- 1श्रोते पुसती कोण ग्रंथ · दासबोध १.१.१-४ग्रंथाच्या अगदी आरंभी श्रोते समर्थांना विचारतात: हा कोणता ग्रंथ आहे? यात काय सांगितले आहे? आणि हा ऐकल्याने काय प्राप्त होते? समर्थ उत्तर देतात: या ग्रंथाचे नाव दासबोध. हा गुरू आणि शिष्य यांचा संवाद आहे. यात भक्तीचा मार्ग स्पष्ट करून सांगितल…
- 2नाना ग्रंथांच्या समती · दासबोध १.१.१५-१६ग्रंथाच्या आरंभी श्रोत्यांनी विचारले होते की या ग्रंथात काय सांगितले आहे. त्याचे उत्तर देताना समर्थ आधी ग्रंथातले विषय सांगतात, आणि मग हे सारे कशाच्या आधारावर उभे आहे, ते सांगतात. या ग्रंथाला अनेक ग्रंथांची संमती आहे: उपनिषदे, वेदांत, श्रुत…
- 3आतां श्रवण केलियाचें फळ · दासबोध १.१.२८-३०ग्रंथाच्या पहिल्या समासात श्रोत्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे दिल्यावर समर्थ सांगतात की हा ग्रंथ लक्ष देऊन ऐकल्याने, म्हणजे याचे श्रवण केल्याने, काय फळ मिळते. ऐकणाऱ्याचे आचरण तत्काळ पालटते, आणि संशयाचे मूळच एकदम तुटते. त्याला सोपा मार्ग सापडतो;…
- 4ॐ नमोजि गणनायेका · दासबोध १.२.१दासबोधाच्या दुसऱ्या समासात समर्थ गणेशाचे स्तवन करतात. ही त्या स्तवनाची पहिली ओवी. ॐ, हे गणनायका, तुला नमस्कार असो. गणनायक म्हणजे गणांचा नायक, गणपती. तू सर्व सिद्धी आणि सर्व फळे देणारा आहेस. अज्ञान आणि भ्रांती तू छेदून टाकतोस. आणि तू स्वतः ब…
- 5आतां वंदूं कवेश्वर · दासबोध १.७.१-२ग्रंथाच्या आरंभीच्या स्तवनांत समर्थ आता कवींना वंदन करतात. आता कवीश्वरांना वंदन करूया, असे समर्थ म्हणतात. हे कवी शब्दांच्या सृष्टीचे ईश्वर आहेत. किंवा वेदांचा अवतार घेऊन आलेले हे परमेश्वरच आहेत. किंवा हे सरस्वतीचे निजस्थान आहेत, नाना कलांचे…
- 6एक म्हणती मराठें काये · दासबोध ७.१.३२-३४या समासात समर्थ सांगतात की हा अद्वैताचा, अध्यात्मविद्येचा ग्रंथ आहे, आणि त्याचा अर्थ कोणाला गवसतो. तो सांगताना ते ग्रंथाच्या भाषेवर घेतलेल्या आक्षेपाला उत्तर देतात. काही लोक म्हणतात, मराठी ते काय? भल्या माणसाने हे ऐकूच नये. समर्थ म्हणतात, अ…
- 7देहे तंव पांचा भूतांचा · दासबोध २०.१०.३४-३५दासबोधाच्या शेवटच्या समासात समर्थ सांगतात की हा ग्रंथ रामाच्या कृपेतून उमटलेली वचने आहे. माणसाला ग्रंथाचे कर्तृत्व का देता येत नाही, हे ते या ओव्यांत स्पष्ट करतात. देह तर पंचमहाभूतांचा बनलेला आहे, म्हणजे पृथ्वी, पाणी, तेज, वायू आणि आकाश यां…
- 8भक्तांचेनि साभिमानें कृपा केली दाशरथीनें · दासबोध २०.१०.३०-३३दासबोधाच्या अगदी शेवटच्या समासात, ग्रंथ पूर्ण होताना, समर्थ हा ग्रंथ कसा घडला आणि तो कसा वाचावा हे सांगतात. समर्थ म्हणतात, दाशरथी रामाला आपल्या भक्तांचा अभिमान आहे. त्या प्रेमापोटी त्याने कृपा केली, आणि त्या कृपेतून उमटलेली वचने म्हणजेच हा…
- 9धन्य धन्य हा नरदेहो · दासबोध १.१०.१धन्य, धन्य हा नरदेह, म्हणजे मनुष्याचा जन्म. याचे अपूर्वपण पाहा: परमार्थाचा, म्हणजे देवाच्या आणि आत्म्याच्या शोधाचा जो जो लाभ करून घ्यावा, तो तो या देहात सिद्धीला जातो. पुढच्या ओव्यांत समर्थ दाखवतात की या नरदेहाच्या बळावर माणसांनी काय काय के…
- 10बहुतां जन्माचे अंतीं · दासबोध ८.७.१८-२०मोक्षाच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ आधी अज्ञानी माणसाची थट्टा करतात. तो जुने वस्त्र आणि एक तांब्याचे नाणे दान करतो, आणि पुढच्या जन्मी त्याचे कोटिपट फळ मिळेल, अशी आशा धरतो. त्यानंतर ते नरदेहाचे खरे मोल सांगतात. अनेक जन्मांच्या शेवटी नरदेह…
- 11नरदेह परम दुल्लभ · दासबोध २०.५.२५-२७हा लोक आणि परलोक, विवेक आणि अविवेक, हे सारे फक्त मनुष्यच जाणू शकतो. हे सांगून समर्थ नरदेहाकडे वळतात. नरदेह परम दुर्लभ आहे. याच्या योगाने एरवी न मिळणारा लाभ घडतो; जे दुर्लभ, ते याच्यात सुलभ होते. इतर देह म्हणजे नुसते काबाडकष्ट; नरदेह मात्र म…
- 12ऐसें शरीर बहुतांचें · दासबोध १.१०.६०-६१गोचीड शरीराचे रक्त पितात, पिसवा चावून पळतात, जळवा रक्त शोषतात, विंचू आणि साप दंश करतात. वाघ-लांडगे ते उचलून नेतात. नरदेहाच्या स्तवनाच्या समासात समर्थ अशा जीवांची मोठी यादी देतात. असे हे शरीर अनेकांचे आहे, आणि मूर्ख त्याला ‘आमचे’ म्हणतो. पण…
- 13परमार्थी तो राज्यधारी · दासबोध १.९.२३परमार्थाच्या स्तवनाच्या या समासात समर्थ परमार्थाचा महिमा सांगतात. परमार्थ म्हणजे देवाचा आणि आत्म्याचा शोध, जीवनातले सर्वोच्च ध्येय. तो सर्वांचा विसावा आहे, जन्माचे सार्थक आहे, आणि भवसागराचा पैलतीर दाखवतो, असे ते आधीच्या ओव्यांत सांगतात. समर…
- 14जेणें परमार्थ वोळखिला · दासबोध १.९.२५परमार्थ म्हणजे देवाचा आणि आत्म्याचा शोध; हाच जन्माचे सार्थक करतो. अनंत जन्मांचे पुण्य जमले, तेव्हाच तो घडतो, असे समर्थ परमार्थाच्या स्तवनात सांगतात. ज्याने परमार्थ ओळखला, त्याने आपला जन्म सार्थक केला. बाकीचा तो पापी, केवळ आपल्या कुळाचा नाश…
- 15संसारा आलियाचें सार्थक · दासबोध १७.१.२१-२२परमात्मा सर्वांचे मूळ आहे, पण दिसत नाही; त्याची लीला त्यालाच ठाऊक. त्याच्याकडे वळले की अभेद, आणि पाठ फिरवली की उदंड खेद, असे समर्थ या समासात सांगतात. संसारात आल्याचे सार्थक तिथे आहे, जिथे नित्यानित्यविवेक आहे, म्हणजे जे नित्य टिकते आणि जे अ…
- 16बाळकाचे जातां प्राण · दासबोध ३.१.४६-४८या समासात समर्थ जन्माचे दुःख वर्णन करतात. गर्भवासाचे कष्ट आणि जन्मताना अरुंद वाटेतून बाळाची होणारी ओढाताण, प्रसंगी त्याचा मृत्यूही, त्यांनी आधीच्या ओव्यांत दाखवला आहे. जन्मताना बाळाचे प्राण जाऊ लागतात, आणि त्याच क्षणी त्याला विस्मरण होते. आ…
- 17संसार हाचि दीर्घ स्वप्न · दासबोध ७.१.२०सद्गुरू, संत आणि श्रोते यांना वंदन करून समर्थ या समासात श्रोत्यांना सावध होऊन ऐकायला सांगतात. आणि विषयाला सुरुवात करताना पहिले वाक्य हे सांगतात. हा संसार म्हणजेच एक दीर्घ स्वप्न आहे. लोभामुळे लोक त्यात झोपेत बरळल्यासारखे बडबडत असतात: माझी ब…
- 18तुवां भोगिल्या पुनरावृत्ती · दासबोध ३.१०.५१-५३वैराग्याच्या या समासात समर्थ विचारतात, मरणाच्या वेळी आई, वडील, भाऊ, बायको, मुले कुठे असतील? ही सारी केवळ सुखाची सोयरी, असे ते सांगतात. आणि ‘माझे माझे’ म्हणत राहिलास, तर रघुनाथाला अंतरशील, असा इशारा देतात. समर्थ म्हणतात, पुन्हा पुन्हा जन्म घ…
- 19कित्तेक भूमी माझी म्हणती · दासबोध १६.३.२९सारे जीवन पृथ्वीच्या आधारावर चालते. मोठमोठे बलवान होऊन गेले, पृथ्वीवर चौखूर उधळले, पण तिच्यापासून कोणीच वेगळा राहू शकला नाही. पृथ्वीच्या स्तवनात समर्थ असे सांगतात. समर्थ म्हणतात, कितीतरी लोक ‘ही भूमी माझी’ म्हणतात. पण शेवटी तेच मरून जातात.…
- 20संसार म्हणिजे सवेंच स्वार · दासबोध ३.९.१-३मृत्यूच्या निरूपणाचा हा समास समर्थ या ओव्यांनी सुरू करतात. संसार म्हणजे लगेच निघून जाणारा स्वार. मरणाला उधार नाही; ते पुढे ढकलता येत नाही. शरीर मापाला लागले आहे, घडीघडीने ते मोजले जात आहे. घडी म्हणजे सुमारे चोवीस मिनिटांचे जुने कालमान. काळा…
- 21लोक मरमरों जाती · दासबोध ११.३.६-७अनेक जन्मांच्या शेवटी नरदेह मिळतो. पण बालपण नकळत जाते, तारुण्य विषयांत खर्च होते, आणि म्हातारपण रोगांत. मग भगवंताचा योग कधी साधायचा, असे समर्थ शिकवणीच्या या समासात विचारतात. लोक मरमरून जात आहेत. आपले वडीलधारे गेले, हा तर प्रत्यक्ष अनुभव आहे…
- 22परम मूर्खामाजी मूर्ख · दासबोध २.१०.४०पढतमूर्खाच्या, म्हणजे खूप शिकूनही मूर्ख राहिलेल्या माणसाच्या लक्षणांचा हा समास. ती लक्षणे सांगून झाल्यावर समर्थ शेवटी हा निर्णय देतात. जो संसारात सुख मानतो, तो परम मूर्खांमधलाही मूर्ख. कारण या संसारदुःखासारखे दुसरे दुःख नाही, असे समर्थ म्हण…
- 23सत्वगुणें भगवद्भक्ती रजोगुणें पुनरावृत्ती · दासबोध २.५.२रजोगुणाच्या लक्षणांचा हा समास. त्याच्या आरंभी समर्थ सांगतात की देह मुळात त्रिगुणांचा आहे, म्हणजे सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांचा. त्यांत सत्त्वगुण उत्तम. सत्त्वगुणाने प्राणी भगवंताच्या भक्तीला पोचतात. रजोगुणाने ते पुन्हा पुन्हा जन्माला येत…
- 24आपली आपण करी स्तुती · दासबोध २.१.१२मूर्खाची लक्षणे सांगणाऱ्या या समासात समर्थ एकामागून एक लक्षण सांगतात, ती ओळखून सोडून द्यावीत म्हणून. ही आत्मज्ञान नसलेल्या, केवळ प्रपंचात गुंतलेल्या लोकांची लक्षणे आहेत, असे ते सांगतात. प्रत्येक लक्षणाच्या शेवटी ते म्हणतात: तो एक मूर्ख. जो…
- 25सकळ अवगुणामधें अवगुण · दासबोध १९.८.८काही माणसे स्वभावतःच नेमके बोलतात, नेमके वागतात, आणि सर्व लोक त्यांच्यावर प्रसन्न असतात. काही गुण अभ्यासाने येत नाहीत, काहींना ते स्वभावतःच येतात, असे समर्थ सांगतात. अशा दुर्मीळ माणसाच्या वर्णनाच्या ओघात ते हा दोष सांगतात. सगळ्या अवगुणांमधल…
- 26मानिला प्रपंचीं आनंद · दासबोध ५.३.५७-५८शिष्याच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ खरे शिष्य आणि खोटे शिष्य यांतला फरक सांगतात. विषयसुखच ज्यांना खरे वाटते, आणि जे इतरांचे पाहून गुरूला शरण जातात, अशा पढतमूर्खांचे वर्णन ते येथे करतात. अशा माणसाने प्रपंचातच आनंद मानला, आणि परमार्थाची थट…
- 27हातीं द्रव्याची जपमाळ · दासबोध ५.७.३९बद्धाच्या लक्षणांचा हा समास. बद्ध म्हणजे प्रपंचात पूर्णपणे जखडलेला माणूस. समर्थ त्याची एकामागून एक लक्षणे सांगतात, आणि प्रत्येक ओवीच्या शेवटी म्हणतात: याचे नाव बद्ध. त्याच्या हातात जपमाळ असते, पण ती पैशाची. ध्यान सतत चालू असते, पण बायकोचे.…
- 28अवघें मिथ्या म्हणोन बोले · दासबोध १०.६.२७भ्रमाच्या निरूपणाचा हा समास. समर्थ भ्रमाची एकामागून एक उदाहरणे देतात, आणि प्रत्येक ओवीच्या शेवटी म्हणतात: याचे नाव भ्रम. तोंडाने म्हणायचे, सारे मिथ्या आहे, खोटे आहे. आणि मन मात्र समर्थांकडे धावते. येथे समर्थ म्हणजे धनवान आणि सत्ताधारी लोक.…
- 29ब्रह्मा लिहितो अदृष्टीं · दासबोध १०.६.३४भ्रमाच्या निरूपणाच्या या समासात समर्थ लोकांच्या भ्रामक समजुतींची यादी देतात. प्रचीतीशिवाय औषध घेणे आणि स्वतःच्या अनुभवाशिवाय ज्ञान सांगणे, हेही भ्रमच, असे ते याच्या आधी सांगतात. ब्रह्मदेव माणसाचे अदृष्ट, म्हणजे दैव, लिहितो, आणि सटवाई ते वाच…
- 30मतामतांचा गल्बला कोणी पुसेना कोणाला · दासबोध ११.२.२५-२६देव उदंड झाले, शास्त्रांचा बाजार भरला, आणि लोक आपल्या कामना पुऱ्या करणाऱ्या व्रतांना झोंबू लागले. सत्य आणि असत्य यांचा भेदच हरवला. असे समर्थ आपल्या काळातल्या धर्माच्या गोंधळाचे चित्र रेखाटतात. मतामतांचा नुसता गलबला झाला आहे. कोणी कोणाला विच…
- 31ब्राह्मण बुद्धिपासून चेवले · दासबोध १४.७.३१-३२या समासात समर्थ आपल्या काळाच्या युगधर्माचे, म्हणजे कलियुगात चाललेल्या रीतीचे चित्र रेखाटतात. आपल्या लोकांची विद्या आणि श्रद्धा ढासळत चालली आहे, याचा हा विलाप आहे. ब्राह्मण हा सर्व वर्णांचा गुरू, असे शास्त्रवचन त्यांनी याच्या आधी सांगितले आह…
- 32चौदा पिड्यांचे पवाडे · दासबोध १५.६.८-९प्रत्येक गोष्ट प्रत्ययाने, म्हणजे स्वतःच्या अनुभवाने, पारखून घ्यावी; हे या समासाचे सूत्र आहे. केवळ पुष्कळ लोक म्हणतात म्हणून मानले, तर माणूस अनुमानात बुडतो. जे आपल्या चौदा पिढ्यांचे पोवाडे गात बसतात, ते शहाणे की वेडे? ऐकणाऱ्याने हे पाहावे,…
- 33हेत समजोन उत्तर देणें · दासबोध १९.२.६शंकांना उत्तरे प्रचीतीने, म्हणजे स्वतःच्या अनुभवाने द्यावीत; अनुमानाच्या भरवशावर उगाच बोलू नये. बोलण्याचे आणि अर्थाचे नाना भेद सांगणाऱ्या या समासात समर्थ हे आधी सांगतात. समोरच्याचा हेतू समजून उत्तर द्यावे. दुसऱ्याच्या मनात काय आहे, ते समजून…
- 34जंवरी चंदन झिजेना · दासबोध १२.२.१७-१८प्रत्ययाच्या या समासात समर्थ सांगतात की लोकांना खरे कळेपर्यंत भल्या माणसाला पुष्कळ सोसावे लागते. जो खरे बोलतो आणि खरे वागतो, त्याला लहानथोर मानतात; पण तोपर्यंत विवेकाने क्षमा करावी लागते. चंदन जोपर्यंत झिजत नाही, तोपर्यंत त्याचा सुगंध कळत न…