PocketPage

मराठी

74 pieces

  1. अश्रूंनीच भेटणारा पतीहसत खेळत कोणालाच पती मिळाला नाही; ज्यांना तो मिळाला, त्यांनी रडूनच त्याला मिळवले. हसण्याखेळण्याने प्रियकर भेटत असता, तर कोणती स्त्री दुर्भागी राहिली असती? इथे पती म्हणजे देव, आणि पत्नी म्हणजे त्याच्या भेटीसाठी आतुर झालेले जीव. दुर्भागी स्त्…
  2. डोळ्यांच्या खोलीतला पलंगडोळ्यांची मी एक छोटीशी खोली केली, आणि तिच्यात बुबुळाचा पलंग अंथरला. पापण्यांचा पडदा खाली सोडला, आणि अशा रीतीने प्रियकराला प्रसन्न करून घेतले. जुन्या घरांत खोलीच्या दारावर वेळूच्या कामट्यांचा पडदा टांगत, आतले बाहेरून दिसू नये म्हणून. इथे ती…
  3. कुमुदिनी आणि चंद्रकुमुदिनी पाण्यात राहते, आणि चंद्र आकाशात. तरीही जो ज्याला प्रिय असतो, तो त्याच्या जवळच असतो. हे फूल फक्त रात्री, चंद्र उगवल्यावर उमलते, आणि दिवसा मिटून जाते. आकाश तळ्यापासून कितीतरी उंच आहे, तरी हे फूल चंद्राकडेच वळते. प्रेम करणाऱ्यांमध्ये…
  4. वात कातरली, की उजेडडोके राखायला गेलात, तर डोके जाते; ते कापून टाकले, तरच डोके उरते. दिव्याच्या वातीचेही असेच आहे: वात कातरली, की उजेड पडतो. डोके म्हणजे इथे अहंकार, आपण कोणीतरी आहोत हा ताठा. काजळी धरलेली वात ज्योत मंद करते; ती कातरली की दिवा लख्ख जळू लागतो. जो…
  5. प्रेमाची अरुंद गल्लीमी होतो तेव्हा तिथे हरी नव्हता. आता हरी आहे, तर मी उरलो नाही. कबीर म्हणतात, प्रेमाची गल्ली फार अरुंद आहे; तिच्यात दोघांना जागा नाही. हे दोघे म्हणजे देव आणि ‘मी’ म्हणणारा जीव. एकाने गल्ली अडवली, की दुसऱ्याला वाट मिळत नाही. ‘मी’ निघून जातो, त…
  6. तू तू म्हणता तूच झालोकबीर देवाशी बोलतात. ‘तू, तू’ म्हणत राहिलो, आणि शेवटी मीच तू झालो; माझ्यात ‘मी’ असे काहीच उरले नाही. तुझ्यावरून मी स्वतःला ओवाळून टाकले, तुझ्यासाठी अर्पण केले. आता जिकडे पाहतो, तिकडे तूच दिसतोस. ही भाषा एका जुन्या, प्रेमळ रीतीतून आली आहे. ला…
  7. जग झोपले, कबीर जागेसारे जग सुखी आहे: खाते आणि झोपते. दुःखी आहे तो एकटा देवाचा दास कबीर: तो जागा राहतो, आणि रडत असतो. देवाच्या विरहाबद्दलच्या कबीरांच्या दोह्यांमध्ये हा दोहा येतो. इतरांना पोटभर जेवण आणि रात्रीची झोप मिळाली की पुरे. प्रियकर आला नाही म्हणून रात्…
  8. लाकडाला लागलेली कीडदेवापासून दुरावलेल्या जिवाची दोन्ही बाजूंनी कोंडी होते. मी रडलो, तर अंगातले बळ ओसरते. हसलो, तर राम रुसतो. म्हणून मी मनातल्या मनातच झुरत राहतो, जशी कीड लाकूड आतून पोखरत जाते. राम हे कबीरांनी त्या एका देवाला दिलेले नाव; इथे तो दूर राहिलेला प्…
  9. रामाचा कुत्रा मोतीकबीर म्हणतात, मी रामाचा कुत्रा आहे, आणि मोती माझे नाव. माझ्या गळ्यात रामाची दोरी आहे; तो ओढेल तिकडे मी जातो. दोह्यातले नाव आहे मुतिया, म्हणजे मोती; घरच्या कुत्र्याला ठेवतात तसे लाडाचे नाव. दोरीला बांधलेला कुत्रा आपला रस्ता स्वतः ठरवत नाही.…
  10. तलावही पेटलादेवाच्या विरहाने मला जाळले आहे, मी जळते आहे, असे प्रियकरापासून दूर असलेली एक स्त्री संतांना सांगते. जळत जळत मी तलावाकडे जाते, जरा गारवा मिळावा म्हणून; पण मला पाहताच तलावच पेटून उठतो. संतांनो, सांगा, ही आग मी कुठे विझवू? आगीवर पाणी हा हमखास…
  11. हे मावशीचे घर नव्हेकबीर म्हणतात, हे प्रेमाचे घर आहे, मावशीचे घर नव्हे. जो आपले शीर उतरवून हातात घेतो, तोच या घरात पाऊल टाकू शकतो. मावशीच्या घरी आपण वाटेल तेव्हा जातो; तिथे स्वागत आणि जेवण ठरलेलेच असते. प्रेम अशा अटींवर कोणालाच आत घेत नाही. हातात घेतलेले शीर म…
  12. पहाटे भेटणारी चकवीरात्री चकवी आपल्या जोडीदारापासून दुरावते, आणि पहाटे त्याला पुन्हा भेटते. पण जे रामापासून दुरावले, त्यांना तो पुन्हा भेटत नाही; ना दिवसा, ना रात्री. चकवी हा एक पाणपक्षी. भारतीय कवी सांगतात की रोज रात्री तिची जोडीदारापासून ताटातूट होते. मग नद…
  13. डोळ्यांत कोंडलेला प्रियकरवधू आपल्या प्रियकराला, देवाला, म्हणते: माझ्या डोळ्यांत येऊन राहा, म्हणजे मी पापण्या मिटून तुला आत ठेवीन. मग मी दुसऱ्या कोणाकडे पाहणार नाही, आणि तुलाही दुसऱ्या कोणाकडे पाहू देणार नाही. ही पतिव्रता पत्नीची इच्छा आहे, आणि मत्सरी प्रेयसीचीही. प…
  14. दोन प्रेमींची भेटकबीर म्हणतात, देवावर प्रेम करणारा कोणी भेटतो का, म्हणून मी शोधत फिरतो; पण असा कोणीच भेटत नाही. असा एक प्रेमी दुसऱ्याला भेटला, की सगळ्या विषाचे अमृत होते. देवाचे असे प्रेमी विरळाच असतात. असे दोघे एकत्र आले, की जगातला सगळा कडवटपणा त्यांच्यासा…
  15. कधी न उतरणारी नशाहरीचा रस खरोखर प्यायलेला माणूस कसा ओळखावा? त्याची नशा कधीच उतरत नाही. तो धुंदीत झोकांड्या खात फिरतो, आणि त्याला स्वतःच्या देहाचे भानच राहत नाही. दारूची नशा सकाळपर्यंत उतरते. हा रस तसा नाही. ज्याने तो एकदा चाखला, तो आयुष्यभर स्वतःला विसरून ध…
  16. प्रेम बाजारात मिळत नाहीप्रेम शेतात पिकत नाही, आणि बाजारात विकत मिळत नाही. राजा असो वा प्रजा, ज्याला ते हवे असेल त्याने ते घेऊन जावे; किंमत मात्र एकच, आपले डोके. डोके देणे म्हणजे स्वतःला पूर्ण देऊन टाकणे. स्वतःला दिल्याशिवाय प्रेम मिळत नाही, आणि ही किंमत राजालाही…
  17. हाडांचा पिंजराज्याने रामनाम खरोखर ओळखले, तो झुरून सुकत जातो; त्याचे शरीर हाडांचा नाजूक पिंजरा होऊन राहते. त्याच्या डोळ्यांना झोप येत नाही, आणि अंगावर मांस चढत नाही. कबीरांच्या दृष्टीने नाम म्हणजे आत अनुभवलेला देवच; घोकून म्हणायचा शब्द नव्हे. ते खरे ओळखले…
  18. समुद्रात लागलेली आगसमुद्रात आग लागली, तर धूर वर दिसत नाही. मग त्या आगीची खबर कोणाला असते? ज्याला तिने जाळून मारले त्याला, आणि ज्याने ती लावली त्याला; एवढ्या दोघांनाच. ही आग म्हणजे देवाचे प्रेम. समुद्रासारख्या शांत दिसणाऱ्या हृदयात ती खोल आत धुमसत असते. किनाऱ्…
  19. आतला पडदा दूर करमाझ्या आतला पडदा दूर कर, भक्त विनवतो, आणि समोर येऊन मला दर्शन दे. स्वामी, लहानपणापासून तुझे माझ्यावर प्रेम आहे; जन्मापासून शेवटपर्यंत तूच माझा सखा आहेस. हा पडदा म्हणजे शरीरच. देव त्याच्याच आत राहतो, पण ज्याच्या आत राहतो त्यालाच तो दिसत नाही…
  20. विरहाचा सापदेवाचा विरह म्हणजे शरीरात वस्ती करून राहिलेला साप; त्याच्या दंशावर कोणताच मंत्र चालत नाही. रामापासून दुरावलेला जीव जगत नाही, आणि जगलाच, तर वेडा होतो. सापाचे विष उतरवणारे मंत्र गावोगावच्या मांत्रिकांना ठाऊक असतात. हे विष मात्र ओढीचे आहे, आणि…
  21. वाट पाहून शिणलेले डोळेवाटेकडे पाहत पाहत माझे डोळे अंधुक झाले, असे परगावी गेलेल्या प्रियकराची वाट पाहणारी स्त्री म्हणते. रामाला हाका मारत मारत माझ्या जिभेला फोड आले. ती ज्याची वाट पाहते आहे तो राम, म्हणजे देव; लांबच्या प्रवासाला गेलेल्या पतीसारखा तो दूर आहे. वाट…
  22. क्रौंचासारखी रात्रभर रडलीहरवलेल्या पिलांसाठी क्रौंच पक्षीण आक्रोश करते, तशी ही विरहिणी रात्रभर रडली. कबीरांचे अंतःकरण आतल्या आत पेटले, आणि विरहाचा मोठा लोळ बाहेर उसळून आला. उत्तर भारतातल्या लोकगीतांत क्रौंचाची मोठी, करुण हाक म्हणजे जणू वियोगाचाच सूर. इथला वियोग जिव…
  23. क्रौंचांची साद, भरलेली तळीआकाशात क्रौंच पक्षी करुण साद घालत आहेत. ढगांनी गडगडाट करून सगळी तळी भरून टाकली आहेत. मग ज्यांची गोविंदापासून ताटातूट झाली, त्यांची काय अवस्था होत असेल? ही पावसाळ्याची चिन्हे. याच ऋतूत प्रवासी घरी परततात, आणि नवरा-बायको पुन्हा भेटतात. ज्या ज…
  24. ना उन्हात सुख, ना सावलीतदिवसा सुख नाही, रात्री सुख नाही, स्वप्नातही सुख नाही. रामापासून, आपल्या प्रिय स्वामीपासून दुरावलेल्या कबीरांना ना उन्हात चैन पडते, ना सावलीत. रणरणत्या उन्हात वाटसरू कधी उन्हातून, कधी सावलीतून चालत जरा विसावा शोधतो. देवाचा विरह सोसणाऱ्याला द…
  25. वाटसरूंना विचारणारी विरहिणीविरहिणी वाटेच्या तोंडाशी उभी आहे. वाटसरू दिसला की ती धावत जाऊन विचारते: ‘माझ्या प्रियकराचा एक तरी शब्द सांगा. तो मला भेटायला कधी येणार?’ वाटेवर उभी असलेली ही पत्नी म्हणजे जीव, आणि परदेशी गेलेला पती म्हणजे देव.
  26. रामा, तुझी वाट पाहते आहेरामा, किती दिवसांपासून मी तुझी वाट पाहते आहे. तुला भेटायला माझा जीव तळमळतो, आणि त्याला कुठेच विसावा मिळत नाही. इथे वाट पाहणारी एक स्त्री आहे, आणि ती थेट आपल्या प्रियकराशीच बोलते. ती त्याला नावाने हाक मारते: राम, तो एकमेव देव.
  27. मेल्यावर दर्शन काय कामाचे?विरहिणी उठते, आणि पुन्हा कोसळते; रामाच्या, आपल्या प्रियकराच्या दर्शनासाठी ती आसुसली आहे. ती त्यालाच विचारते: ‘मी मेल्यानंतर तू दर्शन दिलेस, तर त्या दर्शनाचा काय उपयोग?’ वाट पाहून ती इतकी खचली आहे, की तिला उभेही राहवत नाही. मृत्यूनंतरची भेट…
  28. उशिरा हाती आलेला परीसरामा, मी मेल्यानंतर मला भेटायला येऊ नकोस, असे कबीर विनवतात. दगडांवर घासून घासून सारे लोखंडच झिजून गेले, तर मग परीस हाती येऊन काय करायचा? परीसाचा स्पर्श होताच लोखंडाचे सोने होते, पण त्यासाठी लोखंड तरी शिल्लक असावे लागते. मरणानंतर होणारी देवा…
  29. स्मशानासारखा देहविरहाला वाईट म्हणू नका. विरह तर सुलतान आहे, साऱ्यांचा राजा. ज्या देहात तो कधी संचारत नाही, तो देह म्हणजे कायमचे स्मशान. हा विरह म्हणजे जिवाला लागलेली देवाची ओढ, आणि कबीर तिलाच सिंहासनावर बसवतात. जिथे ही ओढ कधी शिरलीच नाही, ते शरीर म्हणजे मे…
  30. रक्ताचे तेल, जिवाची वातया देहाचा मी दिवा करीन, आणि आपला जीवच त्यात वात म्हणून ठेवीन. तेलाऐवजी माझे रक्त त्यात ओतीन. प्रियकराचे मुख मला कधी दिसेल? इथला प्रियकर देव आहे, आणि तो अजून दिसलेला नाही. ज्या उजेडात तो दिसू शकेल, त्या उजेडासाठी कबीरांनी काहीही हातचे ठेवलेल…
  31. या बाणावर औषध नाहीविरहाचा बाण ज्याला लागला, त्याला कोणतेच औषध लागू पडत नाही. हुंदके देत देत तो पुन्हा पुन्हा मरतो, आणि पुन्हा जगतो. कण्हत कण्हतच उठतो. देवासाठीची जिवाची तगमग हाच हा बाण. तो एका घावात प्राण घेत नाही, आणि जखमही भरू देत नाही. ज्याला तो लागतो, तो…
  32. धुमसणारे ओले लाकूडविरहात जळणारे ओले लाकूड चरचरते आणि धुमसत राहते. कबीर सांगतात, ते सगळेच्या सगळे जळून जाईल, तेव्हाच या दुःखातून तुझी सुटका होईल. सुके लाकूड भडकन पेटते आणि लगेच विझते; ओले लाकूड मात्र कितीतरी वेळ धुमसत राहते. देवासाठी झुरणाऱ्याचेही तसेच असते.…
  33. निखारे चघळणारा चकोरचकोराने एकदा व्रत धरले, की तो ते कधीच सोडत नाही; मग जीभ आणि चोच भाजून निघाली तरी बेहत्तर. निखारा इतका तापलेला असतो, तरी तो पक्षी त्याला चघळत राहतो. चकोर चांदणे पिऊन जगतो, अशी समजूत आहे; तो धगधगते निखारे गिळतो, असेही कवी सांगतात. हा पक्षी म्…
  34. प्रेमाच्या रेशमाचा अंगरखाकबीरा, प्रेमाच्या रेशमाचा अंगरखा अंगात घाल आणि नाच, असे कबीर स्वतःलाच सांगतात. ज्याचा देह आणि मन दोन्ही खरे बोलतात, त्यालाच पाणी लाभते. पाणी म्हणजे इथे उंची मोत्याची चमक; मराठीतही मोत्याचे पाणी म्हणतात. दोह्यातल्या शब्दाचा दुसरा अर्थ आहे मा…
  35. सापाला हवे तसे खाऊ देविरहाचा भुजंग आत शिरला आहे, आणि त्याने काळजाला जखम केली आहे. खरा साधू त्याच्यापासून अंग चोरत नाही. तो म्हणतो, त्याला हवे तसे मला खाऊ दे. देवाच्या ओढीची वेदना हाच सापाचा दंश. साधू स्वतःला तिच्या स्वाधीन करतो.
  36. स्पर्शही न सोसणारेरामाच्या वियोगाने ज्यांचे शरीर व्याकूळ झाले आहे, त्यांना कोणी दुखवू नका. नुसता स्पर्श झाला तरी ते प्राण सोडतील, इतकी त्यांची तडफड चालली आहे. यांना सर्वस्वाने देवाची आस लागली आहे. ओढीने ते इतके झिजले आहेत, की थोडीशी इजाही त्यांचा जीव घेईल.
  37. ज्येष्ठातही वाहणारी नदीभक्तीचा भाव भाद्रपदातल्या नद्यांसारखा असतो: त्या सगळ्याच गर्जत, खळाळत वाहतात. पण कौतुक त्याच नदीचे करावे, जी ज्येष्ठातही पाणी धरून राहते. उत्तर भारतात ज्येष्ठ हा कडक उन्हाळ्याचा महिना. पावसाळ्यात प्रत्येक ओढा भरून वाहतो; रणरणत्या उन्हाळ्यात…
  38. कावळे टपून बसलेमांस झडून गेले, फक्त हाडांचा सापळा उरला; कावळे आता त्याच्याकडे टक लावून पाहू लागले आहेत. तरीही स्वामी अजून आला नाही. माझे नशीबच खोटे. देवाची वाट पाहता पाहता हा प्रेमी इतका खंगला आहे, की कावळे त्याच्या मरणावर टपून बसले आहेत. दोष तो आपल्या नश…
  39. कधी न ओसरणारे प्रेमक्षणात चढते आणि क्षणात उतरते, ते प्रेम नव्हे. जे कधीच ओसरत नाही आणि देहात कायमचे ठाण मांडून बसते, त्यालाच प्रेम म्हणावे. देवाविषयीच्या भावनेचा उमाळा तासाभरात दाटून येतो, आणि ओसरूनही जातो. कबीरांच्या हिशोबात प्रेम असे येत-जात नाही; देह आहे त…
  40. डोळ्यांतून उघड झालेले प्रेमज्या अंतःकरणात प्रेम प्रकटले, तिथे ते कितीही लपवले तरी लपत नाही. तोंडाने एक शब्दही उच्चारला नाही, तरी डोळे भरून येतात, आणि अश्रूच ते उघड करतात. देवावरचे प्रेम हे भक्ताचे अगदी आतले गुपित असते, पण त्याचे शरीरच ते फोडून टाकते.
  41. एका म्यानात दोन तलवारीत्याला प्रेमाचा रसही प्यायचा आहे, आणि आपला मानही राखायचा आहे. एका म्यानात दोन तलवारी! असे कोणी कधी पाहिले नाही, कानांनी ऐकलेही नाही. देवावर प्रेम करायचे, तर स्वतःला सोडून द्यावे लागते. अभिमान म्हणजे स्वतःलाच घट्ट धरून ठेवणे. एका हृदयात यांप…
  42. पत्र कोणाला लिहू?प्रियकर कुठे दूर परदेशी असता, तर मी त्याला पत्रे लिहिली असती. पण तो तर माझ्या शरीरात आहे, मनात आहे, डोळ्यांत आहे. त्याला निरोप तो काय धाडायचा? हा प्रियकर देव आहे, आणि तो आपल्या प्रेमिकाच्या आतच राहतो. पत्राने पार करावे, असे अंतरच मुळी नाही.
  43. तलवारीच्या धारेहून कठीणआगीची धग सोसणे सोपे, तलवारीची धार सोसणेही सोपे. पण प्रेम पहिल्यापासून शेवटपर्यंत एकसारखे टिकवून ठेवणे, हे महाकठीण काम आहे. कबीर देवावरच्या प्रेमाबद्दल बोलत आहेत. आयुष्याच्या प्रत्येक दिवशी ते न बदलता तसेच ठेवणे, हाच त्यातला अवघड भाग आहे.
  44. डोळे उघडायची भीतीस्वप्नात मला माझा स्वामी भेटला, आणि त्याने मला झोपेतून जागे केले. आता मी डोळे उघडत नाही; भीती वाटते, हे स्वप्नच ठरले तर! हा स्वामी म्हणजे देवच. त्याने झोपलेल्याला जागे केले आहे, तरी प्रेमी दोन्ही डोळे घट्ट मिटूनच ठेवतो. एक नजर टाकताच ते नुस…
  45. चातकाची पिलांना शिकवणचातक आपल्या पिलांना शिकवतो: दुसरे कोणतेही पाणी घेऊ नका. आपल्या कुळाचा हाच स्वभाव आहे: मन फक्त स्वातीच्या थेंबावर ठेवा. सूर्य स्वाती नक्षत्रात असताना पडणारा पाऊसच चातक पितो, असे कवी सांगतात. तळ्याचे पाणी पिण्यापेक्षा तो तहानलेला राहील. त्याच…
  46. धन्याच्या माडीचा जिनारात्रंदिवस मी मैत्रिणींबरोबर खेळत राहिले, आणि आता मला फार भीती वाटू लागली आहे. हे बोल एका नव्या नवरीचे आहेत; या गाण्यात तिचा नवरा साक्षात परमेश्वरच आहे. माझ्या धन्याची खोली घराच्या अगदी वरच्या माडीवर आहे, आणि तिथे चढताना माझा जीव थरथरतो. तर…
  47. पैलतीराला पोचणारे थोडेचज्याच्यामुळे मी जगात राहूनही जगाच्या पलीकडे राहतो, तो प्रियतम प्रभू म्हणजे माझा जीव की प्राण. हे प्रेम कसे असते, ते कबीर दोन चित्रांतून दाखवतात. पहिले चित्र कमळाचे. ते पाण्यातच राहते, आणि पाण्यावरच पसरते; तरी त्याच्या पानाला पाणी चिकटत नाही…
  48. उघडली आभाळाची दारेरात्रंदिवस एक जखम ठसठसते, आणि झोप लागत नाही. हे बोलणारी तरुण बायको नवऱ्याच्या भेटीची आस लावून बसली आहे. अजून ती माहेरीच आहे, त्याच्यापासून दूर; आणि आता ते माहेर तिला गोड लागत नाही. तिचा धनी म्हणजे ईश्वर, आणि ती जखम म्हणजे त्याच्यासाठी लागले…
  49. नाच रे मना, धुंद होऊननाच रे माझ्या मना, धुंद होऊन! रात्रंदिवस प्रेमाचा राग वाजव; त्याचा सूर सगळ्यांच्याच कानी पडतो. सारी सृष्टीच नाचते आहे. राहू आणि केतू नवही ग्रहांसह नाचतात; हे दोन छायाग्रह ग्रहणात सूर्य-चंद्राला गिळतात, असे मानतात. जन्मोजन्मी आनंदच आनंद होतो…
  50. न मोजता प्यालेली कलालीणमन प्रेमात चूर झाले, मग आता बोलायचे कशाला? त्याला हिरा सापडला, आणि त्याने तो पदराच्या टोकाला गाठ मारून बांधला; आता पुन्हा पुन्हा गाठ सोडून तो कशाला पाहायचा? हलके होते तोवर ते तराजूच्या पारड्यात चढले; आता भरून गेले, मग तोलायचे कशाला? इथे सुर…
  51. चंद्राकडे टक लावणारा चकोरतुझे-माझे हे नाते कसे बरे सुटेल? कबीर हा प्रश्न देवाला विचारतात; तोच त्यांचा स्वामी, आणि ते त्याचे सेवक. कमळाचे पान जसे पाण्यावरच वसते, तसा तू माझा स्वामी आणि मी तुझा दास. चकोर पक्षी चांदण्यावर जगतो, असे म्हणतात; तो जसा रात्रभर चंद्राकडे टक…
  52. अन्न गोड लागेना, झोप येईनाया गाण्यात कबीर एका पत्नीच्या भूमिकेतून गातात; तिचा पती स्वतः प्रभू आहे. ती हाक मारते: सख्या, माझ्या घरी ये; तुझ्याविना माझा देह दुःखाने भरला आहे. सगळे लोक मला तुझी बायको म्हणतात, आणि मला लाज वाटते. अजून मनाशी मन जुळलेच नाही; तोवर हे कसले प…
  53. पहाटे उठून गेलेला नवरानवरा जवळ असताना जी रात्रभर झोपून राहिली, त्या बायकोला कबीर फटकारतात; ती बायको म्हणजे आपला आत्मा, आणि तिचा नवरा परमात्मा. ऊठ गं लाडके, आता आणखी कशाला झोपतेस? रात्र तर गेली; आता दिवसही कशाला वाया घालवतेस? जे जागे राहिले, त्यांना माणिक मिळाले;…
  54. प्रेमाची किल्लीमहालाला भ्रमाचे कुलूप लागले आहे; भ्रम म्हणजे खोट्याला खरे मानणारी मनाची चूक. त्या कुलपात प्रेमाची किल्ली घाला. कपटाचे छोटेसे दार उघडा, आणि अशा रीतीने आत झोपलेल्या प्रियाला जागे करा. हा महाल म्हणजे साधकाचे स्वतःचेच हृदय, आणि त्यात झोपलेला प्…
  55. अविनाशी वराचे पत्रमैत्रिणींनो, मीसुद्धा आता प्रियासाठी झुरू लागले आहे, असे एक तरुणी आपल्या सख्यांना सांगते. तिचा हा प्रिय म्हणजे अवघ्या विश्वाचा प्रभू. मी वयात आले, आणि त्याचा विरह मला छळू लागला. आता मी ज्ञानाच्या गल्लीतून तारुण्याच्या तोऱ्यात, ठुमकत चालते;…
  56. पहाटेचा प्रहर उलटलास्वामीविना माझ्या काळजात कळ उठते. दिवसा जिवाला स्वस्थता नाही, आणि रात्री डोळा लागत नाही; हे दुःख मी कोणापाशी सांगू? मध्यरात्र उलटते; मग उजाडण्यापूर्वीचा रात्रीचा शेवटचा प्रहरही सरू लागतो. तरी मी त्याच्या ओढीने तळमळत पडून राहते. हे गाणारी एक…
  57. वातीविना तेवणारी ज्योतही कोणत्या मुरलीची धून आहे? ती ऐकून मन आनंदाने भरून गेले आहे. वातीशिवायच एक ज्योत तेवते आहे. मुळाशिवाय कमळ उमलले आहे, आणि नाना तऱ्हांची फुले बहरली आहेत. मुरली, ज्योत आणि कमळ हे सारे आतले अनुभव आहेत: बाहेरच्या कोणत्याही कारणाविना उमटलेले संग…
  58. भक्तीची बारीक वाटदेवाच्या भक्तीची वाट अगदी बारीक, अरुंद आहे. तिच्यावर कोणतीही इच्छा उरत नाही, आणि इच्छा न करण्याचा खटाटोपही उरत नाही; इच्छांतून सुटायची इच्छासुद्धा गळून पडते. भक्ताचे मन देवाच्या चरणी लीन होते, वारा नसलेल्या जागी ठेवलेल्या दिव्यासारखे स्थिर.…
  59. सुखसागराच्या काठी तहानलेलासुखाच्या सागरापर्यंत तू येऊन पोचलास; आता तहानलेला परत जाऊ नकोस. वेड्या माणसा, अजून तरी समजून घे: यम तुझ्या साऱ्या आशा तोडायला येतोच आहे. तुझ्यासमोर निर्मळ पाणी काठोकाठ भरलेले आहे; श्वासाश्वासाने ते पी. हा सुखाचा सागर म्हणजे देव; तो इतका जवळ…
  60. प्रेमाला कोण शिकवते?सतीला नवऱ्याबरोबर आपला देह जाळायला कोण शिकवते? आणि सर्वस्व सोडून देण्यातच सुख शोधायला प्रेमाला कोण शिकवते? सती म्हणजे नवऱ्याच्या प्रेताबरोबर त्याच आगीत स्वतःला झोकून देणारी विधवा. कबीरांच्या या दोन प्रश्नांचे उत्तर त्या प्रश्नांतच दडले आहे:…
  61. चातक आणि हरीणभावा, स्वामीशी प्रेमाचे नाते जोडणे कठीण आहे. पपीहा, म्हणजे आपला चातक, पावसाच्या एका थेंबासाठी तहानलेला असतो. तो ‘पिया, पिया’ असा अखंड टाहो फोडतो; हिंदीत पिया म्हणजे प्रियकरही. तहानेने व्याकूळ झालेला त्याचा जीव रात्रंदिवस तडफडतो, तरी इतर कोण…
  62. वसंताविना फुललेले फूलमुरलीची धून कानी पडली, आणि आता मला स्वस्थ बसवत नाही. वसंत आलेला नसताना एक फूल फुलले आहे, आणि ते भुंग्याला सतत आपल्याकडे बोलावत राहते. आकाश गरजते, वीज चमकते, आणि हृदयात लाटा उसळतात. हे आकाश बाहेरचे नव्हे; ध्यान खोलवर उतरले, की ते मनाच्या आत…
  63. ढगांविना पडणारी रिमझिमचल रे हंसा, त्या देशाला जाऊ, जिथे मन चोरणारा प्रिय राहतो. कबीर ही हाक आपल्याच आत्म्याच्या हंसाला देत आहेत; तो उडून ज्याच्याकडे जाईल, तो प्रिय म्हणजे परमेश्वर. तिथे सुरत ही पाणी भरणारी सुखी नवरी आहे; सुरत म्हणजे सगळे लक्ष प्रियावर खिळलेले मन…
  64. न मागता देणारा फकीरमाझा फकीर भिक्षा मागायला आला, आणि निघूनही गेला; मला त्याचे दर्शनसुद्धा घडले नाही. जो न मागताच देतो, अशा भिकाऱ्याकडे मी काय मागू? कबीर ज्याला आपला फकीर म्हणतात, तो स्वतः प्रभूच आहे; पदरी काहीही न ठेवणाऱ्या फकिरासारखा तो कोणाच्या नजरेस न पडता…
  65. माहेरात न रमणारे मनमाहेरावरून माझे मन पार उडाले आहे. हे गाणे एका तरुण नवरीचे आहे; पहाटे ती सासरी, म्हणजे प्रभूच्या घरी, जायला निघणार आहे. जिचे माहेरचे गाव सुटले, तिला आता कोणते घर, कोणती वाट? इथे माझे मन जराही रमत नाही; तन आणि मन दोन्ही फार अस्वस्थ आहेत. या न…
  66. युगानुयुगे वाट पाहणारा पाहुणाजिवाच्या महालात शिव पाहुणा होऊन आला आहे; मग तू बाहेर कुठे बेभान होऊन धावतोस? देव येऊन पोचला आहे; त्याची सेवा कर, रात्र जवळ येते आहे. शिव या नावाचा अर्थ कल्याण करणारा, मंगल असा. इथे ते नाव त्या एका परमेश्वराचे आहे, जो आपल्या आत अतिथी म्हणून…
  67. प्रिय घरी आला तो दिवसआजच्या दिवसावरून मी स्वतःला ओवाळून टाकीन. माझा प्रिय स्वामी आज माझ्या घरचा पाहुणा आहे, आणि त्याच्या येण्याने घर-अंगण खुलून दिसते आहे. माझी प्रत्येक तहान मंगलगीते गाऊ लागली आहे. ते मनोहर रूप पाहता पाहता मन त्यातच हरवून गेले आहे. घरी आलेल्या…
  68. विरहिणीचा चरखाचरखा फिरतो आहे, आणि तो चालवणारी सुरत आहे, म्हणजे देवाकडे लावलेले चित्त. कबीर तिला विरहिणीच्या रूपात पाहतात; प्रिय दूरदेशी गेल्याने ती झुरते आहे. देहाची नगरी फार सुंदर बांधली आहे, आणि तिच्यात जाणिवेचा महाल उभा आहे. ध्यान करणाऱ्याला आत सापडणा…
  69. कोटी सूर्यांवरचे एक छत्रकोटीच्या कोटी सूर्य, चंद्र आणि तारे एकाच छत्राच्या सावलीत राहतात. राजाच्या डोक्यावर धरतात तसे हे देवाचे छत्र आहे, आणि त्याची सावली आकाशभर पसरली आहे. मनाच्या आत आणखी एक मन आहे, आणि डोळ्यांच्या आत आणखी एक डोळा. तो स्वतः देव आहे; आत बसून तोच ज…
  70. सुख-दुःखाची हळदमाझ्या स्वामीबरोबर, माझ्या नवऱ्याबरोबर, मी सासरी आले. हे गाणे गाणारी नवरी म्हणजे जीव, आणि तिचा नवरा म्हणजे देव. तरी मी त्याच्या सहवासात राहिले नाही, त्याच्या प्रेमाची गोडी चाखली नाही, आणि माझे तारुण्य स्वप्नासारखे सरून गेले. सगळ्या वाटेवर त…
  71. झोपलेला प्रेमीएखाद्या जिवलग मित्राशी बोलावे, तसे कबीर आपल्याच मनाशी बोलतात: नीट विचार करून पाहा. एकदा प्रेमी झालास, मग झोप कसली? प्रिय मित्रा, तुझा प्रियकर तुला भेटला असेल, तर स्वतःला त्याच्या हवाली कर, आणि त्याला आपलासा करून घे. हाती आलेला तो पुन्हा पुन…
  72. प्रियाच्या रंगात रंगलेलीफाल्गुन महिना जवळ आला आहे: कोणी मला माझ्या प्रियाची भेट घडवील का? फाल्गुनात हिवाळा संपतो, आणि याच महिन्यात होळी येते. होळीला लोक एकमेकांवर रंग उधळतात; गाण्यातला फाग म्हणजे हाच रंगांचा खेळ. माझ्या प्रियाचे, त्या प्रभूचे रूप मी किती वर्णन करू…
  73. भक्तापुढे धावणारा देवनारदा, मी आणि माझा प्रिय यांच्यात जराही अंतर नाही. हे शब्द देवाचे आहेत; तो ते नारदमुनींना सांगतो आहे. इथे देवाचा प्रिय म्हणजे त्याचा भक्त. माझा प्रिय जागा झाला, तरच मी जागा होतो; तो झोपला, की मीही झोपतो. जो कोणी माझ्या प्रियाला दुखवतो, त्या…
  74. बाहूंच्या खांबांचा झोकाकोणी प्रेमाचा झोका झुलवा रे! श्रावणात बायका झाडांना झोके बांधतात, आणि गाणी म्हणत झुलतात; तसाच हा झोका. त्याचे दोन खांब म्हणजे बाहू, प्रियाचे बाहू; आणि प्रेमाच्या गोडव्याने आज तन आणि मन झुलवा. डोळ्यांत ढगांची झड आणा, विरहाच्या अश्रूंची; आणि…