- 1गणेश आणि शारदेला वंदनसमर्थ सुरुवातीला गणेशाला वंदन करतात. गणेश हा शिवाच्या गणांचा अधिपती आहे, आणि सर्व गुणांचा स्वामी आहे. तोच मूळ आरंभ, पहिली सुरुवात; इतकेच नव्हे, तर निर्गुणाचाही आरंभ तोच. मग समर्थ शारदेला वंदन करतात. शारदा ही वाणीची देवता, चारही वाणींचे मूळ.…
- 2भक्तीच्या वाटेने चालहे सज्जन मना, भक्तीच्या वाटेनेच जावे; दुसरी कोणती वाट नको. मग श्रीहरी आपोआपच भेटतो. लोकांत जे निंद्य मानले जाते, ते सगळे सोडून द्यावे. आणि लोकांत जे वंद्य आहे, ते सगळे मनापासून करावे. हा श्लोक एकाच वेळी दोन गोष्टी मागतो: देवाकडे नेणारी आतली…
- 3दिवसाचा पहिला शब्द रामपहाटे मनाने रामाचे चिंतन करावे, मन त्याच्यातच रमू द्यावे. मग जिभेवर येणारा पहिला शब्द, इतर कोणत्याही शब्दाआधी, राम असावा. सदाचार ही मोठी गोष्ट आहे; तो कधीही हातचा सुटू देऊ नये. जो सदाचार सांभाळतो, तोच माणूस लोकांत खरा धन्य होतो. दिवसाला एक…
- 4मनात सार विचार राहोहे मना, दुष्ट वासना तुझ्या काहीच कामाच्या नाहीत. तुझी बुद्धी पापाकडे कोणत्याही प्रकारे झुकू देऊ नकोस. धर्म सोडू नकोस, नीतीही सोडू नकोस. अंतःकरणात सार विचार, म्हणजे जे खरे आहे त्याचा विचार, सतत राहू दे. आतापर्यंत समर्थ आचरणाविषयी सांगत होते;…
- 5लोक ची ची करतीलहे मना, पापाचा प्रत्येक संकल्प सोडून दे, आणि सत्याचा संकल्प जिवाशी घट्ट धरून ठेव. विषयांच्या, म्हणजे इंद्रियसुखांच्या, मागे तुझी कल्पना धावू देऊ नकोस. अशा विकारांचा शेवट बदनामीत होतो: सगळे लोक तुझ्याकडे पाहून ‘ची ची’ करतात. संकल्प म्हणजे मन…
- 6राग नको, लोभ नकोक्रोधाने फक्त दुःखच वाट्याला येते: नको रे मना, क्रोध नको. कामवासना नाना विकार जागे करते: तीही नको. हे मना, लोभाला जवळ करू नकोस. हे मना, मत्सरही नको, आणि दंभाचे ओझेही नको. प्रत्येक ओळ ‘नको रे मना’ याच शब्दांनी सुरू होते. आगीकडे हात नेणाऱ्या…
- 7कटू बोलणे सोसावेहे मना, मोठे धैर्य मनात खोलवर धरून ठेव. कुणी हीन, अपमानाचे बोलले, तर ते सोस, आणि सोसतच राहा. आपण स्वतः मात्र नेहमी नम्रपणेच बोलावे. आणि सगळ्या लोकांना शांतवावे, निववावे. पहिल्या ओळीतले धैर्य दुसऱ्या ओळीशी जोडलेले आहे. धारिष्ट म्हणजे स्थिरपण…
- 8चंदनासारखे झिजावेदेह सोडल्यावर मागे कीर्ती उरावी. हे सज्जन मना, असेच आचरण धरून ठेव. चंदनासारखे तू झिजत जावेस; आणि तरीही सज्जनांचे अंतःकरण निववावेस. ओल्या सहाणेवर चंदन उगाळून गंध करतात. ते पूजेत वापरतात, आणि थंडाव्यासाठी अंगालाही लावतात. प्रत्येक घासागणिक खो…
- 9दुसऱ्याचे धन नकोहे मना, दुसऱ्याच्या धनावर मन ठेवू नकोस. अति स्वार्थबुद्धीने फक्त पापाचा साठा होतो. ते पाप भोगावेच लागते; असे कर्म खोटेच. आणि मनासारखे घडले नाही, तर दुःखही मोठे होते. समर्थांच्या काळातल्या एखाद्या गावात, शेजाऱ्याच्या शेताची एक पट्टी बळकावण्य…
- 10आपल्या स्वरूपात स्थिर राहारामावर नेहमी, प्रत्येक क्षणी प्रेम ठेवावे. दुःखाला आपण होऊन मनातून काढून टाकावे. देहाला जे दुःख होईल, ते सुख मानायला शिकावे. आणि विवेकाने नेहमी स्वस्वरूपात भरून राहावे. विवेक म्हणजे खरे काय आणि क्षणभंगुर काय, हे ओळखणे. स्वस्वरूप म्हणजे आपले…
- 11जगात सुखी कोण?या जगात सर्व प्रकारे सुखी असा कोण आहे? हे मना, तूच विचार करून शोधून पाहा. मना, पूर्वी कर्मांचा साठा तूच केलास; आणि आता त्या कर्मांसारखेच फळ तुला भोगावे लागत आहे. जगात कोणीही पूर्ण सुखी नाही, आणि प्रत्येक जण आपल्याच कर्माचे फळ भोगतो: हे या श…
- 12आपण देह नव्हेहे मना, मनात दुःख येऊ देऊ नकोस; शोक आणि चिंता तर मुळीच नको. विवेकाने देहबुद्धी सोडून द्यावी. विदेही होऊन जगावे, आणि जगत असतानाच मुक्तीचा आनंद घेत राहावे. श्लोक जी देहबुद्धी सोडायला सांगतो, ती म्हणजे ‘मी हा देह आहे’ ही समजूत. विदेही म्हणजे द…
- 13रावणाचे काय झाले?हे मना, सांग पाहू, रावणाचे काय झाले? अचानक त्याचे ते सगळे राज्य बुडाले. म्हणून दुष्ट वासना सोडून दे, आणि लवकर सोडून दे. काळ पूर्ण बळानिशी तुझ्या पाठीस लागला आहे. सीतेच्या अभिलाषेने रावणाने तिचे हरण केले. राम वानर-अस्वलांची सेना घेऊन समुद्र…
- 14मोठे मोठेही गेलेकर्माच्या योगाने जीव जगात जन्माला येतो, आणि शेवटी काळ त्याला गिळून टाकतो. मोठे मोठे, बलाढ्य लोकही मृत्यूच्याच वाटेने गेले. कितीतरी जन्मले, आणि कितीतरी मेले! कर्माचा नियम असा: जीवाने मागच्या जन्मांत जे केले, त्यानुसार त्याला हा जन्म मिळतो. त…
- 15प्रत्येकाला वाटते, मी चिरंजीवहे मना, नीट पाहिले तर हे जग खरोखर मृत्यूची भूमी आहे. तरीही जिवंत असेपर्यंत सगळे जीव ‘मी, मी’ करतात. प्रत्येकाला वाटते, आपण चिरंजीव आहोत. आणि मग अचानक, काही कळायच्या आत, सगळे सोडून निघून जातात. वडीलधारी माणसे आजही लहानांना ‘चिरंजीव हो’ असा आ…
- 16एक मरतो, दुसरा शोक करतोएक जण मरतो, आणि दुसरा त्याचा शोक करत बसतो. मग अचानक तो शोक करणाराही त्याच वाटेने पुढे जातो. या जगात लोभ कधी पुरा होत नाही, आणि तो मनात सतत क्षोभ उठवतो. त्यामुळेच जीव पुन्हा जगात जन्म घेतो. वडिलांच्या अंत्यसंस्काराला रडणारा एक माणूस डोळ्यांस…
- 17व्यर्थ चिंता कशाला?हे मानवा, तू मनात उगाच चिंता वाहतोस. जे व्हायचे, ते अचानक, आपोआप होऊन जाते. जे जे भोगायचे, ते सगळे कर्माच्या योगानेच वाट्याला येते. वियोग झाला म्हणून खेद करत बसतो, तो मतिमंद. वियोग म्हणजे जिवाभावाचे माणूस किंवा वस्तू दुरावणे: घरात झालेला मृ…
- 18रामाशिवाय आशा नकोहे मना, राघवाशिवाय कोणाकडूनही आशा ठेवू नकोस, आणि माणसांची स्तुती गात फिरू नकोस. वेद, शास्त्रे, पुराणे, सगळे ग्रंथ ज्याचे वर्णन करतात, त्याचे गुण गा. त्याचे वर्णन करणारे सगळेच स्वतः स्तुतीला पात्र होतात. आशा रामावर, स्तुती रामाची, माणसांची न…
- 19सत्य ते सत्य, मिथ्या ते मिथ्याहे मना, सत्य कोणत्याही प्रकारे सोडू नकोस, आणि खोटे कधीही मांडू नकोस. जे सत्य आहे, ते सत्य आहे असेच वाणीने सांगावे. जे मिथ्या आहे, ते मिथ्या म्हणूनच सोडून द्यावे. समर्थांच्या काळातला एखादा गावतंटा डोळ्यांसमोर आणा. तिथे मित्रासाठी शब्द न फिरव…
- 20गर्भवासाची यातनाआईच्या पोटात जीवाला फार हाल सोसावे लागतात. नको रे मना, ते पुन्हा मागू नकोस; ती सर्वांत मोठी यातना आहे. गर्भवासात कोंडलेला, बाहेर पडायला वाट नाही, असा तो जीव तिथल्या उष्णतेत जणू शिजत असतो. आणि ते बाळ खाली डोके करून वेदनेत पडलेले असते. जन्माच…
- 21येरझारा चुकवहे मना, वासनेमुळे चालणाऱ्या या येरझारा चुकव. धनाची आणि स्त्रीची कामना सोडून दे. गर्भवासातली यातना मोठी आहे. हे सज्जन मना, मला राघवाची भेट घडव. येरझारा म्हणजे विहिरीवर किंवा बाजारात पुन्हा पुन्हा होणारे जाणे-येणे. समर्थ हा शब्द जन्ममरणाच्या…
- 22हनुमंताचा स्वामीहे सज्जन मना, माझे हित कर: रघुनायकाला चित्तात दृढ धरून ठेव. तो महाराज आहे; वायुपुत्र हनुमान त्याला आपला स्वामी मानून त्याची सेवा करतो. तो त्रैलोक्याचा नाथ आहे, आणि तो जनांचा उद्धार करतो. समर्थ राम आणि हनुमान या दोघांचेही उपासक होते. काळ आयु…
- 23रामाशिवाय काही बोलू नकोहे मना, राघवाशिवाय दुसरे काही बोलू नकोस. लोकांत वायफळ बोलण्यात सुख नाही. घडीमागून घडी, काळ आयुष्य घेऊन जातो. आणि देह संपल्यावर तुला सोडवायला तरी कोण पुढे येईल? हे वायफळ बोलणे म्हणजे आपला दिवस भरून टाकणारे बोलणे: पाणवठ्यावरच्या गप्पा, क्षुल्…
- 24नाम जिभेवर वसू देरघुनायकाशिवाय केलेले सगळे कष्ट फक्त उगाच शिणवतात. लोकांसारखे व्यर्थ का बडबडत बसावे? नाम सदा सर्वकाळ जिभेवर राहू दे. आणि अहंता, म्हणजे ‘मी’पणाचा पापी अभिमान, मनात राहू देऊ नकोस. नाम म्हणजे भक्तीने पुन्हा पुन्हा घेतलेले रामाचे नाव. लोकांच्या…
- 25सुखाची घडी सरण्याआधीहे मना, या बोलण्याचा वीट मानू नकोस. आता हे सोडलेस, तर पुढे राम कसा जोडशील? सुखाची घडी असेपर्यंतच सुख असते. तिच्यानंतर सगळे जाईल, काहीच उरणार नाही. वीट म्हणजे एखादी गोष्ट फार झाल्यावर येणारा कंटाळा, रोज रोज ताटात येणाऱ्या एकाच पदार्थासारखा.…
- 26देहाचे रक्षण व्यर्थदेह सुरक्षित राहावा म्हणून खूप प्रयत्न केले; पण शेवटी काळ त्याला घेऊन गेलाच. काळ म्हणजे येथे मृत्यूच. म्हणून हे मना, या राघवाची भक्ती कर. मग पुढे अंतरातून भवाची, म्हणजे जन्म-मरणाच्या फेऱ्याची, सगळी चिंता सोडून दे. खाऊ-पिऊ घातले, शुश्रूषा के…
- 27भवाच्या भयाने का भितोस?अरे भेकडा, भवाच्या भयाने, म्हणजे जन्म-मरणाच्या फेऱ्याच्या भीतीने, तू का घाबरतोस? हे मना, धीर धर आणि धाक झुगारून दे. रघुनायकासारखा स्वामी तुझ्या डोक्यावर आहे. शिक्षेचा दंड हाती धरणारा यम जरी तुझ्यावर कोपला, तरी राम तुझी उपेक्षा कधीच करत नाही…
- 28दीनांचा नाथ रामकोदंड धनुष्य हाती धरणारा हा राम दीनांचा नाथ आहे. तो समोर उभा दिसला, की काळाच्या, म्हणजे प्रत्यक्ष मृत्यूच्याच, पोटात थरकाप उडतो. लोकहो, हे वचन नेमके आणि खरे माना: राम आपल्या दासांचा अभिमान बाळगतो, आणि त्यांची उपेक्षा कधीच करत नाही. ध्रुपदाच…
- 29रामाचे ब्रीद गाजतेराघवाच्या पायात त्याचे ब्रीद सदैव गाजत असते. भक्तांच्या शत्रूंच्या डोक्यावर त्याची काठी जोराने आदळते. पृथ्वी सोडून जाताना त्याने आपली सारी नगरी विमानांत बसवून बरोबर वर नेली. आपल्या लाडक्या दासांना राम कधीच अंतर देत नाही. पूर्वीचे वीर आपले ब…
- 30रामाच्या सेवकाकडे वाकडे कोण पाहील?समर्थाच्या सेवकाकडे वाकड्या नजरेने पाहील, असा या सगळ्या भूमंडळात आहे तरी कोण? तिन्ही लोक ज्याच्या लीलेचे गुणगान करतात, तो राम आपल्या दासांचा अभिमानी आहे; त्यांना तो कधीच वाऱ्यावर सोडत नाही. येथे ‘समर्थ’ म्हणजे सर्वशक्तिमान राम; पण आपण रामदा…
- 31देवांना सोडवणारा राममोठ्या संकटात सापडलेल्या देवांना त्याने सोडवले. प्रतापाने आणि बळाने तो सर्वांहून आगळा आहे, सर्व गुणांनी संपन्न आहे. शूळपाणी, म्हणजे हाती त्रिशूळ घेतलेला शंकर, आणि शैलजा, म्हणजे पर्वताची कन्या पार्वती, त्याचे स्मरण करतात. दासांचा अभिमानी असा…
- 32अहिल्येचा उद्धारशिळा होऊन पडलेल्या अहिल्येला राघवाने मुक्त केले: त्याच्या पायाचा स्पर्श होताच ती दिव्य होऊन उठली. त्याचे वर्णन करता करता वेदांची वाणीही शिणून गेली. राम दासांचा अभिमानी आहे; तो त्यांना कधीच टाकून देत नाही. सुप्रसिद्ध कथेप्रमाणे, गौतम ऋषींच्य…
- 33दोन दास चिरंजीव केलेमेरू आणि मांदार हे मोठे पर्वत, चंद्र आणि सूर्य, ताऱ्यांचे समूह, ढगांच्या लांबच लांब माळा: सृष्टीचा हा सगळा खेळ चालू आहे. तो जोवर चालू आहे, तोवर रामाने आपल्या दोन दासांना लोकांत जिवंत ठेवले आहे. परंपरा त्यांची नावे हनुमान आणि बिभीषण अशी सांग…
- 34भक्तांचा भार वाहणारा रामउपेक्षा करणे हा रामाचा स्वभावच नाही. तरीही आपल्यासारख्या जीवांना, माणसांना, ही खात्री कधी पुरती वाटत नाही. पुराणांत देव स्वतः वचन देतो: “मी भार माझ्या डोक्यावर वाहीन.” राम दासांचा अभिमानी आहे; तो त्यांना कधीच दूर लोटत नाही. गीतेत कृष्णही अर…
- 35जसा भाव तसा देवज्याच्या अंतरात जसा भाव असतो, तसाच देव त्याच्या अंतरात वसतो. जो फक्त त्याचाच झाला आहे, त्याचे रक्षण धनुष्यधारी राम करतो. आपल्या लाडक्या दासांचा हात तो कधीच सोडत नाही. ‘जसा भाव तसा देव’ ही म्हण आपण आजही म्हणतो. हा ‘भाव’ श्लोक २६ मधल्या ‘भव’…
- 36देव सदा जवळच आहेदेव सदा सर्वकाळ, प्रत्येक क्षणी तुझ्या जवळच आहे. तो कृपाळू आहे; भक्ताकडे तो फक्त थोडे धारिष्ट पाहतो, म्हणजे धीर धरून टिकून राहण्याची थोडी तयारी. तो सुख, आनंद, परमानंद देतो; आणि कैवल्यही देतो, म्हणजे जीव देवाशी एकरूप होतो ती अंतिम मुक्ती. हा…
- 37चक्रवाकासाठी जसा सूर्यचक्रवाक पक्ष्यासाठी सूर्य रोज सकाळी न चुकता येतो; तसाच दास संकटात सापडला, की स्वामी धावून उडी घालतो. हरिभक्ती नगाऱ्यावर घाव घालून सगळ्यांना आपला संदेश ऐकवते: राम दासांचा अभिमानी आहे, तो त्यांची उपेक्षा कधीही करणार नाही. आपल्या काव्यात चक्रव…
- 38मना, एकच प्रार्थनाहे मना, माझी तुला एकच प्रार्थना आहे. रघुराजाकडे पाहा, आणि थक्क होऊन जाईपर्यंत पाहत राहा. काहीही झाले तरी या गोष्टीकडे कधीही दुर्लक्ष करू नकोस. हे सज्जन मना, राघवातच आपली वस्ती कर. नुसती भेट नव्हे, तर कायमचे राहणे: या श्लोकापासून श्लोक ४२ पर…
- 39चंचलता रामाला देवेद, शास्त्रे आणि पुराणे ज्याचे वर्णन करतात, ज्याच्यामुळे समाधान अंगी बाणते आणि टिकते, त्यालाच तुझी ही सगळी चंचलता देऊन टाक. आणि हे सज्जन मना, राघवालाच आपले घर कर. वेद म्हणजे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ, शास्त्रे म्हणजे विद्येचे आणि आचाराचे ग…
- 40जेथे सर्व सुख तेथे लक्षहे मना, जेथे सगळे सुख मिळते, तेथे अगदी मनापासून, आदराने आपले लक्ष लाव. विवेकाने, म्हणजे खरे आणि क्षणिक यांतला फरक ओळखून, आपल्या वाईट कल्पना पालटून टाक. राघवात राहा, हे सज्जन मना; तेथेच आपली वस्ती कर. समर्थ मनाला कल्पना करणे थांबवायला सांगत…
- 41खूप भटकून सुख नाहीकितीही भटकलास, तरी त्यातून सुख मिळणार नाही. तू स्वतःला शिणवून घेशील, पण खरे हित काहीच हाती लागणार नाही. नीट विचार कर, आणि आपल्याच अंतःकरणाला समजावून सांग. हे सज्जन मना, राघवाला आपले घर मानून तेथेच राहा. समर्थ मनाला स्वतःचाच गुरू व्हायला सां…
- 42रघुनायक आपलासा करअनेक मार्गांपैकी आता हाच एक धरावा: रघुनायकाला आपलासा करावा. ‘दीनांचा नाथ’ हे त्याचे ब्रीद त्याच्या तोडरावर गाजते. हे सज्जन मना, राघवातच स्थिरावून राहा. तोडर म्हणजे पायातले वीराचे कडे; श्लोक २९ मध्ये ज्याच्यावर त्याचे ब्रीद होते, तेच हे. त्य…
- 43ही एक गोष्ट जिवाशी धरहे सज्जन मना, एक गोष्ट जिवाशी घट्ट धरून ठेव. लोकांत राहताना आपले खरे हित तू साधून घे: रघुनायकाशिवाय दुसरे काही बोलू नकोस. तो सदा तुझ्या मनात राहो, तुझा एकच अखंड ध्यास बनून. रामाला आपलासा करायला सांगितल्यावर, आता समर्थ सांगतात की त्यासाठी रो…
- 44मौन धर, रामकथा करहे मना, लोकांमध्ये ओठांवर मौनाची मुद्रा ठेव; ती उघडावी ती फक्त आदराने राघवाची कथा सांगण्यासाठी. जिथे राम नाही, ते ठिकाण सोडून दे. सुखासाठी अरण्यात जाऊन राहा. येथे मौन आणि बोलणे यांचा झगडा नाही. मागचा श्लोक रामाशिवाय काहीही बोलू नको, असे सां…
- 45रामाला विसरवणारी संगतकाही संगत अशी असते, की तिच्यामुळे मनाचे समाधान भंगते, आणि ‘मी’पणाची अहंता अचानक उफाळून येऊन मनाला धरते. ज्या संगतीत तुझी बुद्धी रामाला सोडते, अशा संगतीत कसली आली आहे गोडी? रामाविना असलेल्या ठिकाणानंतर आता रामाविना असलेली संगत. मित्रांबरोबरच…
- 46रामाविना गेलेली घडीहे मना, राघवाविना जी घडी गेली, ती वायाच गेली; आणि ही हानी जगात तू आपल्या हातानेच करून घेतलीस. रघुनायकाविना केलेले सारे कष्ट म्हणजे नुसता शीण. जगात जो दक्ष असतो, तो याकडे पूर्ण लक्ष देऊन पाहतो. श्लोकातला शब्द आहे ‘घडी’: सुमारे चोवीस मिनिटांच…
- 47जिथे पाहतो तिथे हरीतो मनातही श्रीहरीलाच पाहतो, आणि डोळ्यांनीही त्यालाच पाहतो. तो ज्ञानी आहे, तरीही लोकांत भक्त होऊनच राहतो. चांगल्या गुणांवर त्याची प्रीती असते, आणि साधनेचा क्रम तो न चुकता सांभाळतो. जगात धन्य तो सर्वोत्तमाचा दास. या श्लोकापासून समर्थ खऱ्या भक…
- 48देवकार्यात झिजणारा देहज्याचा देह सदा देवाच्या कामात झिजतो, तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य होय. त्याची वाणी सदा, रोजच्या रोज, रामनाम घेते. तो सदा आपल्या स्वधर्मानेच चालतो; जगण्याचा हाच सर्वांत उत्तम मार्ग. श्लोक ८ ने मनाला चंदनासारखे झिजायला सांगितले होते. सहाणेवर…
- 49जसा बोलतो तसा चालतोतो नेहमी जसा बोलतो, तसाच चालतो. जगातल्या अनेक वस्तूंत आणि माणसांत तो नेहमी एकाच देवाला पाहतो. तो सगुण देवाचे भजन करतो, आणि त्यात भ्रमाचा लवलेशही नसतो. असा तो सर्वोत्तमाचा दास; जग त्याला धन्य म्हणते. त्याच्या उपासनेला एक आकार आहे: धनुष्यधारी…
- 50निवलेले मनकामनेमुळे त्याच्या अंतरात कोणतीही खळबळ उठत नाही. तो उदासीन, म्हणजे विरक्त आहे; तो तपस्वी आहे, ब्रह्मचारी आहे. त्याचे मन निवले आहे, आणि त्यात तमाचा, म्हणजे काळोख्या जडतेचा, लवलेशही उरलेला नाही. असा सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य. चुलीवरून उतरवले…
- 51नम्र आणि गोड वाणीमद आणि मत्सर त्याने टाकून दिले आहेत, आणि त्यांच्याबरोबर सगळी स्वार्थबुद्धीही. प्रपंचाच्या उपाधींचे ओझे त्याच्यावर नसते. तो बोलतो तेव्हा नेहमी नम्रपणे, आणि त्याचे शब्द ऐकायला गोड असतात. जग अशा सर्वोत्तमाच्या दासाला धन्य मानते. आयुष्यात चांगल…
- 52वादविवादापासून दूरतो आपला वेळ तत्त्वाचे चिंतन करण्यात आणि त्याविषयी बोलण्यात घालवतो. दंभ, वाद आणि भांडणे त्याला कधीच चिकटत नाहीत. सर्वोत्तमाचा हा दास जगात धन्य होय; सगळे ज्यातून उगम पावते, त्या मुळाविषयी तो आनंदाने बोलत असतो. काही माणसांच्या संध्याकाळी वादात…
- 53सर्वांना प्रिय, सदा सत्यवादीतो सर्वांशी सरळपणे वागतो, आणि सगळ्या लोकांना प्रिय असतो. तो सदा, प्रत्येक क्षणी खरे बोलतो, आणि विवेकाने बोलतो. साधा शब्द असो की त्रिवाचा देऊन केलेले वचन, तो खोटा शब्द कधीच उच्चारत नाही. तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य. एखादा शब्द तीनदा उच्चार…
- 54तारुण्यातच अरण्याततारुण्याच्या वयात तो अरण्याचा आश्रय घेतो, आणि तेथेच राहतो. कल्पनांच्या घोळक्यात तो कधीच मिसळत नाही. त्याच्या मनातला निश्चय दृढ आहे; तो कधी ढळत नाही. सर्वोत्तमाचा तो दास जगात धन्य ठरतो. अरण्यात जाणे ही पूर्वी म्हातारपणाची रीत होती; संसाराची…
- 55देव ज्याचा ऋणीत्याच्या मनात दुष्ट आशा नाही, हावरी इच्छा नाही. त्याच्या अंतरात तहान असते ती प्रेमपाशाची, म्हणजे त्याला आणि देवाला एकत्र बांधणाऱ्या प्रेमाच्या दोराची. आणि त्याच्या भक्तिभावामुळे देव स्वतः त्याचा ऋणी होतो. जगात धन्य तो सर्वोत्तमाचा दास. पाश…
- 56दीनांचा दयाळू, मनाचा मवाळूजो दीनांवर दया करतो, ज्याचे मन मवाळ आहे, तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य. तो प्रेमळ आहे, कृपाळू आहे, आणि लोकांत देवाच्या दासांचा, म्हणजे भक्तांचा, सांभाळ करतो. अशा अंतःकरणात क्रोधाला किंवा संतापाला जागा तरी कोठून मिळणार? दहा चित्रांपैकी हे शे…
- 57रामनामाने धन्य व्हावेरामनामानेच माणूस या जगात धन्य होतो. पूजाविधी, भक्ती आणि उपासना यांचा नेम रोज पाळावा. पण या सगळ्याचे खरे सार आहे उदासीनता, म्हणजे कशालाही चिकटून न राहणे. मग मन सदा, प्रत्येक क्षणी मोकळे राहते; त्याला बांधून ठेवणारे काहीच नसते. दहा चित्रांतून…
- 58काही न मागता रामचिंतनविषयांची, म्हणजे इंद्रियसुखांची, कोणतीही वासना तुझ्या विचारांत आकार घेऊ नये. पूर्वीच्या पापांमुळेच कामना वस्तूंना चिकटते. रामाचे चिंतन सदा करावे, त्याच्याकडून काहीही न मागता. हे मना, कल्पनेचा लवलेशही उरू देऊ नकोस. निष्काम म्हणजे कोणतीही इच्…
- 59कल्पनांनी रामभेट होत नाहीहे मना, तू कोटी कल्प कल्पना करत बसलास, तरी ती रामभेट नव्हे; नाही रे नाही, कोणत्याही प्रकारे नव्हे. ज्याच्या मनात कामना आहेत, राम नाही, त्याच्या मनात रामाविषयी खोल, आदरयुक्त प्रेम नसते. पहिल्या ओळीत एकाच धातूचा खेळ आहे: ‘कल्पना कल्पितां कल्प…
- 60राम कल्पतरू, कामधेनूहे मना, राम म्हणजे कल्पतरू, कामधेनू, निधी, सार, चिंतामणी; त्याचे वर्णन मी काय करू? सारी सत्ता त्याच्याच योगाने येते. त्याच्याशी कशाचे साम्य असणार? आता त्याच्याशी तुलना करायला कोण उरले आहे? जुन्या कथांत तीन गोष्टी हवे ते देतात. कल्पतरू हा स्…
- 61कल्पवृक्षाखाली दुःखतो कल्पवृक्षाखाली उभा आहे, आणि तरीही दुःखाचे ओझे वाहतो; त्याच्या अंतरात सदा तेच, फक्त दुःखच असते. सामान्य लोकांत असो की सज्जनांत, तो वाद वाढवतच राहतो. आणि मग पुन्हा तोच शोक जिवाशी धरून बसतो. हा वृक्ष म्हणजे राम; मागच्या श्लोकात तेच सांगितले…
- 62वादाने गेलेली शांतीत्याचा सगळा निजध्यास तुटून गेला. शोक आणि संताप बळजबरीने अंतरात घुसले, आणि तेथेच ठाण मांडून बसले. त्याचे सुख आणि आनंद भेदात बुडाले; भेद म्हणजे आपण इतरांहून वेगळे, इतरांविरुद्ध, ही भावना. मनातला प्रत्येक दृढ निश्चय खेदात उडून गेला. वादाची किं…
- 63घरी कामधेनू, तरी ताक मागतोघरी कामधेनू आहे, तरीही तो ताकासाठी हात पसरतो. हरीचा बोध सोडून तो वादाच्या मागे लागतो. मौल्यवान चिंतामणी हातात असताना तो त्याच्याकडे काचेचे तुकडे मागतो. आणि चिंतामणी मागितल्याप्रमाणे त्याला तेच ढीगभर देतो. ताक इतके स्वस्त, की कोणतेही घर ते स…
- 64अति तेथे मातीअतिशय मूढ माणसाची बुद्धी कधीच ठाम नसते. ज्याची कामना अति, त्याच्या चित्तात राम वसत नाही. ज्याचा लोभ अति, त्याला क्षोभ होणारच, हे नीट जाणा. आणि जो विषयांत अति बुडाला, तो सदा दैन्यवाणा असतो. प्रत्येक ओळ ‘अति’ने सुरू होते, जणू हातोड्याचे चार घ…
- 65भक्तीविना दीन जिणेभक्तीने रिकामे, भिकाऱ्यासारखे जिणे जगू नकोस. अतिशय मूर्ख माणसाच्या वाट्याला सदा दुप्पट दुःख येते. हे मना, आदराने रामावर प्रीती ठेव. सोने, मोठे घर आणि ऐषआरामाचे जीवन यांची हाव धरू नकोस. मागच्या श्लोकाचा शेवटचा शब्द ‘दैन्यवाणा’ येथे ‘दैन्यवाण…
- 66संसार हा सार नव्हेहा संसार सार नव्हे; तो घोर आहे, भयाने भरलेला. हे सज्जन मना, सत्य काय ते शोधून स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहा. लोकांत राहून जो विष खातो, त्याला पुढे सुख कुठून मिळणार? म्हणून हे मना, या राघवाचे ध्यान कर. समर्थ हे सगळे एकाच चित्रात मांडतात: संसारावर…
- 67घनश्याम रामहा राम घनश्याम आहे, साक्षात सौंदर्याची मूर्ती. तो अपार धीराचा, गंभीर, आणि पूर्ण प्रतापी आहे. सेवक संकटात सापडला, की राम त्याला आसरा देतो. म्हणून पहाटे मनात रामाचे चिंतन करावे. शेवटची ओळ म्हणजे श्लोक ३ चा पहिला चरण. येथून पुढे सलग दहा श्लोक…
- 68बळाने आगळा रामदिवसाची सुरुवात होताच मन रामाकडे वळवावे. तो कोदंड धनुष्य धारण करतो, आणि बळात त्याच्या तोडीचा कोणीच नाही. मोठा विक्राळ काळ, म्हणजे खुद्द मृत्यूसुद्धा, त्याच्यापुढे थरथर कापतो. मग माणसासारख्या पामर सेवकाची त्याच्यापुढे काय किंमत? त्याची गणतीच…
- 69भय दूर करणारा रामराम सुख आणि आनंद देतो, आणि भय दूर करतो. जगात राहून मनापासून, भक्तिभावाने त्याचे भजन करावे, आणि उजाडतानाच मनाने त्याचे चिंतन करावे. विवेकाने अनाचार आणि हेवा सोडून द्यावा. विवेक म्हणजे खरे आणि खोटे, योग्य आणि अयोग्य ओळखणारी मनाची शक्ती. शेवटी…
- 70नित्य नामाने आपदा टळतेपूर्णकाम मनाने, म्हणजे आणखी कशाचीही इच्छा न ठेवता, सदा रामनाम घ्यावे. हा नेम रोज पाळावा; मग कोणतीही आपदा कधीच बाधत नाही. रोज सकाळी मन रामात रमू द्यावे, आणि मद आणि आळस पूर्णपणे सोडून द्यावेत. असा नित्यनेम आजही अनेक मराठी घरांत पाळला जातो; ते…
- 71ज्याच्या नामाने महादोष जातातज्याच्या नामाने मोठमोठी पापे नाहीशी होतात, त्याला दिवस उजाडताना मनात आठवावे. त्याच्याच नामाने माणसाला गती मिळते, म्हणजे आयुष्य ज्या ध्येयाकडे चालले आहे, ते तो गाठतो. त्याच्याच नामाने पुण्याचा ठेवा साठतो. सलग तीन ओळी ‘जयाचेनि नामें’, म्हणजे…
- 72नामाला दमडीही लागत नाहीरामनामासाठी गाठीचा एक पैसाही कधी खर्च होत नाही. तोंडाने नाम उच्चारायला काहीच कष्ट पडत नाहीत. संसार हा महाघोर शत्रू आहे; त्याला जिंकावे, आणि सकाळ झाली की रामाला मनात आणावे. समर्थांच्या काळी माणसे पैसे वस्त्राच्या टोकाला गाठ मारून जवळ बाळगत.…
- 73देहदंडाची गरज नाहीदेहाला दंड देण्यात मोठे दुःख आहे. रामनाम घेतले की ते मोठे दुःख उरत नाही. सदाशीव, खुद्द शंकर, त्या देवाधिदेवाचे सदा चिंतन करतो. पहाट होताच मन रामावर असावे. कठोर तप म्हणजे दीर्घ उपवास, भर उन्हात उभे राहणे, किंवा रात्रभर थंड पाण्यात बसणे. नामा…
- 74महागडी साधने नकोतसाधनांच्या वाटेवर नाना प्रकारची संकटे असतात. व्रते, दाने, आणि व्रताच्या शेवटी करायची उद्यापने, या सगळ्यांना पैसा लागतो. पहाट फुटताना रामाचे चिंतन करावे, आणि दीनांवर दया करणाऱ्याला मनात आठवावे. व्रत म्हणजे, उदाहरणार्थ, काही काळ ठरावीक दिवशी…
- 75शंका सोडून शोध घेया सगळ्यांमध्ये खरोखरच एक सार आहे. ते दिसत नसेल, तर सगळीकडे शोधून पाहा. जिवाने निरर्थक संशय सोडून द्यावा. रोज दिवस उजाडताना राम मनात ठेवावा. सार म्हणजे जे जे सरते, त्या सगळ्यांत जे खरे आणि टिकणारे आहे ते. समर्थ मनाला ते डोळे मिटून मानायला स…
- 76नामावर विश्वास ठेवनाम म्हणजे भक्तीने घेतलेले रामनाम. त्याला कर्मकांड लागत नाही, धर्माची कर्तव्ये लागत नाहीत, आसन-प्राणायामाचा योगही लागत नाही. ते तुला जग भोगायला सांगत नाही, आणि जगाचा त्याग करायलाही सांगत नाही. पाहा आणि सांग: यांपैकी काही तरी ते मागते का? दा…
- 77गुण गाता बंध सुटतातहरिकीर्तनावर मनाचा विश्वास बसला, आणि या राघवाचे गुण गायले, की असे घडते. तुझ्यातली कामना जाऊन तू निष्काम होतोस. सगळ्या जिवांमध्ये तुला आपलेच खरे स्वरूप दिसते. आणि हे गुणगान बंध तोडते; सुख-दुःख, स्तुती-निंदा या द्वंद्वांतून तू मोकळा होतोस. हा…
- 78रामावर विश्वास नसेल तरज्या माणसाचा रामावर विश्वास नाही, तो बिचारा पामर; त्याला सगळेच काही बाधते. राम हा महाराज आहे, स्वामी आहे; तो कैवल्य, म्हणजे अंतिम मुक्ती, देणारा आहे. देहाची आणि संसाराची चिंता वाहत बसणे व्यर्थ आहे. श्लोकातला ‘वाहणे’ हा शब्द ओझे डोक्यावर वाह…
- 79संसाराची भुरळहे मना, राघवाची भावना अंतरात धरून ठेव; ती तुला पावन करते. जन्म-मृत्यूच्या या भवाची चिंता सोडून दे. भवाने माणसाच्या जिवाला भुरळ घातली आहे, आणि जीव त्या भुरळीतच अडकून राहिला आहे. जे खरोखर आहे ती वस्तू तो कधी धरत नाही, आणि त्याचे आयुष्य वाया ज…
- 80श्रीवराला अंतरात धराश्रीवराला, लक्ष्मीपती विष्णूला, अंतरात धरा; जसा हर, म्हणजे शंकर, त्याला आपल्या अंतरात धरतो. तरायला कठीण असा हा दूरवर पसरलेला संसारसागर तरून जा. कधीच न भरणाऱ्या पोटाकडे पाठ फिरवा, त्याला विसरा. आणि मत्सर कितीही उग्र असला, तरी त्याच्याशी सर्व…
- 81नामाची तुलना नाहीहे मना, मत्सरापायी नाम सोडू नकोस. अतिशय आदराने नामाचा निजध्यास, म्हणजे अखंड ध्यान, चालू राहू दे. सगळ्यांमध्ये नाम हेच सार आहे. दुसरे काहीही त्याच्याशी तराजूत तोलून पाहिले, तर ती तुलना टिकत नाही. येथून श्लोक ८८ पर्यंत आठ श्लोक नामाची महती गा…
- 82विषावर रामनामाचे औषधदेवाच्या इतर अनेक नामांना रामनामाची सर येत नाही. पण दुर्दैवी, पामर माणसाला हे कळत नाही. पार्वतीपती शंकराने विषावर हेच नाम औषध म्हणून घेतले. मग एखाद्या क्षुद्र माणसाला कोण विचारतो? ही कथा समुद्रमंथनाची. अमृतासाठी देव आणि दैत्यांनी समुद्र घुस…
- 83ज्याने काम जाळलाज्याने कामदेवाला जाळून टाकले, तो शंकर रामाचे ध्यान करतो. अतिशय आदराने तो उमेला रामाचे गुण गाऊन सांगतो. जेथे मोठे ज्ञान, वैराग्य आणि सामर्थ्य आहे, तेथेही अंतरात खोलवर नामावरचा विश्वासच असतो. एकदा शंकराचे ध्यान भंग करायला कामदेवाने त्याच्यावर…
- 84विठ्ठलाच्या मस्तकी शंकरविठ्ठलाने देवांचा राजा शंकर आपल्या मस्तकावर धारण केला आहे. त्या शंकराच्या अंतरात रामाचाच ध्यास आहे; एवढेही तुम्ही जाणत नाही? तो चंद्रमौळी तपस्वी स्वतः निवाला; त्याचा दाह शांत झाला. हाच राम अंतकाळी जिवांना सोडवतो. परंपरा सांगते, की विठ्ठलाच्…
- 85योगेश्वरांचा विश्रामरामाचे भजन करा; मोठमोठ्या योगेश्वरांना त्याच्यातच विश्राम मिळतो. गौरीहर शंकराने रामनामाचा जप हाच आपला नित्यनेम केला आहे. त्या चंद्रमौळी तपस्व्याला राम स्वतः निववतो. आणि हाच राम अंतकाळी तुम्हाला सोडवील. योगेश्वर म्हणजे देहावर आणि मनावर प्रभु…
- 86मुखी राम, तेथेच विश्रामजेथे मुखी राम असतो, तेथेच विश्राम असतो. असा माणूस सदा आनंदात राहतो, त्या आनंदाचा आस्वाद घेत जगतो. रामाविना उरतो तो फक्त शीण; आणि त्या शिणातून संशय जन्मतो. हे नाम म्हणजे आपले स्वतःचे खरे घर, निजधाम; ते शोक दूर करते. श्लोक ८५ ने अंतकाळी सुटके…
- 87रामभक्ताला कामाची बाधा नाहीज्याच्या मुखी राम आहे, त्याला काम, म्हणजे कामवासना, बाधू शकत नाही. नामामुळे त्याला हवे असलेले धैर्य कधी ढळत नाही. हरिभक्त कामाला मारण्याइतका समर्थ असतो. असाच भक्त म्हणजे ब्रह्मचारी मारुती; जगात तो धन्य आहे. मारुतीने आयुष्यभर ब्रह्मचर्याचे व…
- 88लहानसे नाम, खरे कैवल्यराघवाचे हे नाम फार चांगले आहे. ते अतिशय सुंदर आहे, लहान आणि सोपे आहे, आणि त्याला दमडीही लागत नाही. नाम घेतले, की ते भवाचे, म्हणजे जन्म-मरणाच्या फेऱ्याचे, मूळच उपटून टाकते. मनुष्यजन्म मिळालेल्या प्रत्येक जिवासाठी हेच खरे कैवल्य, म्हणजे शास्त…
- 89जेवतानाही हरिचिंतनलोकांत असताना आणि जेवताना वाणीने नाम घ्यावे. ते मोठ्याने, साध्या शब्दांत, अतिशय आदराने म्हणावे. हरीचे चिंतन करत अन्न खावे. मग श्रीहरी आपोआपच, कष्टाविना भेटतो. येथून श्लोक ९३ पर्यंतचे पाच श्लोक प्रत्येक क्षणी नाम घ्यायला सांगतात. नामाला काही…
- 90त्याचे नाव कोण घेईल?ज्याच्या वाणीत राम कधीच येत नाही, त्याची मोठी हानी होते. असा प्राणी लोकांत व्यर्थ जगतो; त्याचे नाव तरी कोण घेईल? हरिनाम सगळ्यांहून फार श्रेष्ठ आहे, असे व्यासांनी वेदांत, शास्त्रांत आणि पुराणांत सांगितले आहे. वेदांची मांडणी व्यासांनी केली आण…
- 91रघुनायकाचा वीट नकोरघुकुळाचा नायक जो राम, त्याचा कधी वीट मानू नकोस. वाणीने रामनाम घे, आणि ते घेताना मनात आदर ठेव. नाम घ्यायला तुझे काहीच खर्च होत नाही; ते तोंडातच आहे, फुकट. म्हणून त्या जानकीवल्लभाचा मोठ्याने घोष कर. येथे वीट म्हणजे एखादी गोष्ट अति झाल्यावर य…
- 92दोष डोंगरदऱ्यांत पळतातमनापासून, अतिशय आदराने नामाचा घोष करा; मग सगळे दोष दूर, डोंगरदऱ्यांतल्या गुहांकडे पळून जातात. जेथे नामघोष होतो, तेथे हरी त्या आवाजाने संतुष्ट होऊन थांबून राहतो. आणि हर, म्हणजे शंकर, तर विशेषच: त्याला मनातून रामाचे वेड लागले आहे. शेवटच्या ओळ…
- 93नामाला काय खर्च येतो?जगाकडे पाहिले, तर हा देवच सगळ्यांना अन्न देतो. खरे पाहता सगळ्यांची काळजी त्याच्यावरच पडली आहे. त्याचे नाम मुखाने घ्यायला काहीच लागत नाही. मग मना, सांग बरे, त्यात तुझे काय खर्च होते? हा श्लोक दोन गोष्टी तराजूत तोलतो. एका बाजूला देव जे देतो आ…
- 94शंकराला निववणारे नामशंकराला कोप आला, तर तो त्रैलोक्य जाळू शकतो. तरी तोच शंकर मुखाने नाम घेऊन निवाला. विश्वमाता पार्वती आदराने त्याच नामाचा जप करते. म्हणून तेच नाम म्हणा, आणि आताच म्हणा. येथून नामाने तारलेल्यांच्या कथा सुरू होतात: आधी शंकर, मग अजामेळ, प्रह्लाद,…
- 95अजामेळ आणि गणिकेचा पोपटपापी अजामेळाने मुलाला ओढीने हाक मारली, आणि नारायणाच्या त्या नामाने त्याला मुक्ती मिळाली. एका कुंटणीने, म्हणजे कुंटणखाना चालवणाऱ्या स्त्रीने, पोपटाला शिकवण्यासाठी ‘राम’ म्हटले. मुखाने नाम घेतल्यामुळे तिची ख्याती पुराणांत गायली गेली. भागवत पु…
- 96दैत्यकुळातील प्रह्लादमहान भक्त प्रह्लाद दैत्यांच्या कुळात जन्मला, आणि तो नित्य रामाची नामावळी जपत असतो. त्याच्या पापरूपी पित्याला ते पाहवत नाही. तो दैत्य लोकांत एकदाही आपल्या तोंडाने नाम घेत नाही. तो पिता म्हणजे दैत्यराज हिरण्यकशिपू, विष्णूचा शत्रू. त्याने मुला…
- 97नामाविना मुक्ती कशी?ज्याच्या मुखी नाम नाही, त्याला मुक्ती कोठून मिळणार? त्याच्या यातना त्याच्याच अहंतेतून येतात, आणि त्या तो फुकट भोगतो. पुढे त्याचा अंत येईल, आणि तो दैन्यवाणा असेल. म्हणून म्हणा रे, पुन्हा पुन्हा म्हणा, देवांच्या राजाचे नाम. या श्लोकात एक शब्द…
- 98दगड तारणारे हरिनामहरिनाम न चुकता दगडांनाही पाण्यावर तारते. मानवदेह धारण केलेल्या अनेकांना त्याने तारले आहे. जो त्या रामनामाविषयी सदा शंका घेतो, तो ते मुखाने कधीच घेत नाही. अशा जिवाविषयी समर्थ स्पष्ट बोलतात: तो जीव म्हणजे मूर्तिमंत पाप. सगळ्या भारतात सांगितली…
- 99जेथे शंकर रामनाम सांगतोजगात वाराणसी धन्य आहे; ती पुण्याची रास आहे. तेथे गेले, तर पूर्वजांनाही सद्गती मिळते. चंद्रमौळी शंकराच्या मुखी रामाची नामावळी नित्य असते; आणि प्रत्येक जिवाचे हित कशात आहे, हे तो सदा सांगत असतो. काशीत देह ठेवायला पुष्कळ लोक जात असत. परंपरा सा…
- 100सगळेच राहून गेलेशास्त्राने सांगितल्याप्रमाणे यथासांग कर्म काही घडत नाही. जे थोडेफार धर्मकार्य घडते, त्याचे पुण्य गाठीशी पडत नाही. सर्व जिवांविषयी दया शोधू गेले, तर ती दिसत नाही. आणि फुकट मिळणारे नामही मुखी टिकत नाही. पूर्वी पुण्य म्हणजे जणू पदराच्या गाठीला…
- 101नामाचा तिटकारा, यमाचा जाचज्याला नाम आवडत नाही, त्याला यम जाच करतो. जो शंका घेऊन तर्कावर तर्क उठवत राहतो, त्याच्या वाट्याला नरकच येतो: ची ची, धिक्कार असो! म्हणून नाम घ्यावे, आणि मनापासून आदराने घ्यावे. मुखाने ते बोलले, की दोष आपोआप निघून जातात. येथली शंका स्वस्थ बसत…
- 102सर्वांपुढे नम्र, सगुणाचे भजनमनापासून अतिशय नम्र राहावे, आणि ती नम्रता आपला स्वभाव व्हावी. लोकांना आणि सज्जनांना संतोष द्यावा. आपला देह आणि सर्व काही सत्कारणी लावावे. आणि सगुणाचे, म्हणजे डोळ्यांना दिसणाऱ्या देवरूपाचे, अतिशय आदराने भजन करावे. देवाच्या नामावरून आता श्लोक…
- 103कीर्तनात देहभान विसरावेहरिकीर्तनात रामावर प्रीती ठेवावी. नीरूपण चालू असताना देहबुद्धी विसरावी: ‘मी म्हणजे हा देह’ हा विचार गळून पडू द्यावा. हे मना, याच हेतूसाठी परक्याचे धन आणि परस्त्री यांचा जिवातून त्याग कर. नीरूपण म्हणजे कीर्तनातला शिकवण उलगडून सांगणारा भाग. म…
- 104बोलणे फार, करणे नाहीकृती काहीच नाही, आणि बोलणे मात्र नाना प्रकारचे. पण अस्वस्थ मनच त्या बोलणाऱ्याला लाजवते. हे मना, कल्पना धीटपणे, सैरावैरा धावते. अशा माणसाला देव कसा भेटेल? एखाद्या माणसाचा विचार करा. तो सहनशीलतेवर छान बोलतो, आणि घरी मात्र रागाने भडकतो. बोलण्य…
- 105जसे बोलतोस तसे चाल, बापाविवेकाने आपली कृती बदलावी, आणि अतिशय काळजीने शुद्ध आचरण धरावे. बापा, लोकांत जसे बोलतोस, तसे चाल. आणि हे मना, कल्पना सोडून दे; कल्पना हाच संसाराचा ताप आहे. विवेक म्हणजे खरे आणि क्षणभंगुर यांतला भेद ओळखणे; येथे तो स्वतःच्या आचरणावर लावायचा आह…
- 106भटकणाऱ्या मनाला आवरस्नान करावे, संध्या करावी, आणि ती एकनिष्ठेने, नीट करावी. हे मना, जिथे असायला हवे तिथून तू ढळतोस आणि भटकू लागतोस; तेव्हा विवेकाने स्वतःला आवर. ज्या माणसाला सर्व जिवांविषयी दया आहे, जो सदा प्रेमळ असतो, तोच भक्तिभावाने निवालेला असतो. सकाळ-संध्…
- 107दुष्टांची संगत सोडहे मना, तुझ्यात राग नसावा, आणि दुसऱ्यांवर दोषारोपही नसावा. हे मना, तुझी बुद्धी साधूंच्या संगतीत वसावी. दुष्ट, नीच माणसांची संगत सोडून दे. आणि हे मना, मोक्षात आपला वाटा असणारा हो. येथे दोन संगती शेजारी शेजारी उभ्या आहेत: बुद्धीने साधूंमध्ये…
- 108सज्जनसंगतीने क्रिया पालटतेसदा सर्वदा, प्रत्येक बाबतीत, सज्जनांच्या संगतीने माणसाची क्रिया, म्हणजे वागणे, पालटते; आणि त्याला खरा भक्तिभाव लागतो. कृतीशिवायची नुसती वाचाळता ही संगत दूर करते. ज्या बोलण्यात वाद तुटतो, तो खरा संवाद; आणि तोच हितकारी असतो. या श्लोकात आणि पु…
- 109सुखसंवाद करावालोकांत असताना वाद-विवाद, भांडणतंटा सोडून द्यावा. त्याऐवजी लोकांशी आनंदाने बोलावे; मनाला सुख देणारा संवाद करावा. असा संवाद भांडण मिटवतो, आणि आपले भले करतो. या जगात शोक आणि त्याचा दाह तोच एक दूर करतो. समर्थांच्या काळातल्या एखाद्या गावाची कल्प…
- 110अहंभाव जिंकावाज्या बोलण्यात वाद संपतो, त्यालाच संवाद म्हणावे; आणि तेच बोलणे आपले कल्याण करते. हा ‘मी’पणाचा अहंभाव विवेकाने जिंकावा. वादाला खतपाणी घालतो तो अहंकारच; आणि वादातून नाना प्रकारचे वाईट विकार उठतात. श्लोक जे कारण सांगतो, ते वाद घालणाऱ्याच्या आतच…
- 111हितासाठी सत्य बोलावेआपल्या हितासाठी खरे बोलावे. आपल्या हितासाठी सगळे स्वतः शोधून पाहावे. आपल्या हितासाठी बंडखोरी आणि पाखंड, म्हणजे माणसाला देवापासून दूर नेणारी खोटी शिकवण, दूर सारावी. आणि ज्या संवादात वाद मिटतो, तोही आपले हितच करतो. तीन ओळींची सुरुवात ‘हित’ या…
- 112वादविवाद तसेच राहिलेलोकांत सांगण्यात आणि ऐकण्यात सारा जन्म गेला; पण वाद-विवाद होते तसेच राहिले. शंका उठतच राहिल्या, आणि हा वाद म्हणजे नुसता दंभ, ढोंगाचा देखावा ठरला. भांडण जिथे तुटते, तेच बोलणे खरे भले करते. आयुष्यभर सांगणे-ऐकणे चालू राहिले, आणि तरीही शंका उठत…
- 113पंडितांचे ब्रह्मराक्षस झालेलोकांत मोठमोठे पंडित आपले खरे हित हातचे घालवून बसले. ‘मी’पणाच्या अहंकाराने ते ब्रह्मराक्षस झाले. आणि त्यांच्याहून व्युत्पन्न, म्हणजे विद्वान, असा कोण आहे? म्हणून हे मना, ‘मला कळते’ ही सगळी जाणीव सोडून दे, आणि तिच्यावाचून राहा. मरणानंतर भयंक…
- 114बोलण्याने गर्व साचतोतोंडाने बोलायला तुझे काय खर्च होते? शब्द तर फुकटच. पण दिवसेंदिवस आत गर्व साचत जातो. कृतीशिवायची वाचाळता व्यर्थ आहे. विचार कर, आणि तुझा तूच स्वतःला शोधून पाहा. बोलणे फुकट असते, आणि तोच सापळा आहे. काहीच खर्च होत नाही, तरी रोज आत काही तरी साठत…
- 115वाद मिटेल तेथे संवादजिथे वाद मिटू शकेल, तिथे संवाद करावा. हा ‘मी’पणा विवेकाने पालटावा. लोकांत जसे बोलतो, तसे आचरण करावे. वागणे पालटावे, आणि भक्तीच्या वाटेनेच, त्या एकाच वाटेने जावे. या मालिकेतल्या बहुतेक श्लोकांचा शेवट ज्या ओळीने झाला, तीच ओळ या श्लोकाची सुरुव…
- 116अंबऋषीचे जन्म हरीने सोसलेश्लोक २८ ते ३७ यांचे ध्रुपद थोड्या बदलाने आता परत येते; आणि त्याच्याबरोबर देव आपल्या माणसांची कशी काळजी घेतो, याच्या कथा येतात. देव भक्तांचा अभिमानी आहे; त्यांना तो आपले म्हणतो, आणि त्यांना कधीच अव्हेरत नाही. अंबऋषी राजाने खूप कष्ट सोसले: त…
- 117ध्रुव बाळाला अढळपदध्रुव लहानसे लेकरू होते, गरीब, दीनवाणे. त्याने कृपेची याचना केली; आणि भक्ताला आपले म्हणणारा, त्याला कधीच न सोडणारा देव आला आणि त्याने ध्रुवाला दर्शन दिले. प्रेमाची खाण असलेल्या देवाने त्याला ताऱ्यांमध्ये कायमचे स्थान दिले. कथा अशी: सावत्र आ…
- 118गजेंद्रासाठी धावणारा हरीगजेंद्र, हत्तींचा राजा, मोठ्या संकटात सापडला होता; तो मदतीची वाट पाहत होता. भक्ताचा अभिमान बाळगणारा देव त्याला कधीच वाऱ्यावर सोडत नाही; गजेंद्रासाठी श्रीहरी धावत येतो. त्याने उडी घातली, आणि गजेंद्राला जीवदान दिले. गजेंद्र सरोवरात स्नान करत…
- 119अजामेळाची मुक्तीपापी अजामेळाचा अंतकाळ आला. भक्ताला आपले मानणारा देव त्याला कधीच टाकत नाही; त्याने कृपाळूपणाने अजामेळाला सगळ्या लोकांदेखत मुक्त केले. हाती चक्र धरणारा चक्रपाणी विष्णू अनाथांचा आधार आहे. श्लोक ९५ ने सांगितले होते: मरताना अजामेळाने आपल्या नारा…
- 120मत्स्य आणि कूर्म अवतारदेव आपल्या भक्तांना कधीच दूर सारत नाही. विधीसाठी, म्हणजे ब्रह्मदेवासाठी, तो तत्काळ मत्स्य झाला; हा त्याचा पहिला अवतार. कूर्मरूप घेऊन, कासव होऊन, त्याने पृथ्वी पाठीवर धरली. लोकांच्या रक्षणासाठी त्याने हीन योनींत जन्म घेतले. कथा अशी: एका दैत्…
- 121प्रह्लादासाठी नरसिंहमहान भक्त प्रह्लादाचा खूप छळ झाला; म्हणून भक्ताला संकटात कधीच एकटे न सोडणारा देव त्याच्यासाठी सिंह झाला. ना ज्वाळा, ना विष; कोणीच त्या मुलाच्या जवळ येऊ शकले नाही. श्लोक ९६ ने प्रह्लादाची कथा सांगितली होती: त्याचे वडील, दैत्यराज हिरण्यकशिपू,…
- 122वामन आणि परशुरामदेव आपल्या लाडक्या भक्तांचा कधीच त्याग करत नाही; आणि येथे त्याचे आणखी दोन अवतार येतात. हाती वज्र धरणाऱ्या इंद्राने त्याच्याकडे कृपेची याचना केली. इंद्रासाठी चक्रपाणी विष्णू वामन झाला. आणि द्विजांसाठी, म्हणजे ब्राह्मणांसाठी, तो हाती धनुष्य ध…
- 123अहिल्या आणि बंदीतले देवदासाची कधी उपेक्षा होऊ न देणारा, प्रत्येक दासाला आपले मानणारा राम सती अहिल्येसाठी वनाच्या वाटेने गेला. पुढे तो बंदीत पडलेल्या देवांच्या मदतीला धावला. बळाने त्यांना सोडवून रामाने विजयाचा नगारा वाजवला. या श्लोकात जुने ध्रुपद परत येते, राम आणि…
- 124द्रौपदीसाठी धावणारा देवद्रौपदीसाठी देव सगळे मागे टाकून लगबगीने धावतो; आपल्या भक्ताला तो कधीच निराधार राहू देत नाही. आणि कलियुगासाठी तो मौनी बुद्ध झाला आहे. पुराणे त्या मौनी मुनीला विष्णूच्या अवतारांत गणतात. महाभारतात कौरवांनी भरसभेत द्रौपदीचे वस्त्रहरण करण्याचा प…
- 125पुढे होणारा कलंकीअनाथांसाठी, दीनांसाठी देव पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो; भक्तांचा अभिमान बाळगणारा तो त्यांना कधीच अंतर देत नाही. पुढच्या काळात तो कलंकी होणार आहे, अवतारांतला शेवटचा. त्याचे वर्णन करताना वेदवाणीही थकून गेली. कथा सांगतात, की या कलियुगाच्या शेवटी पा…
- 126त्याला न ओळखणारेलोकांसाठी देव पुन्हा पुन्हा अवतार घेऊन पृथ्वीवर येतो, आणि तेही लीलेने. मोठ्या प्रेमाने, अनेक प्रकारे, तो एकामागून एक वेष धारण करतो. तरीही काही लोक त्याला यांपैकी कोणत्याच रूपात ओळखत नाहीत. अशा लोकांविषयी समर्थ स्पष्ट बोलतात: ते पापरूप आहेत,…
- 127रामकथेत तल्लीनजो रामसुखाने निवला, शांत झाला, तो या जगात धन्य. रामकथा ऐकताना तो तिच्यात पूर्ण तल्लीन होतो. रामाचा बोध होताच ‘मी देह आहे’ ही भावना उडून जाते. मनातल्या वासना रामरूपात बुडून जातात. ज्यांची संगत मनाने धरावी ते सज्जन कोण, आणि संत ओळखायचा कसा? य…
- 128वासना वासुदेवी वसोमना, तुझी वासना वासुदेवाच्या ठायी वसू दे. मना, तुझी कामना कामाच्या संगतीत राहू देऊ नकोस. मना, वायफळ कल्पना करत बसू नकोस. हे सज्जन मना, सज्जनांमध्ये जाऊन वस्ती कर. वासुदेव म्हणजे कृष्ण, म्हणजेच विष्णू, स्वतः देव. श्लोकातले शब्द एकमेकांशी नाद…
- 129मनाच्या पलीकडे राहाआयुष्य ज्या ध्येयाकडे चालले आहे, ती गती गाठायची असेल, तर सज्जनांची संगत धरावी. त्यांच्या संगतीत दुर्जनाचीही मती पालटते आणि ती सुमती होते. रतीचा पती कामदेव हा दुष्ट आहे. म्हणून मनाच्या पलीकडे जा, आणि जिथे मनाची पोच नाही, तिथेच राहा. कामदेवाच…
- 130एकांतात रमाकांत भजावामन कोणाची संगत धरते, हे सांगून झाल्यावर समर्थ आता मन काय ठरवते, त्याकडे वळतात. मना, एखादा क्षुद्र संकल्पसुद्धा बाळगू नकोस. चित्तात सदैव सत्य संकल्प वसू दे. लोकांत असताना वायफळ बडबड सोडून दे, आणि संकल्प डळमळीत करणारे विकल्पही सोडून दे. आणि ए…
- 131एकबाणी, एकवचनी रामभजण्यासाठी लोकांत कोणी आहे का, असे शोधून पाहिले, तर एकच सापडतो: राम. त्याच्या हाती एकच बाण, तोंडी एकच शब्द. त्याचे आचरण पाहूनच सारे जग उद्धरून जाते. म्हणून जानकीनायक रामाचा विवेक धरा, आणि तो आपला करा. हा रामायणातला राम आहे, धनुष्य धरणारा रा…
- 132विचार करून बोलावेसज्जन माणसाकडे पाहा. तो विचार करूनच बोलतो, आणि सारासार तोलूनच वागतो. त्याच्यामुळे दुःखाने होरपळलेले लोकही निवतात. म्हणून मना, गोष्ट नीट शोधून पाहिल्याशिवाय बोलू नकोस बरे. आणि लोकांत तुझे वागणे शुद्ध आणि नेमस्त राहू दे. गावात एखाद्या बेफिकीर…
- 133संताचे दर्शनहा हरीचा भक्त आहे, त्याला जगाचे काही नको. त्याचे ज्ञान केवळ शिकलेले नाही, तर अनुभवलेले आहे; अशा ज्ञानाची तो रास आहे. त्याच्या मनात निश्चय पक्का बसला आहे. अशा माणसाचे दर्शन घडले, त्याचा स्पर्श झाला, की पुण्य लाभते. त्याच्या बोलण्याने मनातले…
- 134योगिराजाची लक्षणेत्याच्या अंगी गर्व नाही; तो सदा वीतराग असतो, आसक्तीपासून मुक्त. क्षमा आणि शांती हेच त्याचे भोग. दया करायला तो योगी सदा तत्पर असतो. त्याच्या ठायी लोभ नाही, क्षोभ नाही, आणि कसलाही दीनवाणेपणा नाही. या लक्षणांवरून योगिराज ओळखावा. हा योगी साधनेव…
- 135सज्जनसंगतीने काळही भंगतोहे मना, सज्जनांची संगत घट्ट धर. तिच्यामुळे दुर्जनाचीही वृत्ती पार पालटते. त्या संगतीत भाव दृढ होतो, सद्बुद्धी येते, आणि माणूस सन्मार्गाला लागतो. आणि महाक्रूर, विक्राळ काळसुद्धा तिच्यापुढे भंगून जातो. काळ म्हणजे वेळ, आणि मृत्यूही: सगळ्यांना…
- 136भयातीत संतसारे ब्रह्मांड भयाने व्यापलेले आहे. फक्त संत भयाच्या पलीकडे आहेत. ते अनंताकडे पाहतात: ज्याला अंतच नाही, त्या परम तत्त्वाकडे. ते पाहताना त्यांना दुसरे काहीच दिसत नाही; त्याच्यापासून वेगळे असे काहीच नाही. म्हणून त्यांच्या मनात भयाला जागाच उरत…
- 137श्रेष्ठांनी वाट दाखवलीपूर्वीचे श्रेष्ठ जीवांना वाट सांगून गेले. पण जीव होते तसेच अज्ञानी राहिले. ‘मी देह आहे’ या समजुतीतून होणारी खोटी कर्मे चालूच राहतात; ती टळत नाहीत. आणि जुने ठेवणे मीपणाच्या हाती लागत नाही. ठेवणे म्हणजे पूर्वी पुरून ठेवलेले, आणि मग विसरून गेल…
- 138भ्रमाने हरवलेले धनभ्रमाने जीवाला फसवले, आणि त्याचे धन नजरेआड झाले. जन्मभराचे दारिद्र्य त्याच्यापुढे येऊन उभे ठाकले. ‘मी देह आहे’ हा त्याचा निश्चय काही केल्या टळत नाही; म्हणून जुने ठेवणे त्याच्या ‘मी’च्या पकडीत येत नाही. एखादे गरीब कुटुंब डोळ्यांसमोर आणा. त्य…
- 139अभाग्याला दगड दिसतोपुढे पाहिले तर सगळे भरून गेले आहे: जे जे दिसते, त्यात ते ठेवणेच भरून राहिले आहे. पण अभाग्याला समोरचे हे सगळे दगडच वाटते. भावाच्या अभावी त्याच्या गाठीला कधीच पुण्य पडत नाही; आणि समोरच असलेले ठेवणे त्याच्या मीपणाला आकळत नाही. श्लोकात दोन शब्द…
- 140गुणांनी गुंतलेला जीवजे ज्याचे स्वतःचे आहे, तेच त्याला चुकले आहे; ते त्याला मिळत नाही. तीन गुणांनी त्याला गोवून टाकले आहे, आणि देहात त्याला दुःख आले आहे. त्याची वृत्ती गुणांपासून वळून त्यांच्या पलीकडे जात नाही. आणि तो ‘मी’ म्हणत राहतो तोवर जुने ठेवणे त्याच्या आ…
- 141जाणत्याचे पाय धरावेदास म्हणतो: लोकांत जो जाणता आहे, त्याला शोधा. त्याच्या सेवेसाठी कष्ट घ्या, आणि त्याचे पाय धरा. गुरूने डोळ्यांत अंजन घातल्याशिवाय ते ठेवणे आकळत नाही. मीपणाला ते जुने ठेवणे कधीच कळत नाही. डोळ्यांत विशिष्ट अंजन घातले, तर जमिनीत पुरलेले धन कुठे…
- 142कळेना, ढळेना, गळेनाकळत नाही, कळत नाही, कळत नाही: ते ठेवणे बुद्धीच्या पलीकडेच राहते, आणि जागचे हलत नाही. संशय डळमळतो, पण जात नाही. ‘मी’पणाचा अभिमान गळत नाही, गळत नाही, मुळीच गळत नाही. बळाने ते ठेवणे पकडता येत नाही; ते मिळत नाही, मिळतच नाही. श्लोक नीट ऐका: जवळज…
- 143न तपासलेले नाणेअविद्येमुळे, अज्ञानामुळे, माणसाला उमजत नाही. भ्रमाने तो भरकटला आहे; आपले स्वतःचे हित त्याला चुकले आहे, आणि ते त्याला आकळत नाही. न तपासताच त्याने एक नाणे वस्त्राच्या गाठीत घट्ट बांधून ठेवले आहे. पण ते खरे की खोटे, हे कोण सांगणार? खोट्याला खर…
- 144जगात खरे काय आहे?जगाकडे पाहा: यात साच, म्हणजे खरोखर खरे, असे काय आहे? मोठ्या आस्थेने सत्याचा शोध घ्या, आणि पाहा. पुढे पाहत राहिलात, पाहतच राहिलात, की देव गवसतो. भ्रम, भ्रांती, अज्ञान: हे सगळे मोडून पडते. मागच्या श्लोकाने न तपासलेले नाणे पुढे केले होते; हा श…
- 145विषयचिंतनाने जन्मसतत विषयांचे चिंतन करता करता जीव झाला. विषय म्हणजे इंद्रियांना हव्याशा वाटणाऱ्या, भोगाच्या गोष्टी. जीव म्हणजे इतर सगळ्यांपासून आपण वेगळे आहोत असे मानणारा लहानसा आत्मा. मग अहंभाव जन्माला आला, आणि त्याच्याबरोबर अज्ञान. विवेक म्हणजे खरे आणि क्…
- 146डोळ्यांना दिसते ते टिकत नाहीडोळ्यांना जे दिसते, ते टिकणारे नाही; कोटी कल्पांपर्यंत तर मुळीच नाही. गोष्टी अचानक आकार घेतात, आणि काळ त्यांना मोडून टाकतो. पुढे सगळे निघून जाईल; काहीच उरणार नाही. म्हणून हे मना, अनंताचा शोध घे; आणि तो संतांच्या वाटेनेच घे. अनंत म्हणजे ज्या…
- 147फुटत नाही, तुटत नाहीहे मना, संतांना शोधून काढ, आणि त्यांच्या संगतीत अनंताचा शोध घे. ते फुटत नाही, तुटत नाही; ते चळत नाही, ढळत नाही. ते सदा सगळीकडे भरून राहिले आहे; पण ‘मी’ आणि ‘माझे’ म्हणणाऱ्या मीपणाला ते कळत नाही. ते एकरूप आहे; आपल्याशेजारी दुसरे काही असणे त्…
- 148निराकार आधारत्याला आकार नाही; आणि ब्रह्मदेव व इतर सगळे देव त्याच्याच आधारावर उभे आहेत. त्याचे वर्णन करता करता वेदांची वाणीही शिणून गेली. विवेकाने, म्हणजे खरे आणि क्षणिक यांतला भेद ओळखून, त्याचेच रूप होऊन राहा. हे मना, संतांच्या संगतीत राहून अनंताचा शोध…
- 149चर्मचक्षूंना न दिसणारेजगात चर्मचक्षूंनी पाहिले, तर ते लक्षातही येत नाही. जगात ज्ञानचक्षूंनी पाहिले, तर ते दिसते. जगात पाहता पाहता पाहणेच नाहीसे होते. हे मना, संतांपाशी जा, आणि तिथे अनंताला शोधून पाहा. चर्मचक्षू म्हणजे देहाचे डोळे. ज्ञानचक्षू म्हणजे आतली समज; देह…
- 150ना पिवळे, ना पांढरे, ना सावळेअनंताला कोणताही रंग नाही. ते पिवळे नाही, पांढरे नाही, सावळे नाही. ते व्यक्तही नाही आणि अव्यक्तही नाही; आणि निळेही नाही. दास म्हणतो: जो विश्वास ठेवतो, त्याला मुक्ती मिळते. हे मना, संतांना शोधून काढ, आणि त्यांच्याकडूनच अनंताचा शोध घे. येथे अन…
- 151सज्जनांमुळे निश्चयजे खरे आहे, त्याचा शोध घेत राहा, घेतच राहा; शेवटी ते सापडते. मनाला समजावत राहा, समजावतच राहा; शेवटी ते समजते. पण हे सगळे सज्जनांच्या संगतीनेच घडते. तिथेच, प्रेमाने, पक्का निश्चय हाती येतो. जे खरे आहे, त्याचा निश्चय कुठून येतो? पुढच्या काही…
- 152सर्वांत आगळे एकदेह आणि जग ज्यांचे बनले आहे, ती पृथ्वी, पाणी आणि बाकीची तत्त्वे पुष्कळांनी मोठ्या कौशल्याने, नाना प्रकारे एकेक करून वेगळी काढली आहेत. पण जे खरे आहे, त्याचा निवाडा तुझ्या अंतरातच व्हायला हवा. हे मना, सार म्हणजे जे खरोखर खरे आहे ते; आणि ते या…
- 153समाधान सज्जनांच्या योगानेदेहाची आतली रचना जाणल्याने समाधान मिळत नाही; तत्त्वे जाणल्यानेही मिळत नाही. संगीताच्या ताना आणि ताल यांनीही ते मिळत नाही. योगसाधनेने नाही, यज्ञयागाने नाही; जगाचा भोग घेऊन नाही, आणि त्याचा त्याग करूनही नाही. ते समाधान सज्जनांच्या संगतीनेच मि…
- 154बिजेची चंद्रकोरउपनिषदांची महावाक्ये घ्या, तत्त्वे आणि बाकीचे घ्या, आणि पाच महाभूते मिसळून जग कसे घडते ते सांगणारे पंचीकरणही घ्या. संत त्यांचा अर्थ उलगडून सांगतात, तेव्हा ती ज्याच्याकडे बोट दाखवतात ते संतांच्या संगतीत गवसते. बिजेच्या दिवशी कोणी तरी बारीक च…
- 155सर्वत्र भरलेले, तरी कळत नाहीलोकांमध्ये जे दिसत नाही, त्याचाच शोध घे, आणि पाहा. नीट पाहिले, तर ते गूज तिथेच आहे. हातात घ्यायला गेले, तर ते कधीच हाती लागत नाही. लोकांत सगळीकडे ते गच्च भरून राहिले आहे; आणि तरीही ते कळत नाही. गूज म्हणजे लपलेले, पण आधीपासून तिथेच असलेले का…
- 156अतर्क्याचा तर्क कोण करील?‘मला ते कळले’ असे जो म्हणतो, त्याला लोकांत मूर्खच समजावे. जे सगळ्या तर्काच्या पलीकडे आहे, त्याचा तर्क करू शकेल असा कोण आहे? मीपणाने पाहत राहिले, तर ते लपलेले एक दिसत नाही. आणि एकदा ते खरोखर दिसले, की त्याच्यापासून वेगळे राहताच येत नाही. माग…
- 157शास्त्रांचे भांडणपुष्कळ शास्त्रे धुंडाळू लागले, तर त्यांना अंतच नाही. ज्याचा एक पक्का निश्चय झालेला असतो, त्यालाही त्यांच्यात तो टिकवता येत नाही. एका शास्त्राची शिकवण दुसऱ्याच्या विरोधात उभी करून लोकांच्या मती आपसांत भांडत बसतात. आणि ज्ञानावर ज्ञान, उपदेशाव…
- 158शेषही मौन झालाश्रुती आहेत, म्हणजे ‘ऐकलेले’ धर्मग्रंथ; तर्काचे न्यायदर्शन आणि वैदिक कर्मकांडाची मीमांसा आहे; तर्कशास्त्राचे ग्रंथ आहेत. धर्मनियमांच्या स्मृती आहेत, वेद आहेत, आणि वेदान्ताची नाना तऱ्हेची वाक्ये आहेत. या सगळ्यापुढे स्वतः शेषही मौन झाला आहे;…
- 159जेवणात माशीज्याने जाणतेपणाची माशी गिळली आहे, त्याला जेवणाची गोडी कशी लागणार? ज्याच्या मनातला अहंभाव विरघळत नाही, त्याच्या पोटात ज्ञानाचे हे अन्न जिरत नाही. घासात माशी आली, की मळमळते; जेवण कितीही उत्तम असले, तरी सगळे वाया जाते. येथे आत्मज्ञान हे जेवण आ…
- 160अहंकार ठेवून दुसऱ्यांना शिकवू नकोहे मना, हा वाद नको रे; त्यातून दुःखच वाट्याला येते. एकाला दुसऱ्याविरुद्ध उभे करणारा भेदही नको; तो नाना विकार जागे करतो. आणि अहंभाव अजून तुझ्यापाशी आहे, तोवर दुसऱ्यांना शिकवायला जाऊ नकोस. आता समर्थ अहंकाराकडे वळतात: तो काय काय जन्माला घालतो,…
- 161अहंतेमुळे सर्व दुःखसगळे दुःख ‘मी’पणाच्या अहंतेमुळेच येते. तिच्यामुळेच तोंडाने सांगितलेले ज्ञान वाया जाते. समाधानाने राहिले, तर सगळे सुखच आहे. तुझी अहंता तूच शोधून पाहा. काही श्लोकांपूर्वी मनाला संतांकडून अनंताचा शोध घ्यायला पाठवले होते. येथे तेच शब्द, ‘शोधूनि…
- 162आतून साक्ष येते‘मी’पणाच्या अहंतेमुळे, बरे-वाईट ओळखणारा विवेकी माणूसही नीती सोडतो. अनीतीच्या बळावर तो मोठा होतो, आणि सगळे जग त्याची वाहवा करते. पण अंतरात या सगळ्याची साक्ष उमटत असते. मग त्याची बुद्धी दुसरे दुसरे युक्तिवाद पुढे करते, आणि त्या साक्षीपासून दू…
- 163मी म्हणजे हा देह नव्हे‘मी म्हणजे हा देह’ हा निश्चय दृढ झाला आहे; आणि देहापलीकडचे जे हित, ते माणूस पावलोपावली टाकत गेला आहे. ही देहबुद्धी बदलून आत्मबुद्धी कर: स्वतःला देह नव्हे, तर आत्मा म्हणून ओळख. आणि सज्जनांची संगत सदा धरून ठेव. सज्जनांची संगत हाच उपाय; समर्थ…
- 164मनाच्या कल्पना सराव्याहवेहवेसे विषय मनानेच कल्पून ठेवले आहेत; त्यांच्यातून मनाला सोडव. जो कोणत्याही गुणांच्या पलीकडे आहे, त्या निर्गुण देवाला मनाने ओळखावे. मन कल्पना रचू लागते, तेव्हा ती कल्पनाच सरून जावी. आणि आयुष्यभर सज्जनांच्या संगतीला धरून राहा. पहिल्या तीनह…
- 165मुक्तिकांता वरावीदेह आणि त्याच्याबरोबरचा सगळा प्रपंच, यांचेच चिंतन केले. पण अंतरात लोभ पक्का ठाण मांडून बसला. हरीचे चिंतन करून मुक्ती नावाच्या वधूला वर. आणि सज्जनांची संगत कधीही सोडू नकोस. मुक्ती म्हणजे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटका; येथे ती वधू आहे. एकच…
- 166स्त्री-पुत्र-मित्रांचा मोहया देहाचा अहंकार पसरत गेला आहे. तो बायको, मुले, मित्र आणि बाकी सगळ्यांपर्यंत पोचला आहे, आणि मन त्यांच्या मोहात अडकले आहे. ही भ्रांती आयुष्यभराची चिंता बनून राहते; ती बळाने दूर करावी. आणि सज्जनांची संगत सदैव धरावी. हे पाऊल फार छोटे असते. ‘मी…
- 167प्रत्येक घडी सार्थकी लावावीजे शाश्वत आहे, जे कधीच नाहीसे होत नाही, त्याचा मनाशी पक्का आणि नीट निश्चय करावा. दास म्हणतो: तो संदेह विसरून जा. एकामागून एक, प्रत्येक घडी सार्थकी लावावी. आणि सज्जनांची संगत कायम धरून ठेवावी. घडी हे वेळेचे जुने माप, सुमारे चोवीस मिनिटांचे.…
- 168संत कोणाला म्हणावे?ज्याच्या मनाने संताची वृत्ती धरली आहे, तोच संत, असे जाणा. कोणतीही लोभी आशा त्याला लाचार, दैन्यवाणा करत नाही. उपाधी म्हणजे आयुष्यात साचत जाणारे पद, वस्तू आणि काळज्या यांचे ओझे. ती ‘मी म्हणजे हा देह’ ही समजूत वाढवते. पण अशा सज्जनाला ती कशी बा…
- 169अनंताबद्दल संतांना विचाराज्याला अंत नाही असे एक आहे, ते अनंत. त्याच्याविषयी संतांना विचारावे. अहंकाराचा हा पसारा दूर सारावा. ज्याला कोणताही गुण नाही, त्या निर्गुण देवाचे स्मरण करावे. आणि देहबुद्धीची, ‘मी म्हणजे हा देह’ या विचाराची, आठवणही काढू नये. अनंत म्हणजे ब्रह…
- 170तेच शोधीत जावेज्ञानाने जे भान येते, त्याच्या बळावर ‘मी म्हणजे हा देह’ ही बुद्धी सोडून द्यावी. मग विवेकाने त्या सत्याची भेट घ्यावी. मनाची वृत्ती स्वभावतः त्या सत्याचा आकार घेत नाही. म्हणून ते सत्यच सदा शोधीत जावे. या सत्यासाठी श्लोकातला शब्द आहे ‘वस्तु’:…
- 171सार लपलेले आहेसार, म्हणजे जे खरोखर आहे ते एकमेव, लपलेले आहे; जणू कोणी ते चोरून नेले आहे. या डोळ्यांनी पाहिले, तर जे दिसू शकते तेवढेच भासते. जे कोणत्याही रूपात भासत नाही, ज्याला कोणताही गुण नाही, ते आकळत नाही. ‘मी’पणाने त्याची कल्पना केली, तरीही ते कळत ना…
- 172एक कल्पना, दोन रूपेइंद्रियांच्या विषयांची कल्पना मनात स्फुरली, तर ती अविद्या, म्हणजे अज्ञान. ब्रह्माचा विचार स्फुरला, तर तीही माया आहे, असे जाण; पण ही माया सुविद्या, म्हणजे चांगले ज्ञान. मुळात एकच कल्पना ही दोन रूपे घेते. तरीही विवेकाने ती आपल्या खऱ्या स्वरूप…
- 173अहंकाराने आकाश झाकलेआत्मस्वरूपावर अहंकार उगवला आहे, ग्रहण लावणाऱ्या राहूसारखा. पाहा, त्याने सगळे आकाश झाकून टाकले आहे. कोणत्याही दिशेला पाहा, रात्र वाढतच चालली आहे. विवेकाने आणि विचाराने याचा उलगडा कर, आणि पाहा. जुन्या कथेत राहू हा राक्षस सूर्याला किंवा चंद्रा…
- 174अक्षय मोक्ष देणाराडोळ्यांनी कितीही न्याहाळले, तरी तो दिसत नाही. जन्म-मृत्यूचा फेरा माणसाला गिळू लागला, की कोणताही रक्षणकर्ता त्याचे रक्षण करू शकत नाही. जो सर्व क्षयाच्या पलीकडे आहे, तो कधीही क्षय न पावणारा मोक्ष देतो. तो दया करायला सदैव तत्पर असतो, आणि अंतरा…
- 175ब्रह्मदेवाच्या कपाळी कोण लिहितो?विधी, म्हणजे सृष्टी रचणारा ब्रह्मदेव, निर्मिती करताना प्रत्येकाच्या कपाळी लिहितो. पण त्याच्या कपाळी कोण लिहितो? संहाराची वेळ आली की हर, म्हणजे शंकर, सगळी भुवने जाळून टाकतो. पण शेवटी शंकराला कोण जाळतो? प्रत्येक जिवाचे प्राक्तन त्याच्या कपाळी…
- 176असंख्य देवांतील मुख्य कोण?जगात बारा आदित्य आहेत, अकरा रुद्र आहेत. आणि देवांचा राजा इंद्र: इंद्र तर असंख्य, कोणत्याही मोजणीपलीकडचे; त्यांची गणती कोण करणार? जगात देव धुंडाळला, तरी तो सापडत नाही. मुख्य देव कोण, तो कसा आहे, हे लोकांत कोणालाच कळत नाही. आदित्य म्हणजे सूर्…
- 177मीपणाला न दिसणारा देवतो देवांचा राजा कधी तुटत नाही, फुटत नाही. तो कधी चळत नाही, ढळत नाही; कशानेही दैन्यवाणा होत नाही. कोणत्याही डोळ्यांना, कोणत्याही प्रकारे, तो कधीच कळत नाही. आणि या जगात तो मीपणाबरोबर राहत नाही, मीपणाला दिसतही नाही. शेवटच्या ओळीतला शब्द मीपण:…
- 178देव कोणी शोधीत नाहीज्याने ज्याला देव मानले, तो त्याची पूजा करतो. पण देवाला शोधून कोणी पाहत नाही. जगात पाहिले तर कोट्यवधी देव आहेत. आणि प्रत्येकाला आपण धरलेली भक्तीच सगळ्यात मोठी वाटते. पूजा कुठे थांबते, ते हा श्लोक दाखवतो: प्रत्येकाने मानलेल्या देवापाशी. खुद्…
- 179थोरला देव लपला आहेज्याच्यापासून तिन्ही लोक निर्माण झाले, त्या देवरायाविषयी कोणी बोलत नाही. जगाचा तो थोरला देव लपलेला आहे, नजरेआड ठेवलेला. गुरूशिवाय तो कोणत्याही प्रकारे दिसत नाही. तिन्ही लोक म्हणजे स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ. मागचे चार श्लोक ज्या देवाचा शोध घे…
- 180लाखो गुरूपाहू गेले तर गुरू लाखांनी, कोटींनी आहेत. त्यांच्याकडे मंत्रांच्या कितीतरी माळा असतात, मोठमोठ्या सिद्धी असतात. पण त्यांच्या मनात कामना भरलेली असते, आणि त्यांचा धंदा म्हणजे चेटूक, मात्रा आणि धातूचे सोने करणे. लोकांत असा माणूस व्यर्थ आहे. तो म…
- 181चेटकी, भोंदू नव्हेखरा गुरू चेटकी नसतो, लोकांना भलत्या वाटेला लावणारा नसतो, पैशासाठी भोंदूगिरी करणारा नसतो. तो निंदक नसतो, मत्सरी नसतो, भक्तीत ढिला नसतो. तो उन्मत्त नसतो, कोणत्याही व्यसनाचा गुलाम नसतो, ज्याच्या संगतीने हानी होते असा नसतो. जगात जो ज्ञानी, तोच…
- 182असा सद्गुरू शोधावापोटात कामना ठेवून वायफळ बडबडणाराही तो नसतो. करणी काहीच नाही, फक्त बोलणेच मोठे, असाही तो नसतो. तो तोंडाने जसे बोलतो, तसेच चालतो. हे मना, तोच सद्गुरू; त्याला शोधून काढ, आणि पाहा. येथे दोन प्रकारचे बोलणारे बाद ठरतात: आत कामना ठेवून वायफळ बोलणा…
- 183खऱ्या गुरूची लक्षणेलोकांत तो भक्त असतो, ज्ञानी असतो, विवेकी असतो, आणि विरागी असतो; जगाची ओढ त्याला नसते. तो कृपाळू, उदार मनाचा, क्षमाशील आणि योगी असतो. तो सक्षम, दक्ष आणि व्युत्पन्न, म्हणजे विद्वान असतो; जगात शहाणपणाने वागण्याचे चातुर्यही त्याला ठाऊक असते. त्…
- 184न सांगता येणारे सांगावेजे नव्हते, तेच झाले; जे नाही, तेच आले. सज्जनाच्या बोलण्याने ते कळू लागले. जे सांगता येत नाही, ते सांगायचे आहे, वाणीने शब्दांत मांडायचे आहे. हे मना, संतांना शोधत राहा, आणि त्यांच्याकडे अनंताचा शोध घेत जा. संतांचे शब्द काय उलगडून दाखवतात, हा…
- 185रामरूपी लपावेअतिशय आदराने रामरूपात लपून जा. भय आणि चिंता सोडून आपल्या खऱ्या स्वरूपात, आत्मस्वरूपात, ये. लोकांत त्याला शोधू गेले, तर तो कधीच दिसत नाही. तो सदा ऐक्यरूप आहे; जिथे वेगळेपणाची भावना आहे, तिथे तो राहत नाही. पहिली ओळ रामरूपाविषयी बोलते, लोक ज्य…
- 186राम कधीच दूर नसतोराम सदा, प्रत्येक क्षणी तुझ्या जवळच आहे. हे सज्जन मना, सत्य शोधून स्वतः पाहा. रघुराजाशी, रामाशी, तुझी भेट अखंड आहे; एक क्षणही खंड न पडता तू त्याच्याशी जोडलेला आहेस. म्हणून हे मना, मीपणामुळे येणारा हा वियोग सोडून दे. राघव, रघुराज ही समर्थांन…
- 187संग सोडून सुखी राहापंचमहाभूते, तुझा देह आणि सारे ब्रह्मांड हे सगळे एकच आहे. तरीही यांपैकी काहीच तुझ्या खऱ्या स्वरूपात टिकत नाही. हे मना, तुला जे जे भासते, ते सगळे खुशाल पाहा. फक्त संग सोडून दे, आणि सुखी राहा. जुन्या भारतीय विचारात देह म्हणजे लहान रूपातले ब्रह…
- 188ज्ञानाच्या शस्त्राने देहभान खुडावेशस्त्राने कापावे, तसे ज्ञानाने देहभान खुडून टाकावे. मग विदेही होऊन भक्तीच्याच वाटेने जावे; दुसरी वाट नको. वैराग्याच्या बळावर निंद्य ते सगळे टाकून द्यावे. आणि संगही सोडून सुखाने राहावे. देहभान म्हणजे ‘मी हा देह आहे’ ही भावना. विदेही होणे म्ह…
- 189पृथ्वी निर्माण करणारा देव ओळखाज्या देवाने ही पृथ्वी निर्माण केली, त्याला ओळखावे. त्याला पाहताच जीव त्याच क्षणी जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून सुटतो. तो सर्व गुणांच्या पलीकडचा, निर्गुण आहे; त्याला गुण असलेल्या गोष्टींत पाहावे. संगाचा त्याग करावा, आणि सुखात राहावे. भारतीय विचारा…
- 190पलीकडच्याही पलीकडेतो कार्य करणारा नाही, आणि सृष्टीचा सांभाळ करणाराही नाही. जे पलीकडे आहे, त्याच्याही तो पलीकडे आहे. जग त्याच्यावर भासते, पण त्या भासाचा त्याला लेपही लागत नाही. कोणत्याही कल्पनेत तो मावत नाही; तरीही त्याचे चिंतन करत राहावे. आणि संगापासून मोकळे…
- 191मीपणाला ब्रह्म आकळत नाही‘मी देहच आहे’ हा ज्याचा निश्चय कधी टळत नाही, त्याला कल्पाच्या अंतीसुद्धा ज्ञान होत नाही. मीपणाला परब्रह्म आकळत नाही. आणि त्याच्या मनातले शून्य अज्ञान कधी मावळत नाही. ब्रह्म म्हणजे सगळ्या गोष्टींच्या मागे असलेले निराकार सत्य. ते आकळत नाही, ह…
- 192कोणताही दृष्टान्त अपुराहे मना, त्याचे रूप तुला कळत नाही, आणि ते कधी ढळतही नाही. सर्वोत्तमाचे, देवाचे ध्यान दुजेपणाशिवाय असते: त्याच्यापासून वेगळा उभा राहणारा कोणी उरतच नाही. त्याच्याकडे बोट दाखवणारी प्रत्येक खूण तोकडी पडते; पाहा, प्रत्येक दृष्टान्त कसा अपुरा ठरतो…
- 193श्रुतींनाही अंत कळत नाहीदेवराणा, म्हणजे स्वतः देव, जाणणाराही नाही आणि न जाणणाराही नाही. वेदांना त्याचे वर्णन करता येत नाही; शास्त्रांना नाही, पुराणांनाही नाही. तो दृश्य नाही, अदृश्य नाही, आणि त्या दोहोंकडे पाहणारा साक्षीही नाही. श्रुतींना तो कळत नाही; त्याचा अंत क…
- 194हृदयातील देव कोण, कसा?एक साधक आदराने प्रश्न विचारतो: हृदयात राहणारा देव कोण आहे, आणि कसा आहे? देह सोडला की देव कुठे राहतो? आणि पुन्हा राहायला जागा तो कुठे शोधतो? हा जुना आणि प्रामाणिक प्रश्न आहे, आणि समर्थ तो साधकाला उघडपणे विचारू देतात. साधकाच्या कल्पनेत देव म्…
- 195आकाशासारखा व्यापकहृदयात राहणारा देव असा आहे, हे जाण: आकाशासारखा तो सगळे व्यापून आहे. तो सदा सर्वत्र भरलेला आहे; तो येत नाही, आणि जात नाही. त्याच्याशिवाय रिकामी अशी जागा कुठेच नाही. हेच साधकाला उत्तर. जो येत नाही आणि जात नाही, तो देह गेल्यावर निघून जात नाही;…
- 196अणुरेणूतही रामआकाशात जो जो अणुरेणू वावरतो, तिथेही या राघवाशिवाय, रामाशिवाय, रिकामी जागा नाही. त्याला पाहता पाहता पाहणारा तोच होऊन गेला. तिथे दृश्य आणि अदृश्य, दोन्ही बुडून गेले. खिडकीतून येणाऱ्या उन्हाच्या कवडशात धुळीचे कण तरंगताना दिसतात; खोलीत इतरत्र त…
- 197पाहून मन भरत नाहीराघवाचे रूप आकाशासारखे आहे. ते मनात चिंतले, तर भवाचे, जन्म-मरणाच्या फेऱ्याचे, मूळच तुटते. त्याला पाहिले की देहबुद्धी उरत नाही. तरीही पोटातली आर्त तळमळ कधीच, कोणत्याही क्षणी शमत नाही. येथे दोन गोष्टी संपतात: जन्म-मरणाचा फेरा, आणि ‘मी देह आहे…
- 198आकाशाची उपमाही अपुरीआकाशाने सारी सृष्टी व्यापली आहे. तरीही ती उपमा रघुनायकाला लागू पडत नाही. त्याच्याशिवाय दुसरे काहीच नाही; स्वभावानेच तो केवळ तोच आहे. मग त्याला व्यापक का म्हणावे? तो शब्द पोकळ आहे. श्लोक १९५ ने देवाला आकाशासारखा म्हटले होते; येथे समर्थ ती उप…
- 199गूढ, तरी क्षणात सोपेते रूप अतिशय प्राचीन आहे, आणि मोजता येणार नाही इतके विस्तीर्ण आहे. तर्क तिथे पोहोचत नाही, आणि कोणताही स्पर्श त्याच्या जवळ जात नाही. ते अतिशय गूढ आहे, दृढ आहे; आणि तरीही क्षणात सोपे होते. ज्याला दुसरा नाही, त्या एकाची खूण स्वामींच्या, म्हणजे…
- 200सर्वत्र रामचज्ञान होताच ते रूप कळते, आकळते. तिथे सर्वसाक्षी अवस्थाही आटून जाते; सगळ्याकडे शांतपणे पाहत राहण्याची ती अवस्थाही उरत नाही. हे मना, उन्मनी अवस्थेत, मनाच्या पलीकडच्या अवस्थेत, शब्द कुंठित होतात; ते पुढे जात नाहीत. तो, तोच तो, राम सर्वत्र दिसत…
- 201खूप दिवसांनी आपली भेटत्या ओळखीत दुसरे काही कधीच दिसत नाही. मनात, अंतःकरणात द्वैताच्या भावनेला जराही थारा मिळत नाही. खूप खूप दिवसांनी आपलीच आपल्याशी भेट झाली. विदेही अवस्थेत सारी काया निवली, शांत झाली. इतक्या दिवसांनी भेटलेला कोणी परका नाही; तो आपलाच आत्मा आहे.…
- 202मना, हे गूज तुला मिळालेहे मना, हे गूज, हे लपलेले सत्य, तुला मिळाले आहे. पण त्यासाठी अंतरात प्रयत्न करायला हवेत. सतत श्रवण केल्याने दृढ निश्चय होतो. सज्जनांची संगत धर, म्हणजे तू धन्य होशील. हे गूज कसे टिकवावे, हे सांगत समर्थ शेवटाकडे येतात: श्रवणाने, आणि सज्जनांच्…
- 203सज्जनांचीच संगत धरहे मना, बाकी सगळा संग सोडून द्यावा, आणि सज्जनांचा संग मात्र मोठ्या आदराने धरावा. त्यांच्या संगतीत मोठे दुःखही भंगते. त्यांच्यामुळे जगात साधनेच्या कष्टांशिवायच सन्मार्ग लागतो. येथे संग सोडायचाही आहे, आणि धरायचाही आहे; कारण संग म्हणजे आसक्ती,…
- 204सर्व संग तोडणारा संगहे मना, हा संग बाकीचे सगळे संग तोडतो. हे मना, हा संग तत्काळ मोक्ष जोडून देतो. हे मना, हा संग साधकांना लवकर मुक्त करतो. हे मना, हा संग द्वैत पुरते मोडून टाकतो, त्याचा मागमूसही ठेवत नाही. प्रत्येक ओळ ‘मना संग हा’ याच शब्दांनी सुरू होते, आणि य…
- 205मनाचे श्लोक ऐकण्याचे फळमनाची ही शतके, म्हणजे हे सगळे श्लोक, ऐकली तर दोष नाहीसे होतात. मंदबुद्धी माणसेही साधनेला योग्य होतात. अंगी ज्ञान, वैराग्य आणि सामर्थ्य चढते. दास म्हणतो: विश्वास ठेवा, म्हणजे मुक्तीचे सुख भोगाल. पवित्र ग्रंथाच्या शेवटी बहुधा फलश्रुती असते: त…