोपाव तों नाहीं · दासबोध ४.४.४-५पादसेवन ही नवविधा भक्तीतील चौथी भक्ती. काया, वाचा आणि मनाने सद्गुरूच्या चरणांची सेवा करणे, म्हणजे पादसेवन, असे समर्थ या समासात सांगतात. सद्गुरू म्हणजे परमार्थाचा खरा मार्ग दाखवणारा, आत्मज्ञानी गुरू. समर्थ म्हणतात, सद्गुरूच्या कृपेशिवाय भवसा…
- 2सद्गुरुविण ज्ञान कांहीं · दासबोध ५.१.२१-२२गुरुनिश्चयाच्या या समासात समर्थ सद्गुरूची, म्हणजे आत्मज्ञान देणाऱ्या खऱ्या गुरूची, आवश्यकता सांगतात. स्वधर्माने वागणारा ब्राह्मण पूज्य खरा, पण सद्गुरूविना ब्रह्मज्ञान होत नाही, असे ते आधीच्या ओवीत म्हणतात. समर्थ म्हणतात, सद्गुरूशिवाय ज्ञान…
- 3भांडारगृहें भरलीं परी असती आडकलीं · दासबोध ७.२.१३-१५ब्रह्माच्या या समासात समर्थ सांगतात, ब्रह्म शब्दांपलीकडचे आहे; तिथे वाचा परत फिरते आणि मनालाही ते गाठता येत नाही. मग मनाला जे अप्राप्य, ते प्राप्त कसे होईल? सद्गुरूविना हे घडत नाही, असे ते म्हणतात. हे समजावण्यासाठी समर्थ भांडाराचा दृष्टांत…
- 4जो ब्रह्मज्ञान उपदेसी · दासबोध ५.२.९-१०गुरूच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ नाना प्रकारचे गुरू सांगतात. औषधे, किमया, गायन, वादन, पोटापाण्याचा धंदा शिकवणारे, आई आणि वडील, हे सगळे गुरूच. पण पैलतीराला पोहोचवणारा सद्गुरू त्यांच्याहून वेगळा. तो कोण, ते समर्थ सांगतात. जो ब्रह्मज्ञानाच…
- 5फोडूनि शब्दाचें अंतर · दासबोध ५.२.१५गुरूच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ सद्गुरूची, म्हणजे आत्मज्ञान देणाऱ्या खऱ्या गुरूची, एकामागून एक लक्षणे सांगतात. भवरूपी वाघाने झडप घातलेल्या वासराला जो तत्काळ सोडवतो, वासनेच्या नदीच्या पुरात बुडणाऱ्याला उडी घालून तारतो, तो सद्गुरू. समर्थ…
- 6शिष्यास न लविती साधन · दासबोध ५.२.२१-२२गुरूच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ सद्गुरू आणि खोटा गुरू यांतला फरक सांगतात. शिष्याच्या मनाप्रमाणे वागणारा, पैशासाठी विकला गेलेला गुरू हा गुरूच नव्हे, असे ते आसपासच्या ओव्यांत ठामपणे सांगतात. जे गुरू शिष्याला साधनेला, म्हणजे नियमाने करायच…
- 7म्हणोनि ज्ञान वैराग्य आणि भजन · दासबोध ५.२.५२-५३गुरूच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ सांगतात, खऱ्या सद्गुरूच्या अंतरात शुद्ध ब्रह्मज्ञान असते आणि बाहेर निष्ठेचे भजन. उपासनेचा आधार नसेल तर परमार्थ निराधार होतो, आणि कर्म सुटले की आचार भ्रष्ट होतो, असे ते आधीच्या ओवीत म्हणतात. म्हणून सद्गुर…
- 8अरे गहनाचेंही गहन · दासबोध ५.६.३९-४०शुद्ध ज्ञानाच्या या समासात समर्थ सांगतात, मराठी ग्रंथांहून संस्कृत श्रेष्ठ, आणि संस्कृतात वेदांत श्रेष्ठ, कारण त्यात वेदांचा गाभा प्रकट झाला आहे. आता त्या वेदांताचेही मंथन करून काढलेले सार ऐक, असे ते म्हणतात. अरे, गहनाहूनही जे गहन आहे, ते स…
- 9म्हणोनि सद्गुरूचें भजन · दासबोध ७.१०.४१-४३सातव्या दशकाच्या या शेवटच्या समासात समर्थ संतांचा आणि सद्गुरूच्या भजनाचा महिमा सांगतात. सद्गुरूचे भजन हेच परमार्थाचे जन्मस्थान, असे ते याच्या आधी म्हणतात. म्हणून ज्याला सद्गुरूचे भजन घडते, तोच धन्य. सद्गुरूविना दुसरे समाधान नाही. आता शब्दां…
- 10गुरुशिष्यां एकचि पद · दासबोध ७.२.२९-३१ब्रह्माच्या या समासात समर्थ सांगतात, ब्रह्मात उच्च नीच नाही. राजा आणि रंक, पुरुष आणि स्त्री, ब्राह्मण आणि शूद्र, सगळ्यांचे ब्रह्म एकच; तिथे कोणाचे सोवळे, कोणाचे ओवळे असा भेद नाही. समर्थ म्हणतात, गुरू आणि शिष्य दोघे शेवटी एकाच पदाला पोहोचतात…
- 11जे वस्तु परम दुल्लभ · दासबोध १.५.२संतांच्या स्तवनाचा हा समास. त्याच्या आरंभी समर्थ परमार्थाचा आधार असलेल्या सज्जनांना वंदन करतात; त्यांच्यामुळेच गुह्य ज्ञान लोकांत प्रकट होते. समर्थ म्हणतात, जी वस्तू परम दुर्लभ आहे, जिचा लाभ मिळणे अशक्यच वाटते, तीच संतांच्या संगतीने सुलभ हो…
- 12संत आनंदाचें स्थळ · दासबोध १.५.१६-१९संतांच्या स्तवनाच्या या समासात समर्थ सांगतात, जी वस्तू शब्दांनी वर्णता येत नाही, तेच संतांचे खरे स्वरूप आहे. मग ते संत कसे आहेत, हे एकामागून एक प्रतिमांनी सांगतात. संत आनंदाचे स्थान आहेत, संत म्हणजे केवळ सुख. नाना प्रकारच्या संतोषाचे मूळ म्…
- 13जो जाणेल भगवंत · दासबोध ६.१.१६-१७देवाच्या शोधाच्या या समासात समर्थ विचारतात, ब्रह्मदेव सृष्टी निर्माण करतो, पण ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शंकर यांनाही निर्माण करणारा कोण? तो देव ओळखावा, न कळेल तर सत्संग धरावा, असे ते सांगतात. मग संत कोणाला म्हणावे, ते समर्थ सांगतात. जो भगवंताला…
- 14पृथ्वीमधें बहुत जन · दासबोध २०.३.२५-२७या समासात समर्थ सांगतात, माया मिथ्या आहे हे कळले, तरी तिची भीड का धरावी? त्या भिडेनेच माणूस आपल्या खऱ्या स्वरूपापासून घसरतो. समर्थ म्हणतात, पृथ्वीवर बहुत माणसे आहेत, त्यांत सज्जनही आहेत. पण साधूला साधूशिवाय दुसरा कोण ओळखतो? म्हणून संसार सोड…
- 15जो संतांसी शरण गेला · दासबोध ७.१०.३५देहापलीकडच्या स्थितीच्या या समासात समर्थ ज्ञानी साधूचे वर्णन करतात. तो जिवंत असतानाच मेलेला, मरणाला मारून जगणारा आहे. तो लोकांत दिसतो, पण दृश्य पदार्थ त्याला स्पर्शही करत नाहीत. अशा साधूंचे भजन घडले, तर इतर लोकही पावन होतात. समर्थ म्हणतात,…
- 16जनास दिसे हा दुश्चित · दासबोध १४.७.१५युगधर्माच्या या समासात एका ठिकाणी समर्थ खऱ्या भगवद्भक्ताचे वर्णन करतात. तो अंतरातून विरक्त आहे, आत्मज्ञानी आहे, आणि त्याच्या केवळ दर्शनाने लोकांना समाधान मिळते. समर्थ म्हणतात, लोकांना तो दुश्चित, म्हणजे लक्ष नसलेला, कुठेतरी हरवलेला दिसतो. प…
- 17संसार मिथ्या ऐसा कळला · दासबोध १४.७.२५-२६युगधर्माच्या या समासात समर्थ घर सोडून जाणाऱ्या नाना लोकांचे चित्र रेखाटतात. कोणी वेडेपणाने संसार सोडतो आणि कष्टत मरतो, कोणी रागाने निघतो आणि भांडतच मरतो. कोणी अज्ञानीच निघतो, आणि त्याच्यामागे लागलेले लोकही अज्ञानीच राहतात. पण ज्याला संसार म…
- 18जो संसारदुःखें दुःखवला · दासबोध ५.३.३४-३५शिष्याच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ शिष्य कसा असावा, कसा नसावा, हे सांगतात. शिष्य अविवेकी नसावा, सुखात लोळणारा नसावा; संसाराच्या दुःखाने पोळलेला असावा, असे ते याच्या आधी म्हणतात. समर्थ म्हणतात, जो संसाराच्या दुःखाने दुःखी झाला, जो त्रिवि…
- 19मुख्य सच्छिष्याचें लक्षण · दासबोध ५.३.१९शिष्याच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ आधी सांगतात, परमार्थात सद्गुरूच मुख्य कारण आहे; सद्गुरू शिष्याचे दोष नाना यत्नांनी पालटतो. तरीही खऱ्या शिष्याची ओळख ते सांगतात. समर्थ म्हणतात, सच्छिष्याचे, म्हणजे खऱ्या शिष्याचे मुख्य लक्षण एकच: सद्गुर…
- 20अवगुणाचा करूनि त्याग · दासबोध ५.९.२समर्थ परमार्थाच्या वाटेवरील माणसाच्या पायऱ्या सांगतात: संसारात पूर्ण गुंतलेला बद्ध, मुक्तीची इच्छा धरणारा मुमुक्षु, आणि साधना करणारा साधक. मुमुक्षूचे लक्षण मागच्या समासात सांगून, या समासात ते साधक कसा असतो ते सांगतात. समर्थ म्हणतात, ज्याने…
- 21जैसा जैसा घडे संग · दासबोध १३.७.१७प्रत्ययाच्या या समासात समर्थ मनाचा एक स्वभाव दाखवतात. विषय उच्च असेल तर अंतरात्मा उंच चढत जातो, आणि विषय खाली उतरला तर तोही खाली उतरतो. उत्तम अन्नाचे वर्णन ऐकले तर मन अन्नाकार होते; स्त्रीच्या सौंदर्याचे वर्णन ऐकले तर मन तिथेच बसते. म्हणून…
- 22सद्गुरुसी काये पुसावें · दासबोध १२.३.३-४भक्ताच्या या समासाच्या आरंभी समर्थ सांगतात, इहलोक साधायचा असेल तर जाणत्याची संगत धरावी, आणि परलोक साधायचा असेल तर सद्गुरू हवा. सद्गुरू म्हणजे आत्मज्ञान देणारा खरा गुरू. पण सद्गुरूला काय विचारावे, हेही माणसाला सहज कळत नाही. समर्थ सांगतात, अन…
- 23धरितां साधूची संगती · दासबोध ८.६.२-३मनाच्या दुश्चितपणाच्या, म्हणजे लक्ष न लागण्याच्या, या समासात श्रोता वक्त्याला सत्संगाचा महिमा विचारतो. श्रोता विनवतो, हे कृपामूर्ती, साधूची संगत धरली तर किती दिवसांत मुक्ती मिळते, याचा निश्चय मला, या दीनाला सांगावा. समर्थ उत्तर देतात: निरूप…
- 24सद्गुरुकृपा कळे त्यासी · दासबोध ६.१०.११अनिर्वाच्याच्या, म्हणजे शब्दांत न सांगता येणाऱ्याच्या या समासात समर्थ सांगतात, ते परब्रह्म बोलण्यात पकडता येत नाही, आणि बोलल्याशिवायही कळत नाही. न सांगता येणारे सांगणे म्हणजे गोडी कळावी म्हणून गूळ देणे; हे सद्गुरूविना होत नाही. समर्थ म्हणता…
- 25आधीं अध्यात्मश्रवण मग सद्गुरुपादसेवन · दासबोध ६.२.४०-४२आपण आपल्याला देवाला अर्पण करावे, आणि विवेकाने आपले वेगळे मीपण उरू देऊ नये, याचे नाव आत्मनिवेदन, असे समर्थ याच समासात सांगतात. नवविधा भक्तीतील ही नववी आणि शेवटची भक्ती. मग समर्थ ही वाट क्रमाने सांगतात. आधी अध्यात्माचे श्रवण, मग सद्गुरूच्या च…
- 26सेविलेंचि सेवावें अन्न · दासबोध ७.८.४७श्रवणाच्या या समासात समर्थ सांगतात, संदेह हेच जन्माचे मूळ, आणि ते श्रवणाने निर्मूळ होते. मुमुक्षु असो, साधक असो की सिद्ध, श्रवणाविना तो बद्धच राहतो. समर्थ म्हणतात, खाल्लेलेच अन्न पुन्हा खावे लागते, प्यायलेलेच पाणी पुन्हा प्यावे लागते. तसेच…
- 27सेत पेरिलें आणी उगवलें · दासबोध ५.३.९-११शिष्याच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ शेतीचे दृष्टांत देतात. उत्तम जमिनीत किडके बी पेरले, किंवा उत्तम बी खडकावर पडले, तर काही उगवत नाही. तसे सद्गुरू आणि खरा शिष्य, दोघेही हवेत; आणि पावसाविना बी उगवत नाही, तसे अध्यात्मनिरूपणाविना काही होत न…
- 28श्रवण मनन निजध्यास · दासबोध १०.९.३०या समासात समर्थ सांगतात, सद्गुरूविना ज्ञान होणे अघटित आहे, आणि विचार न करता केलेले सगळे वाया जाते. खऱ्या साधकाला निरूपणानेच साक्षात्कार होतो, असेही ते याच्या आधी म्हणतात. श्रवण म्हणजे अध्यात्म ऐकणे, मनन म्हणजे त्याचा विचार करणे, आणि निदिध्य…
- 29येथें प्रचित हें प्रमाण · दासबोध ९.५.१४-१५या समासात एक श्रोता समर्थांना शास्त्रातील तर्क विचारतो. देहात अहंकार, तसा विश्वात रुद्र, असे शास्त्र सांगते; मग विष्णूचे अंतःकरण कोणते, चंद्राचे मन कसे, ब्रह्मदेवाची बुद्धी कशी, हे निश्चित सांगा, असे तो म्हणतो. समर्थ उत्तर देतात, येथे प्रची…
- 30वैद्य मात्रेची स्तुती करी · दासबोध १७.४.१८अनुमानाचे निरसन करणाऱ्या या समासात समर्थ अनुभव नसलेल्या तथाकथित ज्ञात्यांवर बोट ठेवतात. असा माणूस भ्रमालाच परब्रह्म म्हणतो, आणि परब्रह्मालाच भ्रम म्हणतो. प्रचीतीविना निरूपण करतो, शास्त्रांचे दडपण घालतो, आणि काही विचारायला गेले तर उगाच वैताग…
- 31गत गोष्टीस ऐकिलें · दासबोध १७.३.९-१०श्रवणाच्या या समासात समर्थ सांगतात, अध्यात्मग्रंथाचा विचार रत्ने पारखावीत किंवा सोने पुटात घालावे, त्याहूनही कोटिपट सावधपणे करावा. कहाण्या, कथा, पोवाडे आणि अवतारांची मोठमोठी चरित्रे यांत अध्यात्मविद्या सर्वांत वजनदार आहे. समर्थ विचारतात, हो…
- 32विवेकें अंतरीं सुटला · दासबोध १२.४.१२विवेक आणि वैराग्याच्या या समासात समर्थ सांगतात, एकाविना दुसरे व्यर्थ. विवेक म्हणजे शाश्वत आणि नश्वर ओळखणे, आणि वैराग्य म्हणजे विषयांची आसक्ती सुटणे. विवेकाविना वैराग्य घेतले तर प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही बुडतात. वैराग्याविना ज्ञान म्हणजे तुर…
- 33वैभव दृष्टीं पाहों नये · दासबोध १४.१.२४हा समास निस्पृहाच्या लक्षणांचा आहे. निस्पृह म्हणजे संसार सोडून, कसलीही अपेक्षा न ठेवता परमार्थासाठी जगणारा विरक्त. समर्थ त्याला काय करू नये, याची लांब यादी देतात: पराधीन होऊ नये, नित्यनेम सोडू नये, आपली स्वतंत्रता मोडू देऊ नये. याच यादीत सम…
- 34साधकासि संदेहवृत्ति पुढें होतसे निवृत्ती · दासबोध ५.१०.१२सिद्धाच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ सिद्ध कोणाला म्हणावे ते सांगतात. जो साधू स्वतः ती परम वस्तू होऊन राहिला, ज्याचा संशय ब्रह्मांडाबाहेर गेला, आणि ज्याचा निश्चय कधी ढळत नाही, तो सिद्ध. बद्ध, मुमुक्षु, साधक आणि सिद्ध, ही परमार्थाची चढती प…