PocketPage

मराठी

181 pieces

  1. खरी रत्नेया पृथ्वीवर जल, अन्न आणि सुभाषित (सद्वचन) हीच खरी रत्ने आहेत, कारण हीच जीवन आणि मनाचे खरे पोषण करतात. पण मूर्ख माणसे दगडाच्या तुकड्यांनाच रत्न समजतात.
  2. स्वतः कमावलेले नेतृत्वजंगलात सिंहाला कोणी अभिषेक करत नाही की कोणताही संस्कार करत नाही. आपल्या पराक्रमाने त्याने बळ कमावलेले असते, म्हणून पशूंचे राजेपण त्याला आपोआपच मिळते.
  3. क्षणाक्षणाचा, कणाकणाचा हिशोबविद्या क्षणाक्षणाने आणि धन कणाकणाने मिळवावे. क्षण वाया घालवले तर विद्या कुठून येणार, आणि कण वाया घालवले तर धन कुठून येणार?
  4. ज्याचा त्याचा दागिनाघोड्याचा दागिना म्हणजे त्याचा वेग, आणि हत्तीचा दागिना म्हणजे माजाच्या दिवसांतला त्याचा मस्तपणा. स्त्रीचा दागिना तिचे चातुर्य, तर पुरुषाचा दागिना त्याचे कष्ट.
  5. वेळेचा सदुपयोगबुद्धिमान लोकांचा वेळ काव्य आणि शास्त्रांच्या आनंदात जातो, तर मूर्खांचा वेळ व्यसनात, झोपेत किंवा भांडणात जातो.
  6. पुस्तकाची विनवणीपुस्तक म्हणते, मला तेलापासून जपा, पाण्यापासून जपा, बांधणी सैल होण्यापासून जपा, आणि मला मूर्खाच्या हाती कधीही देऊ नका.
  7. सुभाषितांची गोडीसर्व भाषांमध्ये प्रमुख, मधुर आणि दिव्य भाषा म्हणजे देववाणी संस्कृत. तिच्यातले काव्य त्याहून गोड, आणि काव्याहूनही गोड तिची सुभाषिते.
  8. विद्वानाची थोरवीविद्वत्ता आणि राजेपद यांची कधीच तुलना होऊ शकत नाही. राजाचा सन्मान फक्त त्याच्या देशात होतो, तर विद्वानाचा सन्मान सर्वत्र होतो.
  9. सुभाषितांचे अमृतसुभाषिताच्या रसापुढे द्राक्षाचे तोंड उतरले, साखर दगड झाली आणि अमृत घाबरून स्वर्गात पळाले. म्हणूनच तर, गमतीने, द्राक्ष सुकून मनुका होते, साखरेचे खडे होतात आणि अमृत फक्त स्वर्गात मिळते.
  10. प्रयत्नांतूनच यशकामे प्रयत्नानेच पूर्ण होतात, नुसत्या इच्छेने नाहीत. झोपलेल्या सिंहाच्या तोंडात हरणे आपोआप शिरत नाहीत; सिंहालाही शिकार करावीच लागते.
  11. विद्याधन सर्वश्रेष्ठविद्येला चोर चोरू शकत नाही, राजा हिसकावू शकत नाही, भावंडांमध्ये वाटता येत नाही आणि ती ओझेही होत नाही; उलट खर्च केल्याने म्हणजेच वाटल्याने ती अधिकच वाढते. म्हणूनच विद्याधन हे सर्व धनांत श्रेष्ठ मानले जाते.
  12. बुद्धी हाच खरा रक्षकदेव गुराख्यासारखे हातात काठी घेऊन कोणाचे रक्षण करत नाहीत. ज्याचे रक्षण करायचे असते, त्याला ते चांगली बुद्धी देतात.
  13. गुरु-शिष्याची प्रार्थनाईश्वर आम्हा दोघांचे, गुरू आणि शिष्याचे, एकत्र रक्षण करो; आम्हा दोघांचे एकत्र पोषण करो. आम्ही मिळून जोमाने परिश्रम करू. आमचे अध्ययन तेजस्वी होवो, आणि आमच्यात कधीही द्वेष न येवो. ॐ शांती, शांती, शांती. पाठ सुरू करण्यापूर्वी गुरू आणि शिष्य ही…
  14. गाढवावरील चंदनाचे ओझेचंदन वाहणारे गाढव फक्त त्याचे वजन जाणते, सुगंध नाही. त्याचप्रमाणे अनेक शास्त्रे वाचूनही ज्यांना त्यांचा अर्थ कळत नाही, ते गाढवासारखे फक्त ओझे वाहतात.
  15. विद्यादान सर्वश्रेष्ठअन्नदान मोठे दान आहे, पण विद्यादान त्याहूनही मोठे. अन्नाने क्षणभर तृप्ती मिळते, विद्येने आयुष्यभर.
  16. ध्येयापर्यंत अढळसमुद्रमंथनात देव मौल्यवान रत्नांनी समाधानी झाले नाहीत, ना भयंकर विषाला घाबरले; अमृत मिळेपर्यंत ते थांबले नाहीत. त्याचप्रमाणे धीर पुरुष आपल्या निश्चित ध्येयापासून ते पूर्ण होईपर्यंत विचलित होत नाहीत.
  17. आयुष्याच्या चार अवस्थाआयुष्याच्या पहिल्या टप्प्यात विद्या मिळवली नाही, दुसऱ्यात धन कमावले नाही आणि तिसऱ्यात पुण्य जोडले नाही, तर आयुष्य संपत आलेल्या चौथ्या टप्प्यात माणूस काय करणार?
  18. बुद्धिमत्तेची दोन लक्षणेविचार न करता कोणतेही काम सुरू न करणे हे बुद्धीचे पहिले लक्षण, आणि सुरू केलेले काम शेवटपर्यंत नेणे हे दुसरे लक्षण.
  19. पाण्यावर तेलाच्या थेंबासारखी बुद्धीजो माणूस अनेक देशांत फिरतो आणि विद्वानांच्या सहवासात राहतो, त्याची बुद्धी पाण्यावर तेलाचा थेंब पसरावा तशी विस्तारत जाते.
  20. उत्साह हेच खरे बळउत्साह हेच सर्वात मोठे बळ आहे, यापेक्षा मोठी शक्ती नाही. ज्याच्याकडे उत्साह असतो, त्याच्यासाठी जगात काहीही अशक्य नसते.
  21. आंधळ्यासाठी आरसाज्याला स्वतःची बुद्धी नाही, त्याला शास्त्र तरी काय करणार? डोळेच नसलेल्याला आरसा काय कामाचा?
  22. व्यायाम, सौभाग्याचे मूळव्यायामाने आरोग्य, दीर्घायुष्य, बळ आणि सुख मिळते. आरोग्य हेच सर्वात मोठे भाग्य, आणि आरोग्य हेच सर्व कार्ये साधण्याचे साधन.
  23. वाढणारा खजिनाहे विद्येची देवी सरस्वती, तुझा हा खजिना अपूर्व आहे: तो खर्च केल्याने वाढतो आणि साठवून ठेवल्याने घटतो.
  24. अप्रयुक्त विद्या, परक्याचे धनजी विद्या फक्त पुस्तकात आहे आणि जे धन दुसऱ्याच्या हातात आहे, ते वेळ आल्यावर कामी येत नाहीत. अशा वेळी ती विद्या विद्या नसते आणि ते धन धन नसते.
  25. दृढ संकल्पाचे सामर्थ्यज्याने पक्का निश्चय केला आहे, त्या धीराच्या माणसाला सगळी पृथ्वी अंगणाएवढी आणि समुद्र ओहोळाएवढा वाटतो. खोल पाताळ त्याला सपाट जमिनीसारखे आणि सर्वांत उंच सुमेरू पर्वत वारुळाएवढा वाटतो.
  26. गुरूंचा उपदेशशिक्षण संपवून घरी जाणाऱ्या शिष्याला गुरूंचा निरोपाचा उपदेश: खरे बोल. धर्माने वाग. स्वाध्यायात कधी हयगय करू नकोस. गुरूंना त्यांना प्रिय असलेली दक्षिणा दे, आणि मग विवाह करून वंश पुढे चालव.
  27. नशीब नव्हे, पुरुषार्थमागील जन्मी केलेल्या कर्मांनाच दैव म्हणतात. म्हणून माणसाने आळस न करता स्वतःच्या पुरुषार्थाने प्रयत्न करत राहावे.
  28. सोडावे असे सहा दोषउन्नती हवी असणाऱ्या माणसाने हे सहा दोष सोडावेत: अति झोप, सुस्ती, भीती, राग, आळस आणि कामे लांबणीवर टाकणे.
  29. विलंबाने घटते मोलजे घ्यायचे, जे द्यायचे आणि जे कर्तव्य करायचे, ते लगेच केले नाही तर काळ त्याचा रस पिऊन टाकतो. गरज संपल्यावर मिळालेल्या मदतीला फारसे मोल उरत नाही.
  30. या गुणांनी भय कशाचेज्याच्याकडे बुद्धी, प्रभाव, तेज, धैर्य, उद्यमशीलता आणि चिकाटी आहे, त्याला उपजीविकेची भीती कशाला?
  31. उदात्त हेतू निर्दोषउच्च ध्येय अपयशी ठरले तरी ते दोषाचे कारण नसते. दोष द्यावा तो क्षुद्र इच्छेला.
  32. पुरुषार्थ आणि नशीबजसा एका चाकावर रथ चालत नाही, तसे पुरुषार्थाशिवाय नुसते दैव फळत नाही; दोन्ही चाके लागतात.
  33. अंधश्रद्धेला न घाबरणारे शहाणेग्रहांची चाल, स्वप्ने, अपशकुन आणि नवस खरे ठरतात ते केवळ योगायोगाने. कावळा ताडावर बसतो आणि नेमके तेव्हाच ताडफळ पडते, तेव्हा जणू कावळ्यानेच ते पाडले असे वाटते. म्हणून शहाणे लोक यांना घाबरत नाहीत.
  34. तीन गुणी विजेतेपृथ्वीवर सोन्याची फुले फुलतात, आणि ती तीन प्रकारची माणसे वेचतात: शूर, विद्वान आणि धन्याची सेवा कशी करावी हे जाणणारा.
  35. विघ्नांनी न डगमगणारेक्षुद्र माणसे विघ्नांच्या भीतीने कामच सुरू करत नाहीत; मध्यम माणसे काम सुरू करून विघ्न आले की सोडून देतात. पण श्रेष्ठ माणसे वारंवार विघ्नांचा मार सोसूनही, एकदा सुरू केलेले काम कधीच सोडत नाहीत.
  36. स्वतःच मित्र, स्वतःच शत्रूमाणसाने स्वतःच स्वतःला वर उचलावे, स्वतःला खचू देऊ नये. कारण माणूस स्वतःच स्वतःचा मित्र असतो आणि स्वतःच स्वतःचा शत्रू.
  37. अर्धवट ज्ञानाचा गर्वअज्ञानी माणसाला समजावणे सोपे, आणि जाणकाराला समजावणे त्याहून सोपे. पण थोड्याशा ज्ञानाने शेफारलेल्या माणसाला खुद्द ब्रह्मदेवही समजावू शकत नाही.
  38. सराव आणि चारित्र्याची ओळखविद्या सरावाने टिकते, आणि कुळाची प्रतिष्ठा चांगल्या वर्तनाने. सज्जन त्याच्या गुणांवरून ओळखला जातो, आणि राग डोळ्यांत दिसतो.
  39. अर्धवट काम न केलेलेच बरेव्याकरणाशिवाय केलेला अभ्यास, फुटक्या होडीतून नदी पार करणे आणि पथ्य न पाळता घेतलेले औषध, ही तिन्ही करण्यापेक्षा न केलेलीच बरी.
  40. आळसापासून दुःखापर्यंतआळशी माणसाला विद्या कशी मिळेल? अशिक्षिताला धन कसे मिळेल? निर्धनाला मित्र कसे मिळतील? आणि मित्र नसलेल्याला सुख कसे मिळेल?
  41. फक्त सार ग्रहण कराजाणून घेण्यासारखी शास्त्रे अगणित आहेत आणि शिकण्यासारखे खूप काही आहे, पण वेळ कमी आहे आणि अडथळे खूप आहेत. म्हणून, ज्याप्रमाणे हंस दूध-पाण्याच्या मिश्रणातून फक्त दूध वेगळे काढतो, त्याचप्रमाणे माणसाने फक्त सार-तत्व ग्रहण करावे.
  42. सुख किंवा विद्या, दोन्ही नाहीज्याला सुख हवे तो विद्या सोडतो, आणि ज्याला विद्या हवी तो सुख सोडतो. सुख शोधणाऱ्याला विद्या कुठली, आणि विद्या शोधणाऱ्याला सुख कुठले?
  43. क्षण अमूल्य आहेआयुष्याचा एक क्षणही जगातल्या सर्व रत्नांनी विकत घेता येत नाही. असा क्षण वाया घालवणे ही फार मोठी चूक आहे.
  44. सातत्यच विजयाची गुरुकिल्लीमुंगी हळूहळू चालूनही हजार योजने अंतर पार करते, पण पक्षिराज गरुडसुद्धा जागचा हलला नाही तर एक पाऊलही पुढे जात नाही.
  45. तारुण्य कधीच परत येत नाहीधन येते, जाते, आणि पुन्हा पुन्हा मिळवता येते; पण एकदा गेलेले तारुण्य मात्र कधीच परत येत नाही.
  46. कृतीशिवाय ज्ञान अपुरेशास्त्रे वाचूनही अनेक जण मूर्खच राहतात; खरा विद्वान तोच जो ज्ञानाला कृतीत आणतो. जसे रोग्यासाठी बनवलेले उत्तम औषध केवळ नाव घेतल्याने रोग बरा करत नाही, ते घ्यावेच लागते.
  47. स्वतःच्या हातातील गोष्टीजे कार्य दुसऱ्यांच्या अधीन असते, ते प्रयत्नपूर्वक टाळावे; आणि जे कार्य स्वतःच्या हातात असते, ते पूर्ण प्रयत्नाने करावे.
  48. दृढनिश्चयासमोर काहीच अशक्य नाहीज्यांचा एकमेव सोबती परिश्रम आहे, त्यांच्यासाठी मेरू पर्वत फार उंच नाही, पाताळ फार खोल नाही आणि महासागर फार अफाट नाही.
  49. ज्ञानाचे खरे फळ कृतीतअज्ञानी लोकांपेक्षा ग्रंथ बाळगणारे बरे, आणि त्यांच्यापेक्षा ते लक्षात ठेवणारे बरे. त्याहून ते समजून घेणारे श्रेष्ठ, आणि सर्वांत श्रेष्ठ ते, जे ते ज्ञान आचरणात आणतात.
  50. ज्ञान आणि कर्माची जोडीज्याप्रमाणे पक्षी आकाशात दोन्ही पंखांनीच उडतो, त्याचप्रमाणे परम पद, म्हणजे मोक्ष, ज्ञान आणि कर्म दोन्हींनी मिळते.
  51. बुद्धीचे गुणशिकण्याची आस, ऐकणे, आकलन, स्मरण, साधक-बाधक विचार, अर्थाचे ज्ञान आणि तत्त्वाचे ज्ञान हे बुद्धीचे गुण आहेत.
  52. दृढनिश्चयी मनकधी जमिनीवर झोप तर कधी मऊ पलंग, कधी नुसती भाजी तर कधी उत्तम भात, कधी फाटकी गोधडी तर कधी सुंदर वस्त्रे. ध्येयाला वाहिलेला मनस्वी माणूस सुख-दुःख मोजत नाही.
  53. वीर नशिबावर अवलंबून नसतातजो भित्रा आणि दुबळा असतो तोच नशिबाच्या मागे जातो. स्वतःची किंमत जाणणारे वीर नशिबाची वाट पाहत बसत नाहीत.
  54. श्रेष्ठ श्रोत्याचे गुणश्रद्धा आणि भक्तीने येणारे, इतर कामांची ओढ नसलेले, मौन पाळणारे आणि शुद्ध असणारे श्रोते पुण्यवान होत.
  55. थेंबाथेंबाने घडा भरतोथेंबाथेंबाने घडा भरतो. सर्व विद्या, धर्म आणि धन असेच मिळते.
  56. पळी आणि आमटीची चवचार वेद आणि सर्व शास्त्रे पुनःपुन्हा शिकूनही माणसाला ब्रह्मतत्त्व कळत नाही, जशी डाळ ढवळणाऱ्या पळीला डाळीची चव कधीच कळत नाही.
  57. गुरूला वंदनअज्ञानाच्या अंधाराने आंधळ्या झालेल्या माझ्या डोळ्यांत ज्ञानाचे अंजन घालून ज्यांनी ते उघडले, त्या श्रीगुरूंना नमस्कार.
  58. पुस्तकांच्या पलीकडेज्ञान आणि त्याची समज यांत रमलेल्या बुद्धिमान माणसाने ग्रंथांचा अभ्यास करावा आणि मग ते सगळे बाजूला ठेवावेत, जसा धान्य हवे असणारा माणूस पेंढा टाकून देतो.
  59. विद्येचे तीन शत्रूमत्सर म्हणजे साक्षात मृत्यू, आणि फाजील बोलणे संपत्तीचा नाश करते. न ऐकणे, घाई आणि आत्मप्रशंसा हे विद्येचे तीन शत्रू आहेत.
  60. यश दूर ठेवणारे दोषयश आळशी, कपटी किंवा धूर्त माणसांना मिळत नाही. लोक काय म्हणतील या भीतीने दबलेल्यांना किंवा सतत योग्य वेळेची वाट पाहणाऱ्यांनाही ते मिळत नाही.
  61. सरस्वती वंदनाजी मोगऱ्याचे फूल, चंद्र, बर्फ आणि मोत्यांच्या हारासारखी शुभ्र आहे; जी शुभ्र वस्त्र परिधान करते; जिचा हात सुंदर वीणेने सुशोभित आहे; जी श्वेत कमळावर विराजमान आहे; आणि ब्रह्मदेव, विष्णू, शंकर आदी देव जिची सदैव वंदना करतात - ती भगवती सरस्वती, ज…
  62. विद्या मोठी, कुळ नव्हेविद्याहीन माणसासाठी मोठ्या कुळाचे काय महत्त्व? साध्या कुळात जन्मलेला माणूसही जर विद्वान असेल, तर देवसुद्धा त्याचा सन्मान करतात.
  63. विद्येचे तीन मार्गविद्या गुरूची सेवा करून मिळते, किंवा भरपूर धन देऊन, किंवा विद्येच्या बदल्यात विद्या देऊन. चौथा मार्ग नाही.
  64. खणून मिळवलेले ज्ञानज्याप्रमाणे खणणारा माणूस फावड्याने खणत खणत शेवटी पाणी मिळवतोच, त्याचप्रमाणे गुरूची खरी सेवा करणारा शिष्य शेवटी गुरूजवळील ज्ञान प्राप्त करतोच.
  65. आचरणाशिवाय ज्ञान व्यर्थजो माणूस खूप धर्मग्रंथ म्हणतो पण निष्काळजीपणे त्याप्रमाणे वागत नाही, तो दुसऱ्यांच्या गायी मोजणाऱ्या गुराख्यासारखा आहे: तो त्या राखतो, पण त्या त्याच्या नसतात. तसेच साधुजीवनाचे फळही त्याचे नसते.
  66. आजच कराकुणालाही माहीत नसते की उद्या कोणासोबत काय घडेल; म्हणून शहाणा माणूस उद्याचे काम आजच करून टाकतो, टाळाटाळ करत नाही.
  67. नशिबावर उपरोधजर सगळे काही नशीबच करत असेल, तर माणसाने प्रयत्न तरी कशाला करायचे? मग अंघोळ, दान, बसणे आणि शौचसुद्धा नशीबच करून टाकील.
  68. चिकाटीचे फळमाणूस ज्या गोष्टीची इच्छा धरतो आणि जिच्यासाठी झटतो, ती त्याला नक्की मिळते — फक्त थकून त्याने माघारी फिरू नये.
  69. भुंग्यासारखे ज्ञान गोळा करणेशहाण्या माणसाने सर्व शास्त्रांमधून, मग ती लहान असोत वा मोठी, सार तेवढे घ्यावे, अगदी भुंगा जसा प्रत्येक फुलातून मध गोळा करतो तसे.
  70. कष्टांची गोड आठवणकाम करताना श्रमामुळे जो काही त्रास सोसावा लागतो, तो काळ लोटल्यावर आठवला की आनंदच देतो.
  71. भाग्य कर्माबरोबरच चालतेजो बसून राहतो त्याचे भाग्यही बसून राहते, जो उभा राहतो त्याचे भाग्य उभे राहते. जो पडून राहतो त्याचे भाग्य पडून राहते, आणि जो चालतो त्याचे भाग्यही चालते.
  72. कलेशिवाय माणूस पशूसमानसाहित्य, संगीत आणि कला यांपासून वंचित माणूस म्हणजे साक्षात पशूच, फक्त त्याला शेपूट आणि शिंगे नसतात. तो गवत मात्र खात नाही, हेच खऱ्या पशूंचे मोठे भाग्य: त्यांचे गवत तरी वाचते.
  73. शिक्षक हेच माझे दैवतजे आपल्या गुरूंकडून ज्ञान मिळवून ते विद्यार्थ्यांना वाटून देतात, ते विद्या आणि वात्सल्याचे भांडार असतात. असे शिक्षकच माझे दैवत आहेत.
  74. गाढवाकडून तीन धडेगाढव न थांबता ओझे वाहते, थंडी-उन्हाची पर्वा करत नाही आणि नेहमी समाधानी असते. हे तीन गुण गाढवाकडून शिकावेत.
  75. अमर असल्यासारखे शिकाशहाण्या माणसाने आपण कधी म्हातारे होणार नाही, मरणार नाही असे समजून विद्या आणि धन मिळवावे. पण धर्माचे आचरण मात्र, मृत्यूने आपले केस धरले आहेत असे समजून करावे.
  76. कोणत्या कामाला किती जणतप एकट्यानेच करावे, अभ्यासाला दोघे असावेत. खेळासाठी तीन किंवा अधिक जण हवेत, आणि प्रवासही तीन किंवा अधिक जणांनी मिळून करणे योग्य.
  77. सूर्याचा एकचाकी रथसूर्याच्या रथाला एकच चाक, सारथी पांगळा आणि सात घोड्यांची विजोड जुंपणी. तरीही तेजस्वी सूर्य रोज संपूर्ण आकाश ओलांडतो. तेजस्वी माणूस साधने अपुरी असली तरी यशस्वी होतो.
  78. कवी आणि रसिककवी काव्य रचतो, पण त्याचा रस जाणकारच जाणतो. झाड फुले निर्माण करते, पण त्यांचा सुगंध वाराच वाहून नेतो.
  79. ध्येय उंच ठेवानेहमी मोठी आकांक्षा बाळगावी, क्षुद्र कधीही नाही. जशी आकांक्षा तशी सिद्धी; ज्याला काही इच्छाच नाही, त्याला मोठे काही मिळत नाही.
  80. काहीच दूर नाहीसमर्थांना कोणते ओझे जड? उद्योगी माणसांना कोणते ठिकाण दूर? विद्वानांना कोणता देश परका? आणि गोड बोलणाऱ्यांना कोण परका?
  81. गुरू म्हणजे कायज्यांना कोणी नाही त्यांचा गुरू हा बंधू, आणि ज्यांना दृष्टी नाही त्यांचा डोळा. न्यायाच्या मार्गाने चालणाऱ्या सर्वांसाठी गुरूच पिता आणि माता आहे.
  82. गाळल्याशिवाय तेल नाही'सगळे काही दैवच' असा विचार करून माणसाने आपला उद्योग सोडू नये. श्रम केल्याशिवाय तिळातून तेल कोणाला मिळते?
  83. चातुर्याची पाच मुळेदेशाटन, राजसभेत प्रवेश, व्यापाऱ्यांशी संबंध, विद्वानांची संगत आणि सर्व शास्त्रांचे अवलोकन—ही चातुर्याची पाच मुळे आहेत.
  84. किंमत मोजल्याशिवाय काही नाहीधैर्याशिवाय लक्ष्मी नाही, शौर्याशिवाय विजय नाही. ज्ञानाशिवाय मोक्ष नाही आणि दानाशिवाय यश नाही.
  85. नवे असो वा जुने, सार घ्यालेखन नवे असो वा जुने, विद्वान ते सारख्याच दृष्टीने पाहतात. ज्यात सार आहे ते घेऊन संतुष्ट होतात आणि निःसार सोडून देतात.
  86. कधी न बिघडणारा रसहा कधी बिघडत नाही, बेचव होत नाही; पुष्कळांनी मनसोक्त प्यायला तरी संपत नाही; जडपणा घालवतो, गोडी वाढवतो आणि तृप्ती देतो. खरोखर सुभाषिताचा रस इतर सर्व रसांहून श्रेष्ठ आहे.
  87. सर्वात मोठा रोगया पृथ्वीवर कोणताही रोग, विष, संकट किंवा चिंता माणसाला तितके दुःख देत नाही, जितके त्याच्याच अंगात असलेला एक मूर्खपणा देतो.
  88. केस पिकले म्हणून कोणी वृद्ध होत नाहीकेवळ डोक्याचे केस पिकले म्हणून कोणी वृद्ध ठरत नाही. जो तरुण असूनही अध्ययनशील आहे, त्यालाच देव खरा वृद्ध मानतात.
  89. विद्या सर्वांचे भूषणनक्षत्रांचे भूषण चंद्र, स्त्रीचे भूषण पती आणि पृथ्वीचे भूषण राजा. पण विद्या ही सर्वांचेच भूषण आहे.
  90. हंसांमध्ये बगळाज्याने ना पुस्तकांतून अभ्यास केला, ना गुरूजवळ बसून शिकला, तो सभेत हंसांमधल्या बगळ्यासारखा शोभत नाही.
  91. शेषनाग एकचबेडूक गिळण्यात तरबेज असे साप पुष्कळ आहेत. पण पृथ्वीचा भार पेलण्यास समर्थ असा शेष एकच. स्वतःचे पोट भरणारे पुष्कळ, जगाचा भार वाहणारा एखादाच.
  92. तेजाला वय नसतेउगवत्या बालसूर्याचे किरणही पर्वतांच्या शिखरांवर पडतात. जे तेजासह जन्मले आहेत, त्यांच्या बाबतीत वयाचा काय संबंध?
  93. गंधहीन फुलेरूप आणि तारुण्याने संपन्न, मोठ्या कुळात जन्मलेली माणसेही विद्येशिवाय शोभत नाहीत—गंध नसलेल्या पळसाच्या फुलांप्रमाणे.
  94. गरीब विद्वानच बराशास्त्रांत पारंगत असलेला दरिद्री बरा, पण रत्नांनी मढलेला मूर्ख नको. सुंदर डोळ्यांची स्त्री जीर्ण वस्त्रांतही शोभते, पण दृष्टिहीन स्त्री सोन्याने मढवूनही शोभत नाही.
  95. विद्येपेक्षा बुद्धी श्रेष्ठनुसत्या विद्येपेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ. बुद्धिहीन माणसे नाश पावतात—आपल्या विद्येने मेलेल्या सिंहाला जिवंत करून त्याचेच भक्ष्य झालेल्या त्या पंडितांप्रमाणे.
  96. आपल्या कर्मानेच वर किंवा खालीमाणूस आपल्याच कर्मांनी खाली खाली जातो किंवा उंच चढतो—विहीर खणणारा खाली जातो आणि महाल बांधणारा वर जातो, तसा.
  97. सुगंध निर्माण करणारा विधाताचसोन्याची कमळे घडवणारे कारागीर पुष्कळ आहेत. पण त्यांत सुगंध निर्माण करण्यात फक्त चतुर्मुख ब्रह्मदेवच चतुर.
  98. कोण कोणाच्या मागे येतेलक्ष्मी सत्याच्या मागे येते आणि कीर्ती त्यागाच्या मागे. विद्या अभ्यासाच्या मागे येते आणि बुद्धी कर्माच्या मागे.
  99. जन्म दैवाधीन, पौरुष माझ्या हातीहीन कुळावरून हिणवल्यावर एक वीर उत्तर देतो: “मी सारथी असेन वा सारथ्याचा मुलगा, किंवा कोणीही असेन. कोणत्या कुळात जन्मावे हे दैवाच्या हाती होते; पराक्रम मात्र माझ्या हाती आहे.”
  100. मुक्त किंवा पशूसुभाषिताने, गीताने आणि युवतींच्या लीलेने ज्याचे मन द्रवत नाही, तो एकतर मुक्त पुरुष आहे किंवा पशू.
  101. जिथे हे सहा, तिथे देव साहाय्यकउद्योग, साहस, धैर्य, बुद्धी, शक्ती आणि पराक्रम—हे सहा गुण जिथे असतात, तिथे देव स्वतः साहाय्य करतो.
  102. बुद्धी कशी उमलतेजो वाचतो, लिहितो, पाहतो, प्रश्न विचारतो आणि विद्वानांच्या सहवासात राहतो, त्याची बुद्धी सूर्यकिरणांनी उमलणाऱ्या कमळाच्या पाकळीसारखी विस्तारते.
  103. एका हाताने टाळी वाजत नाहीजशी एका हाताने टाळी वाजत नाही, तसे प्रयत्न सोडून दिलेले काम फळ देत नाही.
  104. ग्रह-नक्षत्रे काय करणारज्यांच्याकडे ना बाहुबळ, ना मनोबळ, त्यांच्यासाठी आकाशात असलेले चंद्रबळ, म्हणजे शुभ ग्रहयोग काय करू शकणार?
  105. लाकडात दडलेला अग्नीअग्नीसारखे महान तेज लाकडात गुप्त असते, पण कोणी ते चेतवल्याशिवाय लाकूड त्याचा उपयोग करत नाही. दडलेली क्षमताही चेतवल्यावरच प्रकट होते.
  106. होऊन गेलेल्याची चिंता व्यर्थजे काम हातचे निघून गेले, त्याचा माणूस नंतर विचार करत बसला तरी ते काम होत नाही, उलट तो स्वतः चिंतेने खंगतो.
  107. स्वकष्टाची भाजीभाकरीस्वतःच्या पराक्रमाने मिळवलेल्या घरात, कोणावर अवलंबून न राहता, नुसती भाजी शिजवून खाणाऱ्यालाही खरे सुख मिळते.
  108. दगडांतून सोनेबरळणाऱ्या वेड्याकडून आणि बडबडणाऱ्या बालकाकडूनही सार ग्रहण करावे—दगडांतून सोने काढतात तसे.
  109. धगधगा, धुमसू नकाटेंभुर्णीच्या कोलितासारखे क्षणभर का होईना, पण पेटून उठा. केवळ जगण्याच्या इच्छेने कोंड्याच्या विस्तवासारखे ज्वालेशिवाय धुमसत राहू नका.
  110. विद्यार्थ्याचे सात दोषआळस, मद आणि मोह, चंचलपणा, गप्पागोष्टी, ताठरपणा, अभिमान आणि त्याग न करण्याची वृत्ती—हे विद्यार्थ्यांचे सात दोष मानले आहेत.
  111. उद्योगानेच सर्व मिळालेउद्योगानेच अमृत मिळाले, उद्योगानेच असुर मारले गेले, आणि उद्योगानेच इंद्राने स्वर्गात व पृथ्वीवर श्रेष्ठत्व मिळवले.
  112. झटत राहा, वाकू नकासतत उद्योगच करावा, वाकू नये; उद्योग हाच पुरुषार्थ. वेळ पडल्यास बांबूसारखे दोन पेरांच्या मधे मोडावे, पण कोणापुढे वाकू नये.
  113. अपवित्र पात्रातली विद्याकवटीत ठेवलेले पाणी किंवा कुत्र्याच्या कातड्याच्या पखालीतले दूध पात्राच्या दोषाने बिघडते; चारित्र्यहीन माणसातली विद्याही तशीच बिघडते.
  114. कर्मावरच तुझा अधिकारतुझा अधिकार फक्त कर्म करण्यावर आहे, त्याच्या फळांवर कधीही नाही. कर्मफळ हा तुझा हेतू नसावा, आणि कर्म न करण्याकडेही तुझी ओढ नसावी.
  115. काम करण्यापूर्वी दोन प्रश्न'हे केल्याने मला काय मिळेल, आणि न केल्याने काय होईल?'—असा नीट विचार करूनच माणसाने काम करावे किंवा करू नये.
  116. पंडिताचे पहिले लक्षणतो पटकन समजतो पण दीर्घकाळ ऐकतो; समजून घेऊनच काम करतो, इच्छेच्या आहारी जाऊन नाही; आणि विचारल्याशिवाय दुसऱ्याच्या कामात बोलत नाही. हेच पंडिताचे पहिले लक्षण.
  117. शेत आणि बीजपुरुषार्थ म्हणजे शेत आणि दैव म्हणजे बीज असे म्हटले आहे. शेत आणि बीज यांचा संयोग झाल्यावरच पीक बहरते.
  118. ज्ञानी लोकांकडून कसे शिकावेते ज्ञान नम्रपणे प्रणाम करून, प्रश्न विचारून आणि सेवा करून जाणून घे. तत्त्व पाहिलेले ज्ञानी तुला त्या ज्ञानाचा उपदेश करतील.
  119. स्वतःला कधी कमी लेखू नकामाणसाने कधीही स्वतःचा अवमान करू नये. जो स्वतःलाच तुच्छ लेखतो, त्याला उत्तम वैभव मिळत नाही.
  120. आता भीती कशाचीदुसरे मस्तक किंवा तिसरा हात गमावण्याची भीती कोणाला नसते, कारण ते कोणाकडे नसतातच. भीती असते ती फक्त आपल्याकडे जे आहे त्याचीच.
  121. खरी विद्या कुठेही चमकतेमूर्ख केवळ आत्मस्तुती करून जगात चमकत नाही. पण विद्वान खड्ड्यात झाकलेला असला तरी प्रकाशतो.
  122. धोका पत्करल्याशिवाय कल्याण नाहीसंकटात उडी घेतल्याशिवाय माणसाला कल्याण दिसत नाही. संकटात उतरल्यावर तो जिवंत राहिला, तरच ते कल्याण भोगतो.
  123. जो विद्वान तोच महानवर्षांनी नव्हे, पिकलेल्या केसांनी नव्हे, धनाने नव्हे आणि आप्तांच्या संख्येनेही नव्हे—ऋषींनी हा नियम घालून दिला आहे: आपल्यात जो विद्वान, तोच महान.
  124. दैव आणि कर्म एकत्रकामे केवळ दैवाने सिद्ध होत नाहीत, आणि केवळ कर्मानेही नाही. दोहोंच्या संयोगानेच सिद्धी मिळते.
  125. निष्काळजीपणा म्हणजे मृत्यूया जगात निष्काळजीपणाइतका माणसाचा घात दुसरे काहीच करत नाही. बेसावध माणसाला संपत्ती सर्व बाजूंनी सोडून जाते आणि संकटे घर करतात.
  126. जमिनीवर नाव, पाण्यावर रथनावेत बसून जमिनीवर फिरता येत नाही, आणि रथात बसून पाण्यात प्रवास होत नाही. प्रत्येक कामाला त्याला साजेसे साधन हवे.
  127. काम अर्धवट सोडू नयेकोणतेही काम नीट केल्याशिवाय सोडू नये; सदैव सावध असावे. काटासुद्धा नीट काढला नाही तर दीर्घकाळ ठसठसत राहतो.
  128. दान नको, स्वकष्टाचे हवेभेट म्हणून देऊ केलेले राज्य नाकारत एक वीर म्हणतो: “तू दिलेले राज्य भोगण्याची माझी इच्छा नाही. स्वतःच्या बाहुबळाने मिळवलेले राज्यच मला हवे.”
  129. निश्चय करा, मग तडीस न्याजो निश्चय करूनच कामाला लागतो, काम मध्येच सोडत नाही, वेळ वाया घालवत नाही आणि मन ताब्यात ठेवतो—त्यालाच पंडित म्हणतात.
  130. ग्रंथाचे ओझे वाहणेज्याला ग्रंथाचा अर्थ कळत नाही, तो फक्त त्याचे ओझे वाहतो. पण जो ग्रंथाच्या अर्थाचे तत्त्व जाणतो, त्याचे अध्ययन वाया जात नाही.
  131. गुपचूप मावळू नकादीनवाणेपणाने मावळू नकोस; स्वतःच्या कर्तृत्वाने प्रसिद्ध हो. मध्यमही होऊ नकोस, कनिष्ठही नको; खाली वाकू नकोस—गर्जत उभा राहा.
  132. काही न करणेच पुरेसे असते तरकेवळ संसार सोडून, कर्म सोडून दिल्याने एखाद्या राजाला सिद्धी मिळत असती, तर कधीच काही न करणारे डोंगर आणि झाडे फार लवकर सिद्ध झाली असती.
  133. बुद्धीचे बळजे बुद्धीने बलवान असतात, तेच अधिक बलवान ठरतात. ज्यांच्याकडे फक्त शारीरिक बळ आहे, ते खरे बलवान मानले जात नाहीत.
  134. आत्मबळ असलेले खचत नाहीतदैव प्रतिकूल झाले आणि प्रयत्नही निष्फळ ठरले, तरी आत्मबळाचा आधार घेणारी माणसे स्वतःला खचू देत नाहीत.
  135. निश्चयामुळे साहाय्यक मिळतातजो दृढ निश्चयाचा आधार घेऊन साहाय्यक जोडतो, त्याचे कोणतेही काम कधी फसत नाही.
  136. श्रद्धावानाला ज्ञान मिळतेश्रद्धावान, तत्पर आणि इंद्रिये ताब्यात ठेवणारा माणूस ज्ञान मिळवतो. आणि ज्ञान मिळवून तो लवकरच परम शांतीला पोहोचतो.
  137. उद्याचे काम आज करावेउद्याचे काम आजच करावे आणि दुपारचे काम सकाळीच. माणसाचे काम झाले की नाही, याची मृत्यू वाट पाहत नाही.
  138. चालढकल करणाराजो कामे पुढे ढकलत राहतो, प्रत्येक बाबतीत शंका घेतो आणि झटपट करायच्या कामाला उशीर लावतो, तो मूर्ख.
  139. कोणालाच सर्व माहीत नसतेप्रत्येकाला सर्व काही माहीत नसते; सर्वज्ञ कोणीच नाही. सगळे ज्ञान कुठेही एकाच माणसात परिपूर्ण नसते.
  140. सुखाने सुख मिळत नाहीया जगात सुख कधीही सुखासुखी मिळत नाही. कष्ट सोसूनच साध्वी स्त्री सुख मिळवते.
  141. लवकर भरणारेलहानसा ओढा सहज भरतो, उंदराची इवलीशी ओंजळही सहज भरते. क्षुद्र वृत्तीचा माणूसही तसाच सहज संतुष्ट होतो; त्याला थोडेही पुरते.
  142. जेव्हा दैवही साथ देतेजे काम योग्य सल्ला घेऊन, धाडसाने, कुशलतेने आणि नीट विचार करून केले जाते, ते सिद्ध होते, आणि अशा वेळी दैवही अनुकूल होते.
  143. स्वतःच्या बाहुबळावरजो माणूस स्वतःच्या बाहुबळाच्या आधाराने जगतो, त्याला या लोकी कीर्ती आणि परलोकी शुभ गती मिळते.
  144. ऊठ, निश्चय करूनयुद्धाला उभ्या योद्ध्याचे काहीच नुकसान नसते: मारला गेला तर स्वर्ग मिळवेल, जिंकला तर पृथ्वीचे राज्य भोगेल. म्हणून त्याने युद्धाचा निश्चय करून उठावे.
  145. येणाऱ्या संकटाची तयारीस्वतःचे हित इच्छिणाऱ्या शहाण्या माणसाने संकटाची शंका येताच, ते येण्याआधीच त्याचा उपाय करून ठेवावा.
  146. यश देणाऱ्या तीन गोष्टीखचून न जाणे, कौशल्य आणि मनाने हार न मानणे—याच तीन गोष्टी कार्य सिद्धीस नेणाऱ्या म्हटल्या आहेत.
  147. पळसाची निगा राखणाराजो फळ न जाणताच एखाद्या कामामागे धावतो, तो फळाच्या वेळी पस्तावतो. सुंदर लाल फुले पाहून पळसाची निगा राखणाऱ्याच्या हाती शेवटी निरुपयोगी फळ येते, तसेच.
  148. जिवंत राहिलात तर आनंद येईलचएक सुंदर लोकोक्ती आहे, आणि ती खरी ठरते: “जिवंत राहणाऱ्या माणसाला शंभर वर्षांनी का होईना, आनंद मिळतोच.”
  149. बालक कोणाला म्हणावेजो काम सुरू करताना कोणती गोष्ट मोठी आणि कोणती लहान, किंवा कर्माचे फळ आणि दोष काय होईल हे जाणत नाही—त्यालाच बालक म्हणतात.
  150. पुरुषार्थ दैवावर मात करू शकतोजो पुरुष आपल्या पराक्रमाने दैवावर मात करण्यास समर्थ आहे, तो दैवाने कार्य बिघडले तरी खचून जात नाही.
  151. वाघ स्वतःची शिकार स्वतः करतोवाघ दुसऱ्याने आणलेले भक्ष्य खात नाही. त्याचप्रमाणे पुरुषांमधला वाघ, म्हणजे खरा श्रेष्ठ माणूस, दुसऱ्याने भोगलेले उष्टे स्वीकारत नाही.
  152. विषादाला बळी पडू नकामन विषादात बुडू देऊ नये; विषाद हा फार मोठा दोष. विषाद माणसाला तसाच मारतो, जसा चवताळलेला साप बालकाला.
  153. एकच उपाय पुरेसा नसतोया जगात लहानशा कामासाठीही एकच उपाय पुरेसा नसतो. जो आपले उद्दिष्ट साधण्याचे अनेक मार्ग जाणतो, तोच ते साध्य करण्यास समर्थ.
  154. धीर सोडण्याची किंमतजो उत्साहहीन, दीन आणि शोकाने व्याकूळ झालेला आहे, त्याची सर्व कामे बिघडतात आणि तो संकटात सापडतो.
  155. ओझ्याने लादलेली नावजो मूर्ख माणूस नेहमी भित्रेपणाच्या आहारी जातो, तो ओझ्याने लादलेली नाव पाण्यात बुडावी तसा शोकात अगतिकपणे बुडतो.
  156. आधीचे काम आधीजो आधी करायची कामे नंतर आणि नंतर करायची कामे आधी करू पाहतो, त्याला नीती आणि अनीती यांचे ज्ञान नाही.
  157. जोवर जीव आहेप्राण देण्यात पुष्कळ दोष आहेत; जिवंत राहणाराच चांगले दिवस पाहतो. म्हणून प्राण धरून ठेवावे, कारण जिवंत राहिले तर पुन्हा भेट निश्चित होते.
  158. प्रत्येक संकटात स्थिरआपत्तीत, आर्थिक अडचणीत किंवा जिवावरच्या भयातही, जो धैर्यवान माणूस स्वतःच्या बुद्धीने विचार करतो, तो खचत नाही.
  159. अपमान धुऊन काढाजो आपल्यावर आलेला अपमान स्वतःच्या तेजाने पुसून टाकत नाही, त्या क्षुद्र मनाच्या माणसाच्या मोठ्या पौरुषाचाही काय उपयोग?
  160. आधार देणे की आधारावर जगणेज्याच्या आधारावर इतर जगतात, त्याचे जीवन नेहमी सुखाचे. पण जो दुसऱ्यांच्या आधारावर जगतो, त्याचे जीवन कष्टाचे.
  161. मुलांना न शिकवणारे आईवडीलज्या आईवडिलांनी मुलांना शिकवले नाही, ती आई शत्रू आणि तो बाप वैरी. अशी मुले सभेत हंसांमधल्या बगळ्यासारखी शोभत नाहीत.
  162. चार अचूक उपायउद्योग करणाऱ्याला दारिद्र्य नाही, जप करणाऱ्याला पाप नाही, मौन पाळल्याने कलह नाही आणि जागे राहणाऱ्याला भय नाही.
  163. विद्या म्हणजे कामधेनूविद्या कामधेनूसारखी आहे—ती अवेळीही फळ देते. परदेशात ती आईसारखी असते. विद्येला गुप्त धन म्हटले आहे.
  164. आधी भीती, मग धैर्यसंकट आलेले नाही तोपर्यंतच त्याला भ्यावे. संकट समोर आलेले दिसले की निःशंकपणे त्याच्यावर प्रहार करावा.
  165. श्रवणाचे लाभऐकूनच माणूस धर्म जाणतो, ऐकूनच दुर्बुद्धी सोडतो, ऐकूनच ज्ञान मिळवतो आणि ऐकूनच मोक्षही मिळवू शकतो.
  166. पशुपक्ष्यांकडून वीस धडेसिंहाकडून एक आणि बगळ्याकडून एक गोष्ट शिकावी; कोंबड्याकडून चार, कावळ्याकडून पाच, कुत्र्याकडून सहा आणि गाढवाकडून तीन. उदाहरणार्थ सिंहाकडून: काम लहान असो वा मोठे, त्यात आपली सगळी ताकद लावावी.
  167. सशाने सिंहाला पाडलेज्याच्याकडे बुद्धी, त्याच्याकडेच बळ; बुद्धिहीनाकडे बळ कोठून? रानात बळाच्या मदाने धुंद झालेल्या सिंहाला एका लहानशा सशाने मारले: त्याने सिंहाला विहिरीतले स्वतःचेच प्रतिबिंब दाखवले, आणि सिंहाने त्यावर उडी घेतली.
  168. तीन मासेएका जुन्या कथेत तीन मासे होते, आणि त्यांच्या तळ्यात जाळे पडणार होते. ‘अनागतविधाता’ वेळीच निघून गेला, ‘प्रत्युत्पन्नमती’ने पकडल्यावर युक्ती शोधली; दोघे सुखरूप राहिले. ‘यद्भविष्य’ काहीच न करता नाश पावला.
  169. तपाने सर्व काही साध्यजे दूर आहे, जे मिळवण्यास कठीण आहे आणि जे फार लांब आहे—ते सर्व तपाने साध्य होते. तपाच्या शक्तीवर कोणी मात करू शकत नाही.
  170. कुत्र्याच्या शेपटासारखेविद्येशिवाय जीवन कुत्र्याच्या शेपटासारखे व्यर्थ—ते ना गुह्य भाग झाकू शकते, ना चावणाऱ्या माश्या हाकलू शकते.
  171. जेव्हा मला थोडेसे कळत होतेजेव्हा मला थोडेसे कळत होते, तेव्हा मी मदोन्मत्त हत्तीसारखा गर्वाने आंधळा झालो होतो. माझ्या मनाला वाटे, ‘मी सर्वज्ञ आहे.’ मग विद्वानांकडून थोडेथोडे शिकलो, तेव्हा कळले की मी तर मूर्ख आहे, आणि माझा गर्व तापासारखा उतरला.
  172. फुलांच्या गुच्छाप्रमाणेफुलांच्या गुच्छाप्रमाणे मनस्वी माणसाच्या दोनच गती असतात—एकतर सर्व लोकांच्या मस्तकावर विराजमान होणे, नाहीतर रानातच कोमेजून जाणे.
  173. शरीरात बसलेला शत्रूआळस हाच माणसांच्या शरीरात राहणारा मोठा शत्रू. उद्योगासारखा मित्र नाही; जो उद्योग करत राहतो, तो कधी खचत नाही.
  174. तोडलेले झाड पुन्हा फुटतेतोडलेले झाड पुन्हा फुटते आणि क्षीण झालेला चंद्र पुन्हा वाढतो. हे लक्षात घेऊन सज्जन या जगात संकटे आली तरी खचून जात नाहीत.
  175. आधी परिणामाचा विचार कराकाम चांगले असो वा वाईट, शहाण्याने ते करण्यापूर्वी त्याच्या परिणामाचा काळजीपूर्वक विचार करावा. अति घाईने केलेल्या कामांचे फळ मरेपर्यंत हृदयाला काट्यासारखे बोचत राहते.
  176. ज्योत नेहमी वरच जातेधैर्यवान माणसाला कितीही छळले तरी त्याचे धैर्य पुसता येत नाही. मशाल उलटी धरली तरी तिची ज्योत कधीही खाली जात नाही.
  177. एक शूरच पुरेसाएकटा शूर वीर संपूर्ण पृथ्वी आपल्या पायांखाली आणतो, जसा एकटा तेजस्वी सूर्य आपल्या किरणांनी ती व्यापतो. संस्कृतमध्ये किरणांनाही ‘पाद’ म्हणजे पाय म्हणतात.
  178. चांगले ते आजच कराजे हिताचे ते आजच कर; म्हातारा झाल्यावर काय करशील? म्हातारपणी तर स्वतःचे अवयवही ओझे होतात.
  179. थोडे थोडे का होईनाइच्छा पूर्णपणे शांत करणे शक्य नसेल, तर थोडेसे का होईना त्या मार्गाने जावे. जो मार्गावर टिकून राहतो, तो खचत नाही.
  180. जोडे घातले की पृथ्वीच झाकलीमन हे इंद्रियांच्या सेनेचे नायक आहे; त्याला जिंकले की विजय मिळतो. सारी पृथ्वी चामड्याने झाकता येत नाही, पण जोडे घालणाऱ्यासाठी ती झाकल्यासारखीच असते. तसेच मन जिंकले की बाहेरच्या प्रत्येक गोष्टीशी लढावे लागत नाही.
  181. अंतरीचा चिंतामणीविवेकी माणसाच्या हृदयरूपी खजिन्यात असलेली ही प्रज्ञा म्हणजे चिंतामणी. कल्पलतेप्रमाणे ती चिंतिलेले फळ देते.