PocketPage

मराठी

46 pieces

  1. काबुलीवालामाझी पाच वर्षांची धाकटी मुलगी मिनी घटकाभरसुद्धा बोलल्याशिवाय राहू शकत नाही. जगात जन्म घेतल्यानंतर भाषा शिकायला तिनं फक्त एक वर्ष खर्च केलं, आणि तेव्हापासून ती जागी असेपर्यंत एक क्षणही मौनात वाया घालवत नाही. तिची आई पुष्कळदा दटावून तिचं तोंड…
  2. पोस्टमास्तरपहिलीच नोकरी लागली आणि पोस्टमास्तरांना उलापूर गावी यावं लागलं. गाव अगदीच किरकोळ. जवळ एक नीळकोठी आहे, म्हणून कोठीच्या साहेबानं बरीच खटपट करून हे नवं पोस्ट ऑफिस सुरू करवलं आहे. आमचे पोस्टमास्तर कलकत्त्याचे. पाण्यातला मासा काठावर काढल्यावर जी…
  3. सुट्टीपोरांचा म्होरक्या फटिक चक्रवर्ती याच्या डोक्यात एकाएकी एक नवी कल्पना चमकली. नदीकाठी शालवृक्षाचा एक प्रचंड ओंडका, जहाजाची डोलकाठी होण्याची वाट पाहत पडून होता; सगळ्यांनी मिळून तो लोटत लोटत न्यायचा, असं ठरलं. ज्याचं लाकूड आहे त्याला ते ऐन गरजे…
  4. समाप्ती१ अपूर्वकृष्ण बी. ए. पास होऊन कलकत्त्याहून आपल्या गावी परत येत आहेत. नदी लहानशी आहे. पावसाळा सरला की जवळजवळ कोरडी पडते. आता श्रावणाच्या अखेरीस ती पाण्यानं काठोकाठ भरून गावाच्या कुंपणाचं आणि बांबूच्या बेटांच्या पायथ्याचं अगदी चुंबन घेऊ लागली…
  5. क्षुधित पाषाणमी आणि माझा एक नातलग पूजेच्या सुट्टीत देशाटन आटोपून कलकत्त्याला परतत होतो, तेव्हा आगगाडीत त्या बाबूंची भेट झाली. त्यांचा पेहराव पाहून आधी ते पश्चिमेकडचे कोणी मुसलमान असावेत असा भ्रम झाला होता. त्यांचे बोलणे ऐकून तर आणखीच बुचकळ्यात पडलो. जगा…
  6. सुभामुलीचं नाव सुभाषिणी ठेवलं तेव्हा ती मुकी निघेल हे कुणाला ठाऊक होतं? तिच्या दोघी मोठ्या बहिणींची नावं सुकेशिनी आणि सुहासिनी ठेवली होती, म्हणून यमक जुळावं या आग्रहापोटी बापानं धाकटीचं नाव सुभाषिणी ठेवलं. आता सगळे तिला थोडक्यात सुभा म्हणतात. र…
  7. खोकाबाबू परत आले१ रायचरण बाबूंच्या घरी पहिल्यांदा चाकरीला आला तेव्हा तो बारा वर्षांचा होता. यशोहर जिल्ह्यातला. लांब केस, मोठे मोठे डोळे, सावळा, तुकतुकीत, सडपातळ पोरगा. जातीनं कायस्थ. त्याचे धनीही कायस्थच. बाबूंच्या वर्षभराच्या एका बाळाची राखण करायला आणि त्…
  8. शिक्षा१ दुखीराम रुई आणि छिदाम रुई हे दोघे भाऊ सकाळी हातात कोयते घेऊन मजुरीला बाहेर पडले, तेव्हा त्यांच्या दोघी बायकांमध्ये वादावादी, आरडाओरडा चालू होता. पण निसर्गातल्या इतर अनेक रोजच्या कलकलाटासारखाच हा भांडणाचा गोंगाटही आळीतल्या लोकांच्या अंगवळण…
  9. ती एक रात्रसुरबालेबरोबर मी एकाच पाठशाळेत गेलो आहे, भातुकलीत तिच्याबरोबर नवरा-बायकोचा खेळ खेळलो आहे. त्यांच्या घरी गेलो की सुरबालेची आई माझं फार कौतुक करत, आणि आम्हा दोघांना जवळ उभं करून आपापसात म्हणत, 'अहा, दोघं किती छान शोभतात!' तेव्हा मी लहान होतो,…
  10. देणेघेणेपाच मुलांनंतर जेव्हा एक मुलगी झाली, तेव्हा आईबापांनी मोठ्या लाडाने तिचं नाव ठेवलं निरुपमा. या घराण्यात इतकं हौसेचं नाव याआधी कधी कुणी ऐकलं नव्हतं. बहुधा देवादिकांचीच नावं चालत असत — गणेश, कार्तिक, पार्वती ही त्यांची उदाहरणं. आता निरुपमेच्या…
  11. पाहुणा१ कांठालियाचे जमीनदार मतिलालबाबू सहकुटुंब नावेनं आपल्या गावी निघाले होते. वाटेत दुपारच्या वेळी नदीकाठच्या एका पेठेजवळ नाव बांधून स्वयंपाकाची तयारी चालली होती, तेवढ्यात एक ब्राह्मणाचा मुलगा येऊन विचारू लागला, 'बाबू, तुम्ही कुठं चाललात?' विचा…
  12. जिवंत की मेलेली?१ राणीहाटचे जमीनदार शारदाशंकरबाबू यांच्या घरच्या विधवा सुनेच्या माहेरी कुणीच उरलं नव्हतं; एकेक करून सगळे वारले होते. सासरीही खरं तर आपलं म्हणावं असं कुणी नव्हतं — ना नवरा, ना मुलगा. थोरल्या दिराचा एक मुलगा, शारदाशंकरांचा धाकटा मुलगा, तोच ति…
  13. वहीलिहायला शिकल्यापासून उमेनं घरात नुसता उच्छाद मांडला आहे. घरातल्या प्रत्येक खोलीच्या भिंतीवर कोळशानं वाकड्यातिकड्या रेघा ओढून मोठमोठ्या कच्च्या अक्षरांत ती एकसारखं लिहीत सुटली आहे— पाणी पडते, पान हलते. तिच्या वहिनीच्या उशीखाली 'हरिदासाची गुप…
  14. सांगाडाआम्ही तिघे बालमित्र ज्या खोलीत झोपत असू, तिच्या शेजारच्या खोलीच्या भिंतीवर एक अख्खा मानवी सांगाडा टांगलेला असे. रात्री वाऱ्याने त्याची हाडे खटखट वाजत हलत. दिवसा मात्र ती हाडे आम्हालाच हलवावी लागत. त्या काळी आम्ही पंडितजींकडे मेघनादवध काव्य…
  15. हैमंतीमुलीच्या बापाला थांबता आलं असतं, पण नवऱ्या मुलाच्या बापाला थांबायचं नव्हतं. त्यांनी पाहिलं, मुलीचं लग्नाचं वय तर उलटून गेलंच आहे, पण आणखी काही दिवस गेले तर ते सभ्य किंवा असभ्य कोणत्याही मार्गानं झाकून ठेवण्याची वेळही उलटून जाईल. मुलीचं वय ब…
  16. पत्त्यांचा देशदूर समुद्रात एक बेट आहे. तिथे फक्त पत्त्यांचे राजे, पत्त्यांच्या राण्या, एक्के आणि गुलाम राहतात. दुर्री-तिर्रीपासून नव्वी-दश्शीपर्यंत आणखीही पुष्कळ घरंदारं आहेत, पण ती उच्च जातीची नाहीत. एक्का, राजा, गुलाम हे तिघेच मुख्य वर्ण; नव्वी-दश्शी अ…
  17. ऊन आणि ढग१ आदल्या दिवशी पाऊस पडून गेला होता. आज पाऊस उघडलेल्या सकाळी फिकट ऊन आणि तुटक ढग मिळून, पिकत आलेल्या हळव्या भाताच्या शेतांवरून आळीपाळीने आपापले लांबलचक कुंचले फिरवीत होते; तो विस्तीर्ण हिरवा चित्रपट कधी प्रकाशाच्या स्पर्शाने उजळ, पिवळसर होई,…
  18. रामकानाईचा मूर्खपणाकुणी कुणी म्हणतात की गुरुचरण मरणाच्या दारात होते तेव्हा त्यांच्या दुसऱ्या लग्नाच्या गृहलक्ष्मी आत माजघरात बसून पत्ते खेळत होत्या. असं म्हणणारे जगाची निंदा करणारे लोक; राईचा पर्वत करणं हा त्यांचा धंदाच. खरं म्हणजे बाईसाहेब त्या वेळी एका पाया…
  19. मध्यरात्री'डॉक्टर! डॉक्टर!' झाली कटकट! ऐन मध्यरात्री— डोळे उघडून पाहतो तो आमचे जमीनदार दक्षिणाचरणबाबू. मी धडपडत उठलो, पाठ मोडलेली खुर्ची ओढून आणून त्यांना बसायला दिली आणि काळजीने त्यांच्या चेहऱ्याकडे पाहू लागलो. घड्याळात पाहिले तर रात्रीचे अडीच वाजले…
  20. दिदी१ गावात राहणाऱ्या कुणा एका अभागिनीच्या अन्यायी, जुलमी नवऱ्याची सगळी दुष्कृत्ये सविस्तर वर्णन करून झाल्यावर शेजारीण तारा हिने अगदी थोडक्यात आपला निकाल जाहीर केला, 'असल्या नवऱ्याच्या तोंडात आग पडो!' ते ऐकून जयगोपालबाबूंची पत्नी शशी हिला फार क…
  21. नयनजोरचे बाबू१ नयनजोरचे जमीनदार एके काळी 'बाबू' म्हणून विशेष प्रसिद्ध होते. त्या काळी बाबूगिरीचा आदर्श गाठणे काही सोपे नव्हते. आज जसे राजा किंवा रायबहादूर हा किताब मिळवण्यासाठी पुष्कळांना मेजवान्या, नाच, घोड्यांच्या शर्यती आणि सलाम-शिफारशी यांच्यापायी प…
  22. पत्नीचे पत्रश्रीचरणकमली आज आपल्या लग्नाला पंधरा वर्षं झाली, आणि आजवर मी तुम्हाला कधी पत्र लिहिलं नाही. सदा जवळच पडून असायचे — तोंडची बोलणी तुम्ही पुष्कळ ऐकलीत, मीही ऐकली; पत्र लिहावं इतकी फट कधी मिळालीच नाही. आज मी श्रीक्षेत्री तीर्थयात्रेला आले आहे, आ…
  23. अशक्य गोष्टएक होता राजा. तेव्हा याहून जास्त काही जाणून घेण्याची गरज नसे. कुठला राजा, राजाचे नाव काय, असले प्रश्न विचारून आम्ही गोष्टीचा ओघ अडवीत नसू. राजाचे नाव शिलादित्य की शालिवाहन, काशी-कांची-कनोज-कोसल-अंग-वंग-कलिंग यांपैकी नेमके कुठे त्याचे राज्य,…
  24. मणिहारात्या जीर्णप्राय बांधीव घाटाच्या कडेला माझी बोट लावलेली होती. तेव्हा सूर्य मावळला होता. बोटीच्या छतावर नावाडी नमाज पढत होता. पश्चिमेच्या धगधगत्या आकाशपटावर त्याची मूक उपासना क्षणाक्षणाला चित्रासारखी उमटत होती. स्थिर, लाटा नसलेल्या नदीच्या पा…
  25. इच्छापूर्तीसुबलचंद्रांच्या मुलाचं नाव सुशीलचंद्र. पण माणूस नेहमीच नावासारखा निघतो असं नाही. म्हणूनच सुबलचंद्र जरा दुबळे होते आणि सुशीलचंद्र काही फारसे शांत नव्हते. मुलगा सगळ्या आळीला हैराण करून सोडत असे, म्हणून बाप अधूनमधून त्याला शिक्षा करायला धावत अ…
  26. ठेव१ वृंदावन कुंडू संतापाने लालबुंद होऊन आला आणि बापाला म्हणाला, 'मी आत्ताच चाललो.' बाप यज्ञनाथ कुंडू म्हणाले, 'कृतघ्न कारट्या! लहानपणापासून तुला खाऊ-ल्यायला घालण्यात जो खर्च झाला, तो फेडण्याचं नाव नाही, वर ही मिजास पाहा!' खरं म्हणजे यज्ञनाथां…
  27. वाहून आलेलासंध्याकाळ होता होता वादळ जोर धरू लागले. पावसाचे सपकारे, ढगांचा गडगडाट आणि विजेचा लखलखाट यांनी आकाशात जणू सुरासुरांचे युद्धच पेटले. काळे काळे ढग महाप्रलयाच्या विजयपताकांसारखे दाही दिशांना उडू लागले; गंगेच्या ऐलतीरी-पैलतीरी बंडखोर लाटांनी खळख…
  28. मास्तरप्रस्तावना रात्रीचे जवळजवळ दोन वाजले होते. कलकत्त्याच्या स्तब्ध झालेल्या कोलाहल-सागरावर एक लहानशी लाट उठवीत एक मोठी जोडगाडी भवानीपूरकडून येऊन बिर्जीतलावच्या कोपऱ्यापाशी थांबली. तिथे एक भाड्याची गाडी दिसताच गाडीतल्या बाबूंनी तिला हाक मारून ब…
  29. घाटाची कहाणीपाषाणावर घटना कोरल्या जात असत्या, तर किती दिवसांपूर्वीच्या किती गोष्टी तुम्हाला माझ्या पायरीपायरीवर वाचता आल्या असत्या! जुन्या गोष्टी ऐकायच्या असतील तर या माझ्या पायरीवर बसा; मन लावून पाण्याच्या खळखळाटाला कान देऊन राहा, फार फार दिवसांच्या क…
  30. दृष्टिदानऐकते की हल्ली पुष्कळ बंगाली मुलींना आपला नवरा आपल्याच प्रयत्नाने मिळवावा लागतो. मीही तेच केले, पण देवाच्या साहाय्याने. लहानपणापासून मी पुष्कळ व्रते केली होती, पुष्कळ शिवपूजा केली होती. माझे आठवे वर्ष सरायच्या आतच माझे लग्न होऊन गेले होते. प…
  31. अपरिचिताआज माझं वय अवघं सत्तावीस. हे आयुष्य ना लांबीनं मोठं, ना गुणांनी. तरीही त्याला एक वेगळंच मोल आहे. ते त्या फुलासारखं आहे, ज्याच्या उरावर एकदा भ्रमर येऊन बसला होता, आणि त्या एका पावलाचा इतिहास त्याच्या आयुष्याच्या मधोमध फळासारखा धरून वाढला आहे…
  32. संपादकपत्नी हयात होती तेव्हा प्रभाविषयी मला कसलीच काळजी नव्हती. त्या काळी प्रभापेक्षा प्रभाच्या आईतच मी जरा अधिक गुंतलेला असे. तेव्हा प्रभाचे इवलेसे खेळणे, इवलेसे हसू पाहून, तिचे बोबडे बोल ऐकून आणि तिचे लडिवाळ बिलगणे अनुभवूनच मी तृप्त असे; जोवर ब…
  33. शेवटची रात्र'मावशी!' 'झोप आता यतीन, रात्र झाली ना.' 'होऊ दे रात्र, माझे दिवस तसेही फार उरले नाहीत. मी म्हणत होतो, मणीला तिच्या माहेरी — विसरतोय मी, तिचे वडील हल्ली कुठे असतात —' 'सीतारामपुरात.' 'हां, सीतारामपुरात. तिथेच मणीला पाठवून दे. आणखी किती दिवस…
  34. जय-पराजयराजकन्येचं नाव अपराजिता. उदयनारायणांचे राजकवी शेखर यांनी राजकन्येला कधी डोळ्यांनीसुद्धा पाहिलं नव्हतं. पण ज्या दिवशी एखादं नवं काव्य रचून ते सभेत बसून राजांना ऐकवत, त्या दिवशी आपला आवाज ते नेमका इतका उंच करून वाचत, की तो त्या उत्तुंग प्रासा…
  35. बलाईमाणसाचं जीवन म्हणजे पृथ्वीवरच्या नाना जीवांच्या इतिहासातल्या नाना प्रकरणांचा उपसंहार, असं म्हणतात. माणसांच्या वस्तीत माणसांमध्येच नाना पशूंची दडलेली ओळख आपल्याला पटत असते, हे तर सगळ्यांना ठाऊक आहे. खरं पाहिलं तर, आपल्या आतल्या सगळ्या जनावरा…
  36. त्याग१ फाल्गुनातल्या पहिल्या पौर्णिमेला आंब्याच्या मोहोराचा सुगंध घेऊन नव्या वसंताचा वारा वाहतो आहे. तळ्याकाठच्या एका जुन्या लिचीच्या झाडाच्या दाट पालवीतून एका निद्राहीन, अथक पपीह्याचं गाणं मुखुज्ज्यांच्या घरातल्या एका निद्राहीन शयनगृहात शिरतं आ…
  37. राजटिळानवेंदुशेखराचे अरुणलेखेशी लग्न लागले, तेव्हा होमाच्या धुराआडून भगवान प्रजापती किंचितसे हसले. हाय रे! प्रजापतीला जो खेळ, तो आपल्या वाट्याला नेहमीच गमतीचा ठरत नाही. नवेंदुशेखराचे वडील पूर्णेंदुशेखर इंग्रज सरकारदरबारी नामांकित होते. या भवसागरात…
  38. गिरिबाला१ रमानाथ शील यांच्या तिमजली हवेलीत सर्वांत वरच्या मजल्यावरच्या खोल्यांत गोपीनाथ शील यांच्या पत्नी गिरिबाला राहतात. शयनगृहाच्या दक्षिणेकडच्या दारासमोर कुंड्यांत मोगऱ्याची आणि गुलाबाची थोडीशी रोपं; — गच्चीला उंच भिंतीचा कठडा — बाहेरचं दृश्य द…
  39. कोडं सुटलं१ झिंकडाकोट्याचे कृष्णगोपाल सरकार थोरल्या मुलावर जमीनदारीचा आणि संसाराचा भार सोपवून काशीला निघून गेले. मुलखातले सगळे अनाथ, गरीब लोक त्यांच्यासाठी आक्रोश करून रडू लागले. अशी उदारता, अशी धर्मनिष्ठा कलियुगात पाहायला मिळत नाही, असं सगळेच म्हणू…
  40. वैष्णवीमी लिहितो खरा, पण लोकांना रिझवणं हा काही माझ्या लेखणीचा धर्म नाही; म्हणूनच लोकही मला नेहमी ज्या रंगानं रंगवतात, त्यात काळ्या शाईचाच भाग अधिक असतो. माझ्याबद्दल पुष्कळ काही ऐकावं लागतं; नशिबाचा भाग असा, की त्यातलं काही हिताचं नसतं, आणि मनोहर…
  41. शुभदृष्टीकांतिचंद्र वयाने तरुण; तरीही पत्नी गेल्यावर दुसरी बायको शोधण्याच्या भानगडीत न पडता त्यांनी आपले सारे लक्ष पशुपक्ष्यांच्या शिकारीवरच लावले आहे. उंच, कृश, काटक, हलके शरीर; धारदार नजर; नेम कधी चुकायचा नाही; पेहराव उत्तर हिंदुस्थानी धाटणीचा. बर…
  42. सुवर्णमृगआद्यानाथ आणि वैद्यनाथ चक्रवर्ती हे एकाच वडिलोपार्जित मालमत्तेचे दोन वाटेकरी. दोघांपैकी वैद्यनाथांचीच परिस्थिती जरा वाईट. वैद्यनाथांचे वडील महेशचंद्र यांना व्यवहारबुद्धी अजिबात नव्हती; ते आपले थोरले बंधू शिवनाथ यांच्यावर पूर्णपणे विसंबून असत…
  43. उद्धारगौरी एका जुन्या श्रीमंत घराण्यात अतिशय लाडाकोडात वाढलेली सुंदर मुलगी. तिचा नवरा परेश हलाखीतून वर येऊन अलीकडेच स्वतःच्या कमाईने थोडासा सावरला होता. जोवर त्याची गरिबी होती, तोवर लेकीचे हाल होतील या भीतीने त्याच्या सासू-सासऱ्यांनी तिला त्याच्य…
  44. शेजारीणमाझी शेजारीण बालविधवा. शरदातल्या दवाने भिजून देठावरून गळून पडलेल्या प्राजक्ताच्या फुलासारखी; कोणाच्या मधुरात्रीच्या फुलशेजेसाठी ती नव्हती, ती केवळ देवपूजेसाठीच वाहिलेली होती. मनातल्या मनात मी तिची पूजा करीत असे. तिच्याविषयी माझ्या मनात जो भ…
  45. गवताचा चुराडाजमीनदार बाबूंचा नायब गिरीश बसू याच्या अंतःपुरात प्यारी नावाची एक नवी दासी कामाला ठेवली होती. वय लहान; चालचलणूक चांगली. दूर परमुलखातून ती आली होती; काही दिवस काम केल्यावर एके दिवशी म्हाताऱ्या नायबाच्या अनुरागी नजरेपासून आपला बचाव व्हावा म्हण…
  46. रासमणीचा मुलगाकालीपदची आई होती रासमणी — पण नाइलाजाने त्यांना बापाचे पद स्वीकारावे लागले होते. कारण, आई आणि बाप दोघेही 'आई' होऊन बसले, तर त्यात मुलाचे काही भले होत नाही. त्यांचे पती भवानीचरण मुलाला मुळीच धाकात ठेवू शकत नाहीत. ते एवढे लाड का करतात, असे विच…