PocketPage

मराठी

41 pieces

  1. वाचणे सोपे, चढणे अवघडवाचणे, वाचलेल्यावर विचार करणे, चतुराई दाखवणे, या तर सोप्या गोष्टी आहेत. कामवासना जाळून टाकणे, मन ताब्यात आणणे आणि आतल्या गगनापर्यंत चढणे, हे मात्र अवघड. संतांच्या भाषेत गगन म्हणजे मनाची सगळ्यांत उंच अवस्था. कबीर विद्वानाची तीन कौशल्ये एकीकड…
  2. त्यापेक्षा जाते बरेदगड पुजून हरी भेटत असेल, कबीर म्हणतात, तर मी अख्खा डोंगरच पूजीन. त्यापेक्षा हे घरातले जाते बरे; त्यावर दळून सारे जग खाते. जातेही दगडाचेच असते: दोन गोल दगड, आणि त्यांतला वरचा हाताने फिरवायचा. दगडाच्या या दोन रूपांपैकी कबीर जगाचे धान्य दळणाऱ्…
  3. खडे-धोंड्यांची मशीदखडे आणि धोंडे जोडून जोडून मशीद बांधून घेतली. तिच्यावर चढून मुल्ला बांग देतो. खुदा काय बहिरा झाला आहे? कबीरांची नजर आधी इमारतीवरच जाते: खडे आणि धोंडे, एकावर एक रचलेले. त्या ढिगाच्या माथ्यावर उभा राहून मुल्ला देवाला हाक घालतो.
  4. माळच सुनावतेजपमाळ तर नुसती लाकडाची; नाम घेताना तिचा एकेक मणी पुढे सरकवला जातो. तरी कबीर तिला बोलते करतात, आणि ती तुला स्पष्टच सांगते: “तू आपले मन तर फिरवत नाहीस, मग मला कशाला फिरवतोस?” चूक कुठे आहे, हे मण्यांनाही दिसते. हात त्यांना फिरवत राहतो, आणि मन…
  5. देहाचा योगी, मनाचा योगीदेहाने योगी सगळेच होतात; मनाने योगी होणारा विरळाच. मन योगी झाले, तर सगळे काही सहज, आपोआप मिळते. देहाचा योग इतरांना दिसतो; मनाच्या योगाच्या वाटेला फार थोडे जण जातात. पण बाकी सगळे काही मनाच्या योगाबरोबरच येते.
  6. मणी फिरवता युग सरलेमाळ फिरवता फिरवता, एकेक मणी ओढता ओढता अख्खे युग सरले; पण मनाचे फेरे काही थांबले नाहीत. हातातला मणी खाली ठेव, आणि मनाचा मणी फिरव. कबीरांच्या भाषेत माळेच्या मण्याला ‘मनका’ म्हणतात, आणि ‘मनका’ व ‘मन का’, म्हणजे मनाचा, ऐकायला जवळजवळ सारखेच. कबी…
  7. बगळ्यापेक्षा कावळा बरामन मळकट आणि अंग उजळ, असा हा बगळा; त्याचे सारे अंगच कपटाने भरलेले. त्याच्यापेक्षा कावळा बरा; त्याचे अंग आणि मन एकाच रंगाचे असते. बगळा पाण्याकाठी पांढराशुभ्र, स्थिर उभा असतो, आणि तो झडप घालेपर्यंत माशांना कसलाही धोका दिसत नाही. कावळा बाहेरूनह…
  8. प्रेमाची अडीच अक्षरेपोथ्या वाचता वाचता सारे जग मरून गेले, पण खरा पंडित कोणीच झाला नाही. प्रेमाची अडीच अक्षरे जो वाचतो, तोच खरा पंडित होतो. ‘प्रेम’ हा शब्द लिहायला अडीचच अक्षरे लागतात, कारण त्यातला ‘प’ अर्धा असून ‘र’ला जोडलेला असतो. आजवर वाचलेल्या सगळ्या पोथ्या…
  9. आम्हीही दगड पूजत होतोकबीर म्हणतात, एके काळी आम्हीही दगड पूजत होतो. तेव्हा आम्ही ओसाड माळरानावरच्या रोझासारखे होतो; रोझ म्हणजे नीलगाय, रानातले मोठे जनावर. मग सद्गुरूंची कृपा झाली, आणि त्यांनी आमच्या डोक्यावरचे ओझे उतरवून फेकून दिले. ते ओझे म्हणजे हीच दगडपूजा. आम…
  10. काबा झाला काशीकाबा, म्हणजे मक्केतले मुसलमानांचे पवित्र स्थान, फिरून काशी झाला. राम हाच रहीम झाला; रहीम म्हणजे दयाळू, मुसलमान देवाला म्हणतात ते नाव. दोन्ही धर्मांतली देवाची नावे एक झाली. जाडेभरडे पीठ बारीक मैदा झाले. आता, कबीर स्वतःलाच सांगतात, बस आणि जेव…
  11. सोंगाड्या ब्राह्मणकलियुगातला ब्राह्मण मसखरा आहे, कबीर म्हणतात; त्याला दान देऊ नका. शंभर कुटुंबे बरोबर घेऊन तो नरकाच्या वाटेला लागला आहे, आणि आपल्या यजमानांनाही सोबत नेतो आहे. यजमान म्हणजे पुरोहिताकडून आपले विधी करवून घेणारी आणि त्याला दक्षिणा देणारी घरे. कबी…
  12. मनोऱ्यावर कशाला चढतोस?मुल्ला, मनोऱ्यावर कशाला चढतोस? अल्ला काही बहिरा नाही. ज्याच्यासाठी तू बांग देतोस, कबीर म्हणतात, त्याला आपल्या हृदयातच शोध. मुल्ला मशिदीच्या मनोऱ्यावरून मोठ्याने बांग देतो. देव जणू कुठे दूर बसला आहे आणि त्याला कमी ऐकू येते, अशा थाटात चाललेल्…
  13. उकललेली अर्धी साखीसाखी म्हणजे साक्ष देणारा दोहा. ती उकलून शेवटपर्यंत समजून घेतली, तर अर्धी साखीसुद्धा सर्वांत श्रेष्ठ ठरते. मग पंडितांच्या पोथ्यांचे काय? पंडित एकत्र बसून रात्रंदिवस त्या गात राहिले, तरी त्या पोथ्यांची किंमत ती किती? समजणे या अर्थी कबीर इथे ‘…
  14. एकाच तळ्यावर हंस आणि बगळाहंस आणि बगळा दिसायला एकाच रंगाचे, दोघेही पांढरे, आणि दोघेही एकाच हिरव्यागार तळ्यावर चरतात. हंस ओळखायचा तो दुधावरून: जुने कवी सांगतात, पाणी मिसळलेले दूध पुढे ठेवले तर हंस फक्त दूधच पितो. बगळ्याला मात्र काळ धरून नेईल. शेजारी उभे असलेले हे दोन…
  15. सोन्याचा कलश, आत दारूकोणी उच्च कुळात जन्मला असेल, पण त्याची करणी उच्च नसेल, तर तो दारूने भरलेला सोन्याचा कलशच. साधू अशा कलशाला नावे ठेवतात. उच्च कूळ म्हणजे भांड्याचे सोने; त्यात भरले जाते ते माणसाचे कर्म. आत भरलेल्या दारूमुळे साधू त्या कलशाचा धिक्कार करतात, आणि…
  16. नाकापर्यंत भरले, म्हणे प्रसादमाणूस मनाला येईल ते खातो, आणि इंद्रिये चवीची पुरी हौस भागवून घेतात. तो नाकापर्यंत ठासून खातो. मग त्याला प्रसाद तरी का म्हणायचे? हा सरळ सरळ हावरटपणा आहे; त्यावर फक्त प्रसाद या पवित्र शब्दाचे पांघरूण घातले आहे.
  17. किंमत तलवारीची, म्यानाची नव्हेसाधूची जात विचारू नका; विचारायचेच तर त्याचे ज्ञान विचारा. किंमत करा ती तलवारीची, आणि म्यान जिथे पडले आहे तिथेच पडू द्या. जात म्हणजे म्यान, आणि ज्ञान म्हणजे खरे पाते. तलवार घेणारा पैसे पात्याचे मोजतो, म्यानाचे नव्हे; तसेच साधूकडे जाणाऱ्याने…
  18. हातात माळ, मन भलतीकडेहातात माळ फिरत असते, आणि तोंडात जीभ फिरत देवाचे नाव घेत असते. मन मात्र दाही दिशांना भटकत असते. कबीर म्हणतात, याला स्मरण म्हणत नाहीत. नामजपाचा हेतूच देवाला सतत मनात ठेवणे; म्हणून या साधनेत सगळ्यांत जास्त गरज मनाची असते. या चित्रात तीन गोष्टी…
  19. रामाकडे जाणारा उंच घाटपंडित ज्या वाटेने गेले, त्याच वाटेने सारी गर्दी त्यांच्यामागून निघाली. पण रामाकडे जाणारा घाट उंच आहे, डोंगरावर चढत जाणारा. कबीर तोच घाट चढतात, आणि वर तिथेच राहतात. वाट पंडितांनी पाडली, आणि लोक तिच्यावरून त्यांच्यामागे चालत राहतात. देवाकडची…
  20. खातो मीठ, विकतो कापूरकोणी त्या दूरच्या देशाच्या गोष्टी सांगतो, जिथे जीव देवाला भेटतो; पण तो देश त्याने कधी पाहिलेलाच नसतो. कबीर अशा माणसाला फसवा म्हणतात. तो स्वतः साधे मीठ खातो, आणि कापूर विकत फिरतो. कापूर महाग आणि सुगंधी; तो देवापुढे जाळला जाई. मीठ ही कोणत्याह…
  21. रोमारोमात अहंकारमोठे लोक आपल्या मोठेपणानेच बुडाले; त्यांच्या रोमारोमात अहंकार भरला होता. सद्गुरूंची ओळख झाल्याशिवाय चारही वर्ण चांभार आहेत, ब्राह्मणांपासून खालपर्यंत सगळे. चांभारांचा धंदा चामड्याचा; त्यांची गणना अगदी खालच्या जातींत होई. कबीर हेच नाव गर्विष…
  22. हाका मारल्या, ओळख नाहीसगळे ‘स्वामी, स्वामी’ म्हणून हाका मारतात; हा स्वामी म्हणजे देव, कबीर ज्याला ‘साहेब’ म्हणतात. पण मला काळजी वेगळ्याच गोष्टीची आहे, कबीर सांगतात. या स्वामीशी तुमची ओळखच नाही, मग तुम्हाला बसायला जागा कुठे मिळणार? धन्याच्या नावाने हाका मारणे आणि…
  23. कोणाचीच बाजू न घेणारी भक्तीबाजू घेण्याच्या नादात सारे जग वाट चुकले आहे. जो कोणत्याच पक्षात न अडकता हरीला भजतो, तोच खरा संत, तोच सुजाण. एका गटाला धरून राहणे हेच जगाला भटकवते. कबीर ज्या संताची स्तुती करतात, तो कोणत्याच गटाचा नसतो; तो फक्त भजन करत राहतो.
  24. कुंपणच शेत खाऊ लागलेशेताची राखण व्हावी म्हणून त्याभोवती कुंपण घातले, आणि आता तेच कुंपण शेत खाऊ लागले आहे. स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ, तिन्ही लोक संशयात पडले आहेत. अशा वेळी मी समजावू तरी कोणाला, असे कबीर विचारतात. पिकाच्या रक्षणासाठी जे उभे केले, तेच पीक फस्त करू…
  25. ज्याचा त्याचा म्होरक्याप्रत्येक जण आपापल्या म्होरक्याला मानतो; ज्याच्या मागे तो चालतो, त्याचाच तो मान राखतो. हरीचे मर्म मात्र दूर आहे, सगळ्यांच्या आवाक्याबाहेर; त्यांच्यापैकी कोणालाच ते कळलेले नाही. ज्याचे त्याचे लोक आपापल्या म्होरक्याला डोक्यावर घेतात. या अनेक म…
  26. श्रावणसरींसारखे वैष्णवश्रावणाच्या झडीत आभाळातून सगळीकडे थेंब पडतात, तसे सारे जग वैष्णव झाले. पण कोणाच्याच कानात गुरूने मंत्र सांगितला नाही. गुरू शिष्य करून घेतो, तेव्हा त्याला असा कानमंत्र देतो. धर्माचे नाव श्रावणसरींसारखे सगळ्यांवर भरभरून बरसले, पण शिकवण एकालाह…
  27. बोरे वेचणारा तपस्वीघरदार सोडून कोणी वैरागी होतो, आणि तप करायला रानात जातो. कबीर सांगतात, तो देहाला कष्ट देऊन देऊन थकवतो, आणि मग पाहा, तोच रानातली बोरे एकेक वेचून खात बसलेला दिसतो. घर सोडणे सोपे असते. मन स्थिर झाले नसेल, तर रान म्हणजे जुन्याच भुकांना राहायला म…
  28. किती वेष घेतले, भ्रम तसाचकबीर म्हणतात, परोपरीचे वेष घेतले, तरी भ्रम काही पळाला नाही. साँईची, म्हणजे स्वामीची, ओळख होता होताही दोघांच्या मध्ये एक रेघ उरलीच. बाहेरचा पोशाख पुन्हा पुन्हा बदलला, तरी गोंधळ होता तिथेच राहिला. आणि त्याच्याबरोबर साधकाला स्वामीपासून वेगळे ठ…
  29. मेंढरामागे मेंढरूजगाची रीत मेंढरांच्या कळपासारखी आहे. पहिले मेंढरू ज्या खड्ड्यात पडले, त्याच वाटेने बाकीची सगळी जातात. पुढचे मेंढरू कुठे निघाले आहे, हे कोणतेच मेंढरू पाहत नाही; ते फक्त त्याच्या मागोमाग पाय टाकत जाते. कबीरांना जगही तसेच दिसते.
  30. संतांची जात विचारू नकानिर्गुण देवाला भजणाऱ्या संतांची जात विचारू नका; निर्गुण म्हणजे ज्याला ना गुण आहेत, ना रूप. साधूंमध्ये ब्राह्मण आहेत, क्षत्रिय आहेत, आणि वाणीही आहेत. साधूंमध्ये छत्तीसही जाती आहेत. छत्तीस जाती म्हणजे जुन्या बोलीत सगळ्या जाती-जमाती; आपण ज्याल…
  31. कोणी न घडवलेला देवकोणाच्याही हातांनी न घडवलेल्या देवा, तुझी सेवा कोण करतो? हातांनी घडवलेल्या देवाची, म्हणजे मूर्तीची, पूजा सगळेच करतात, आणि रोज तिच्यापुढे नैवेद्य ठेवतात. पण जो पूर्ण आहे, अखंड आहे, सगळ्यांचा स्वामी आहे, त्या ब्रह्माचे रहस्य कोणालाच ठाऊक नसते…
  32. घर न सोडता योगअवधूत म्हणजे सगळे नियम मागे टाकून फिरणारा संन्यासी. त्याला कबीर सांगतात: वाट चुकलेल्याला जो घरी परत आणतो, तो माणूस मला प्रिय आहे. योग घरातच आहे, आणि जगण्याचा भोगही घरातच; असा माणूस घर सोडून वनात जात नाही. गुरूंनी अलख, म्हणजे डोळ्यांना न दिस…
  33. उघड्या डोळ्यांची पूजासंतहो, सगळ्यांत चांगली समाधी म्हणजे सहज समाधी, रोजचे जगणे जगतानाच लाभणारी मनाची स्थिरता. ज्या दिवशी माझ्या स्वामीची भेट झाली, त्या दिवसापासून माझे लक्ष दुसरीकडे कुठेच गेले नाही. मी डोळे मिटत नाही, कान बंद करत नाही, देहाला कसलेही कष्ट देत ना…
  34. तीर्थात नुसते पाणीतीर्थक्षेत्री नुसते पाणीच आहे. मी तिथे स्नान करून पाहिले आहे: न्हाल्याने काहीही होत नाही. भाऊ, देवांच्या सगळ्या मूर्ती जड आहेत, निर्जीव आहेत. मी त्यांना हाका मारून पाहिल्या आहेत: कितीही बोलावले, तरी त्या बोलत नाहीत. पुराणे काय, कुराण काय, स…
  35. कपडे रंगवून काय झाले?अनाहताचे वाद्य वाजते आहे, कोणाचा हात न लागता वाजणारे आतले संगीत; तरी त्याच्या सुरांची तुम्हाला खबरच नाही. आतल्या मंदिरात ते हळुवार, गोड वाजते आहे; मग ते बाहेर ऐकायला जाऊन काय मिळणार? प्रेमाचा तो एक गोड रस कधी चाखलाच नाही, तर धर्माचे नियम कड…
  36. पतीला न ओळखणारी नवरीअगं वेडे, तू आपल्या पतीला आजवर ओळखलेसुद्धा नाहीस, मग कशाचा एवढा तोरा मिरवतेस? कबीर इथे आत्म्याला नवरी मानून तिला फटकारतात. तिचे लग्न देवाशी झाले, पण त्या पतीला तिने एकदाही जाणले नाही. कबीर तिला सांगतात, नुसत्या बोलण्याने लग्न लागत नसते; तुझ…
  37. शहाण्या जगातला एकटा वेडाभाऊ, मी वाट चुकलो होतो, तेव्हा माझ्या सद्गुरूंनी मला वाट दाखवली. मग मी विधी, कर्मकांड आणि आचाराचे नियम सोडले; तीर्थांत स्नान करणेही सोडले. सारे जग शहाणे ठरले, आणि मी एकटाच वेडा: कर्मकांड सोडणारा माणूस कर्मकांडात रमलेल्या जगाला असाच दिसतो. द…
  38. मन नव्हे, कपडे रंगवलेयोग्याने मन रंगवले नाही, कपडे रंगवले; म्हणजे संन्याशाची भगवी वस्त्रे अंगावर घातली. तो देवळात आसन घालून बसतो, आणि ब्रह्म सोडून दगड पुजू लागतो. काही योगी कानांत जड कुंडले घालतात; त्यासाठी हाही कान फाडून घेतो आणि लांब जटा वाढवतो. वर दाढीही वाढ…
  39. तुझा स्वामी बहिरा आहे का?तुझा स्वामी कसा आहे, ते मला ठाऊक नाही, असे कबीर मुल्लाला म्हणतात; स्वामी म्हणजे इथे देव. तू मुल्ला असून मोठमोठ्याने बांग देतोस; तुझा स्वामी बहिरा आहे का? मुंगीच्या पायातले पैंजण वाजले, तरी तो आवाजही स्वामीला ऐकू येतो. मग ते हिंदू साधूकडे वळ…
  40. मशीद, मूर्ती आणि हृदयखुदा जर मशिदीतच राहतो, तर बाकीचा सारा मुलूख कोणाचा? राम जर तीर्थांत आणि मूर्तींतच राहतो, तर त्यांच्या बाहेर जे जे आहे, त्याच्याकडे कोण पाहणार? हरीचा वास पूर्वेला आणि अल्लाचा मुक्काम पश्चिमेला, असे लोक म्हणतात. हिंदू उगवत्या सूर्याकडे तोंड क…
  41. मीपणाचे मडके फोडून टाकसखे, तू संस्कृत शिकलीस, आणि लोक तुला ज्ञानी म्हणतात. तरीही आशा आणि तृष्णा यांच्या लोंढ्यात तू वाहून गेलीस, आणि वासनेचा दाह सोसते आहेस. गावातली बाई पाण्याचे मातीचे मडके डोक्यावरून नेते, तसे तू मानाचे आणि मीपणाचे मडके डोक्यावर घेऊन फिरतेस. ज्…