- 1शब्दांतील फरकहे राजा, तुम्ही आणि मी दोघेही ‘लोकनाथ’ आहोत. तुम्ही ‘लोकांचे नाथ’, म्हणजे जगाचे स्वामी; आणि मी ‘लोक ज्याचे नाथ आहेत’ असा, म्हणजे सगळ्यांवर अवलंबून असलेला गरीब. एकाच शब्दाचा समास दोन प्रकारे सोडवला की एक राजा ठरतो आणि दुसरा याचक.
- 2वाट्टेल त्या मार्गाने प्रसिद्धीघडा फोडा, कपडे फाडा, गुन्हेगारासारखी गाढवावरून धिंड काढून घ्या—काहीही करून माणसाने प्रसिद्ध व्हायचेच.
- 3कंजूषाचे विचित्र दानकंजूषासारखा दाता ना कधी झाला, ना कधी होईल. तो आपले सगळे धन स्वतः बोटही न लावता दुसऱ्यांना देऊन टाकतो.
- 4ज्याची त्याची प्राधान्यतालग्न जुळवताना वधूला रूप हवे असते, आईला पैसा, वडिलांना विद्या आणि नातेवाइकांना चांगले कुळ. बाकीच्या लोकांना हवे असते फक्त गोडधोड जेवण.
- 5मूर्खांची परस्पर स्तुतीउंटांच्या लग्नात गाढवे गाणी गातात आणि दोघे एकमेकांची स्तुती करतात. गाढवे म्हणतात, “वा, काय रूप,” आणि उंट म्हणतात, “वा, काय आवाज.” खरे तर उंट दिसायला कुरूप आणि गाढवाचा आवाज कर्कश.
- 6क ख ग घ शिकणारी मुलगी“बाळे, तू कोण?” “कांचनमाला.” “कोणाची मुलगी?” “कनकलतेची.” “हातात काय?” “ताडपत्र.” “त्यावर काय लिहिले आहे?” “क ख ग घ.” गंमत आवाजात आहे: तिचे नाव, आईचे नाव आणि तिचा मुळाक्षरांचा पहिला धडा, सगळे ‘क’ने सुरू होतात.
- 7केशव पडला?वरवर अर्थ: “केशवाला (कृष्णाला) पडलेले पाहून पांडव आनंदले, आणि सगळे कौरव ‘हाय केशवा, केशवा’ म्हणत रडू लागले.” हे उलटेच, कारण कृष्ण पांडवांच्या बाजूचा. किल्ली आहे ‘केशव’ची दोन शब्दांत फोड: ‘के शवं’, म्हणजे ‘पाण्यात प्रेत’. मग तो आक्रोश होतो,…
- 8बादरायण संबंध‘आमच्या गाडीचे चाक बोरीच्या लाकडाचे आणि तुमच्या अंगणात बोरीचे झाड. म्हणजे बोरीच्या (बदरी) नात्याने आपण नातेवाईकच.’ यालाच ‘बादरायण संबंध’ म्हणतात—स्वार्थासाठी ओढूनताणून जोडलेले नाते.
- 9शंकराने विष का प्यायलेशंकराचा भुकेला साप गणपतीच्या उंदराला खाऊ पाहतो, कार्तिकेयाचा मोर त्या सापाला, आणि पार्वतीचा सिंह गजमुख गणपतीला. पार्वती शंकराच्या जटेतल्या गंगेचा मत्सर करते आणि कपाळावरचा अग्नी चंद्राचा. या घरगुती भांडणांना कंटाळून खुद्द शंकरानेही विष प्याय…
- 10पक्ष्याचा रंग सांगाकोडे: ‘आशु’ शब्दाचे शेवटचे अक्षर आणि ‘कला’ शब्दाचे पहिले अक्षर मिळून एका पक्ष्याचे नाव होते. त्याचा रंग पटकन सांगा. उत्तर: ‘शु’ आणि ‘क’ मिळून ‘शुक’, म्हणजे पोपट; म्हणून रंग हिरवा.
- 11एकोणीस गेल्या, वीस परतल्याकोडे: ‘एकोणीस स्त्रिया शरयूवर स्नानाला गेल्या. वीस परत आल्या आणि एकाला वाघाने खाल्ले.’ कसे? ‘एकोना विंशतिः’ म्हणजे एकोणीस; पण ‘एको ना, विंशतिः’ असे फोडले की अर्थ होतो ‘एक पुरुष आणि वीस स्त्रिया’. वीस स्त्रिया परतल्या, आणि त्या पुरुषाला वाघा…
- 12ढेकणांच्या भीतीनेलक्ष्मी कमळावर झोपते, शंकर हिमालयावर आणि विष्णू क्षीरसागरात. मला तर वाटते, हे सगळे ढेकणांच्या भीतीमुळेच.
- 13उत्तरे शेवटच्या ओळीतपाच प्रश्नांचे कोडे: पांडूची पत्नी कोण? घराचे भूषण काय? रामाचा शत्रू कोण? अगस्त्याचा जन्म कशातून? सूर्याचा पुत्र कोण? शेवटची ओळ क्रमाने उत्तरे देते: कुंती, सुत (पुत्र), रावण, कुंभ (अगस्ती घड्यातून जन्मला, अशी कथा) आणि कर्ण. पण ती सलग वाचली…
- 14हरणाला पाहून सिंह पळतो?शेवटच्या ओळीचा अर्थ ‘हरणापासून सिंह पळतो’ असा वाटतो, जे अशक्य. पण प्रत्यक्षात ही तीन प्रश्नांची तीन उत्तरे आहेत. कस्तुरी कशापासून मिळते? हरणापासून (मृगात्). शंभर हत्तींना कोण मारतो? सिंह. भित्रा युद्धात काय करतो? पळतो (पलायते).
- 15प्रश्नातच उत्तरप्रत्येक प्रश्नातच उत्तर दडले आहे: पहिला शब्द पुढच्याला जोडा. “कृष्णाने कोणाला (कं) मारले?” कंसाला. “कोणती (का) गंगा शीतल वाहते?” काशीची. “बायकोच्या (दार) पोषणात कोण (के) रमलेले असतात?” के आणि दार मिळून केदार, म्हणजे शेत: शेतकरी. “कोणत्या (…
- 16पाणिनीचे एक सूत्रभोळी माणसे काच, मणी आणि सोने एकाच दोऱ्यात ओवतात, यात नवल काय? विचारवंत पाणिनीनेसुद्धा कुत्रा, तरुण आणि इंद्र यांना एकाच सूत्रात बांधले. ‘सूत्र’ म्हणजे दोरा आणि व्याकरणाचा नियमही; पाणिनीच्या ‘श्वयुवमघोनाम्’ सूत्रात हे तीन शब्द केवळ त्यांची र…
- 17मुसळाला नमस्कारजे आपल्या तोंडानेच पुष्कळ धान्य कुटते आणि सतत पडत राहते, त्या मुसळाला आणि दुष्टाला नमस्कार. ‘बहुधान्यस्य’ (पुष्कळ धान्याचे) हे ‘बहुधा अन्यस्य’ असे फोडले की दुष्टही बसतो: तो आपल्या तोंडाने अनेक प्रकारे इतरांचे खंडन करतो आणि सतत अधःपतन पावतो.
- 18विधवेच्या कपाळी कुंकू?शेवटच्या ओळीचा अर्थ ‘विधवेच्या कपाळावर कुंकवाचा टिळा’ असा वाटतो, जे रूढीनुसार अशक्य. पण ही तीन प्रश्नांची उत्तरे आहेत. स्त्रीच्या भांगाची शोभा कोण वाढवतो? कुंकवाचा टिळा. रूढीने कोणत्या स्त्रीचे दर्शन अशुभ मानले? विधवेचे. शंकराच्या कोणत्या अ…
- 19कपड्यांचे महत्त्व‘कपड्यांत काय आहे?’—जरा विचार करा, कारण योग्यतेची पहिली ओळख वस्त्रच असते. पीतांबर नेसलेल्या विष्णूला पाहून समुद्राने आपली कन्या लक्ष्मी दिली, आणि दिगंबर शंकराला पाहून विष दिले.
- 20चकित झालेला वैद्यजळती चिता पाहून वैद्य आश्चर्यचकित झाला: ‘मी तर उपचाराला गेलो नव्हतो, माझा भाऊही नाही. मग ही कोणाची हातचलाखी?’
- 21माझे हुशार पती‘सखे, माझे पती फार हुशार आहेत—ते जे लिहितात ते दुसऱ्या कोणाला वाचता येत नाही. आणि त्याहून कमाल म्हणजे, स्वतः लिहिलेले त्यांना स्वतःलाही वाचता येत नाही.’
- 22पत्र लिहिले नाही, तरी आज्ञा पाळलीकोडे: ‘वडील म्हणाले—मुला, माझ्या आज्ञेने पत्र लिही. त्याने पत्र लिहिले नाही, तरीही वडिलांची आज्ञा मोडली नाही.’ कसे? ‘न तेन’ हे जोडून ‘नतेन’ वाचा: पत्र ‘नम्रपणे वाकलेल्या मुलाने’ लिहिले.
- 23कापसाहूनही हलकागवताच्या काडीपेक्षा कापूस हलका, आणि कापसापेक्षाही याचक हलका. मग वारा त्याला उडवून का नेत नाही? ‘हा माझ्याकडेही काही मागेल’ या भीतीने.
- 24नगाराही ‘धन-धन’ म्हणतोनगारा तर अगदी निर्जीव, तरीही त्याच्या तोंडून ‘धनं धनं धनं’, म्हणजे ‘पैसा, पैसा, पैसा’, असाच आवाज निघतो. तो सजीव असता तर पैशासाठी किती ओरडला असता.
- 25नर-नारीपासून जन्मलेलीकोडे: ती नर आणि नारीपासून जन्मते, पण तिला देह नाही; तोंड नाही, तरी आवाज करते; आणि जन्मताच नाहीशी होते. ती आहे चुटकी: संस्कृतात पुल्लिंगी असलेला अंगठा आणि स्त्रीलिंगी असलेले बोट यांच्यातून ती वाजते.
- 26खादाडाचे तत्त्वज्ञान‘अरे मूर्खा, दुसऱ्याच्या घरचे फुकट जेवण मिळाले की जीव गेला तरी बेहत्तर, पण खाऊन घे. असे जेवण मोठ्या मुश्किलीने मिळते; प्राण तर प्रत्येक जन्मी मिळतात.’
- 27दुहेरी फसगतपळसाची कळी लाल आणि बाकदार, तर जांभूळ काळे. म्हणून भुंगा पोपटाच्या लाल बाकदार चोचीला पळसाची कळी समजून तिच्यावर बसतो, आणि पोपट त्या काळ्या भुंग्याला जांभूळ समजून पकडू पाहतो.
- 28अनामिका सार्थ ठरलीप्राचीन काळी कवींची गणना करताना करंगळीवर पहिले नाव कालिदासाचे आले. आजपर्यंत त्याच्या तोडीचा दुसरा कवी मिळाला नाही, म्हणून पुढच्या बोटाचे ‘अनामिका’ (नाव नसलेली) हे नाव सार्थ ठरले.
- 29इंद्राला ताक दुर्लभ?शेवटची ओळ म्हणते ‘इंद्राला ताक दुर्लभ आहे’—पण ही खरे तर तीन उत्तरे आहेत. जेवणाच्या शेवटी काय प्यावे? ताक (तक्रम्). जयंत हा देव कोणाचा पुत्र? इंद्राचा (शक्रस्य). विष्णुपद कसे म्हटले आहे? दुर्लभ.
- 30दारिद्र्या, तुला नमस्कार‘हे दारिद्र्या, तुला नमस्कार. तुझ्या कृपेने मी सिद्धपुरुष झालो आहे: मी साऱ्या जगाला पाहतो, पण मला कोणीच पाहत नाही.’
- 31दहा चंचल ‘म’मन, मधुकर (भुंगा), मेघ, मद्यपी, मत्कुण (ढेकूण), मरुत् (वारा), मा (लक्ष्मी), मद (गर्व), मर्कट (माकड) आणि मत्स्य (मासा)—‘म’ ने सुरू होणारे हे दहाही चंचल आहेत.
- 32आधीच माकड, त्यात दारू प्यायलेआधीच माकड, त्यात ते दारू प्यायले, वर त्याला विंचू चावला, आणि त्यातच त्याला भुताने पछाडले. आता काय वाटेल ते होईल.
- 33गरिबाची थंडी‘रात्री गुडघे, दिवसा सूर्य आणि सकाळ-संध्याकाळ शेकोटी. पाहा, मी थंडी या तिघांच्या आधारे काढली—जानु, भानु आणि कृशानु: पोटाशी घेतलेले गुडघे, ऊन आणि आग.’
- 34पडणाऱ्या घड्याचा आवाजरामाच्या राज्याभिषेकात आनंदाने बेभान झालेल्या तरुणीच्या हातून सोन्याचा घडा निसटला. पायऱ्यांवरून गडगडत जाताना तो वाजला: ‘ठा ठं ठ ठं ठं ठ ठ ठं ठ ठं ठः’. श्लोकाची अख्खी शेवटची ओळ म्हणजे हा खणखणाटच.
- 35यमराजाचा सख्खा भाऊ‘हे वैद्यराजा, यमराजाच्या सख्ख्या भावा, तुला नमस्कार. यम फक्त प्राण हरण करतो, पण वैद्य प्राणही नेतो आणि धनही.’
- 36ओळखा पाहूकोडे: झाडाच्या शेंड्यावर राहतो, पण पक्षिराज नाही. तीन डोळे आहेत, पण शंकर नाही. सालीचे वस्त्र नेसतो, पण योगी नाही. पाणी बाळगतो, पण घडाही नाही आणि ढगही नाही. उत्तर: नारळ, ज्याच्या कवचावर तीन डोळे असतात आणि अंगावर काथ्या.
- 37इतकी तोंडे, खायला कोण घालणारस्वतः पंचमुखी, एक मुलगा गजानन आणि दुसरा सहा तोंडांचा षडानन. घरात पत्नी अन्नपूर्णा नसती, तर दिगंबर शंकराचे कसे भागले असते?
- 38तरीही भिक्षाच नशिबीस्वतः महेश, सासरा पर्वतराज, मित्र धनपती कुबेर आणि पुत्र गणेश. तरीही शंभूला भिक्षा मागत फिरावे लागते. ईश्वराची इच्छाच सर्वात बलवान.
- 39गाजावाजा फार, निष्पन्न काही नाहीबोकडांची झुंज, ऋषींचे श्राद्ध (विधी फार, खायला थोडे), पहाटे ढगांचा गडगडाट आणि नवरा-बायकोचे भांडण—या चारही गोष्टींत गाजावाजा फार, पण शेवटी निष्पन्न काहीच नाही.
- 40उपसर्गाची ताकदउपसर्ग धातूचा अर्थ बळजबरीने भलतीकडेच नेतो. ‘हृ’ (नेणे) या एकाच धातूपासून प्रहार (घाव), आहार (अन्न), संहार (नाश), विहार (फेरफटका) आणि परिहार (उपाय) हे शब्द बनतात.
- 41व्याकरणप्रेमी वधूएक विदुषी कन्या, केवळ शेवटावरून शब्द ओळखणाऱ्या वराला नकार देते. तो ‘विहस्य’ (हसून)ला षष्ठी आणि ‘विहाय’ (सोडून)ला चतुर्थी समजतो, आणि ‘अहम्’ (मी), ‘कथम्’ (कसे) यांना द्वितीया मानतो. “अशाची मी द्वितीया कशी होऊ?” ती विचारते; ‘द्वितीया’ म्हणजे द…
- 42वैदूचा नुस्खा‘कोणत्याही झाडाचे मूळ घ्यावे, कोणाकडूनही उगाळून घ्यावे आणि कोणालाही द्यावे. काही ना काही तरी होईलच.’
- 43ज्योतिषाची बढाई“चतुरंग सेनेच्या बळावर राजा पृथ्वी वश करू शकतो. मी तर पाच अंगांच्या पंचांगाच्या बळावर आकाशच वश करतो.” (श्लेष: राजाची सेना चतुरंग, म्हणजे चार अंगांची. ज्योतिषाचे पंचांग पाच अंगांचे, आणि त्यात आकाशाचा हिशेब असतो.)
- 44फक्त ‘त’ आणि ‘र’ चा श्लोकफक्त ‘त’ आणि ‘र’ या दोन व्यंजनांनी रचलेला जीभ वळवणारा श्लोक. अर्थ: ‘उत्तरोत्तर चढत जाणाऱ्या या तीव्र स्वरांनी प्रेमाने व्याकूळ तित्तिरी प्रत्येक तीरावर आणि प्रत्येक झाडावर साद घालते.’