PocketPage

मराठी

281 pieces

  1. अर्धवट सोडू नयेआग, कर्ज आणि शत्रू यांचा जरासाही अंश शिल्लक राहिला तरी ते पुन:पुन्हा वाढतात. म्हणून त्यांना पूर्णपणे नष्ट करावे, अंशमात्रही शिल्लक ठेवू नये.
  2. वारा बलवानाचा मित्रवनाला जाळणाऱ्या अग्नीचा वारा मित्र होतो, पण तोच वारा लहानशा दिव्याला विझवून टाकतो. दुर्बलाचा मित्र कोण असतो?
  3. ज्याचे त्याचे बळदुर्बलाचे बळ राजा, मुलांचे बळ रडणे, मूर्खाचे बळ गप्प राहणे, कारण त्याने मूर्खपणा झाकला जातो, आणि चोरांचे बळ खोटे बोलणे.
  4. दुर्बलावरच घावबळी म्हणून घोडा, हत्ती किंवा वाघ कधीच दिला जात नाही; नेहमी शेळीचे करडूच दिले जाते. देवसुद्धा दुर्बलाचाच घात करतो.
  5. आशा कधीच सोडत नाहीभूक, तहान आणि आशा या जणू माणसाच्या तीन बायका: तो जिवंत असेपर्यंत त्या त्याला सोडून कुणाकडे जात नाहीत. त्यांतही आशा सर्वांत पतिव्रता; ती त्याला कधीच सोडत नाही.
  6. त्यागाचे वाढते वर्तुळकुळासाठी एकाचा त्याग करावा, गावासाठी कुळाचा आणि देशासाठी गावाचा. पण स्वतःच्या आत्म्यासाठी सारी पृथ्वीसुद्धा सोडावी.
  7. कोणीच निरुपयोगी नाहीमंत्रात उपयोगी पडणार नाही असे एकही अक्षर नाही, औषधी गुण नसलेले एकही मूळ नाही, आणि कुठल्याच कामाचा नाही असा एकही माणूस नाही. दुर्मीळ असतो तो प्रत्येकाचा योग्य उपयोग करून घेणारा.
  8. दुर्जनाशी मैत्री नकोदुर्जनाशी मैत्री करू नये, त्याच्यावर प्रेमही करू नये. तो कोळशासारखा असतो: गरम असताना हात भाजतो, थंड असताना हात काळा करतो.
  9. आधीच सावधगिरीसंकटावरचा उपाय ते येण्याआधीच ठरवावा. घराला आग लागल्यावर विहीर खणून काय उपयोग?
  10. गुपित फुटण्याचा धोकाविष एकालाच मारते, शस्त्रही एकाचाच वध करते. पण राजाची गुप्त मसलत फुटली, तर तो राज्य आणि प्रजेसह नष्ट होतो.
  11. स्वस्थानाचे महत्त्वदात, केस, नखे आणि माणूस—आपल्या जागेवरून हलल्यावर शोभत नाहीत. हे जाणून बुद्धिमान माणसाने आपले योग्य स्थान कधीही सोडू नये.
  12. विवेकाची कसोटीहंसही पांढरा आणि बगळाही पांढरा; मग दोघांत फरक तो काय? पण त्यांच्यापुढे पाणी मिसळलेले दूध ठेवा, म्हणजे कळेल: दूध पिऊन पाणी मागे ठेवणारा हंस तो हंस, आणि बगळा तो बगळाच.
  13. वसंतातील खरी ओळखकावळाही काळा आणि कोकिळाही काळी; मग दोघांत फरक तो काय? वसंत येऊ द्या: कोकिळा गाऊ लागली की कावळा तो कावळा आणि कोकिळा ती कोकिळा.
  14. खरे बोलणारे दुर्मिळनेहमी गोड बोलणारी माणसे सहज मिळतात. पण कटू असले तरी हिताचे बोलणारा दुर्मिळ, आणि ते ऐकून घेणाराही दुर्मिळ.
  15. गोड बोल, विषारी मनदुष्ट माणूस गोड बोलतो म्हणून त्याच्यावर विश्वास ठेवण्याचे कारण नाही. त्याच्या जिभेच्या टोकावर मध असतो, पण हृदयात जहाल विष.
  16. सापापेक्षाही वाईटसाप आणि दुर्जन यांत साप बरा. साप कधीतरी, वेळ आली तरच डसतो; दुर्जन मात्र पावलोपावली डसतो.
  17. एक गुणी संतान श्रेष्ठशंभर मूर्ख मुलांपेक्षा एकच गुणी मुलगा बरा. एकटा चंद्र अंधार दूर करतो; सगळे तारे मिळूनही ते करू शकत नाहीत.
  18. खरी संपत्ती कोणतीपरदेशात विद्या हेच धन, संकटात बुद्धी हेच धन, परलोकात धर्म हेच धन; पण चांगले चारित्र्य हे सगळीकडे उपयोगी पडणारे धन आहे.
  19. काम झाले, नाव विसरलीकामापुरता माणूस लोकांची मनधरणी करतो, तीही काम होईपर्यंतच. पलीकडच्या तीरावर पोहोचल्यावर नावेचे काय काम?
  20. एकीत बळलहान लहान वस्तूही एकत्र आल्या की काम साधते. गवताच्या काड्या वळून दोर केला की माजलेला हत्तीही बांधता येतो.
  21. अति परिचय अवज्ञाअति परिचयाने अवज्ञा होते, आणि सारखे जाण्या-येण्याने आदर उरत नाही. चंदनाच्या मलय पर्वतावर भिल्ल स्त्री चंदनाचे मौल्यवान लाकूड सरपण म्हणून जाळते.
  22. सर्पाहूनही क्रूरसाप क्रूर, दुर्जनही क्रूर; पण दुर्जन सापाहूनही क्रूर. साप मंत्राने शांत होतो; दुर्जन कशाने शांत होणार?
  23. बदलते संगोपनमुलाचे पहिली पाच वर्षे लाड करावेत. पुढची दहा वर्षे प्रसंगी मार देऊनही शिस्त लावावी. पण सोळावे वर्ष लागले की त्याच्याशी मित्रासारखे वागावे.
  24. लक्ष्मी स्वतः कुठे येतेजिथे मूर्खांना मान मिळत नाही, जिथे धान्याचा भरपूर साठा असतो, आणि जिथे पती-पत्नीत भांडण नसते, तिथे लक्ष्मी न बोलावता आपणहून येते.
  25. समान स्वभावाची मैत्रीहरणे हरणांच्या, गायी गायींच्या, घोडे घोड्यांच्या संगतीत राहतात; मूर्ख मूर्खांच्या आणि शहाणे शहाण्यांच्या. ज्यांचा स्वभाव आणि आवडीनिवडी सारख्या, त्यांचीच मैत्री जुळते.
  26. स्नेहाची खरी ओळखएखाद्याला पाहताना, स्पर्श करताना, ऐकताना किंवा त्याच्याशी बोलताना ज्याच्यासाठी अंतःकरण विरघळते, त्यालाच स्नेह म्हणतात.
  27. दुर्जनाचे सर्वांगी विषविंचवाचे विष शेपटीत, माशीचे तोंडात, सापाचे दातांत; दुर्जनाचे विष मात्र सर्वांगात असते.
  28. बळ फक्त बलवानांसाठीसर्व बाजूंनी नम्रपणे वाकलेल्या कोवळ्या गवताला वादळ उपटत नाही. थोर मनाच्या लोकांचा हाच स्वभाव: मोठे लोक आपला पराक्रम मोठ्यांवरच गाजवतात.
  29. फण्याचा दिखावाविष नसलेल्या सापानेही आपला फणा मोठा काढावा. विष असो वा नसो, उभारलेला फणा पाहून भीती वाटतेच.
  30. पिंजऱ्यातील पोपटगुणी माणसांना बहुधा त्रास भोगावा लागतो, तर गुणहीन सुखात राहतात. बोलतो म्हणून पोपट पिंजऱ्यात पडतो, आणि कावळा हवा तिथे मोकळा फिरतो.
  31. धनच खरा नातेवाईकधन गेले की मित्र, मुलगे, पत्नी आणि हितचिंतकही माणसाला सोडून जातात; तो पुन्हा धनवान झाला की सगळे परत त्याच्याकडे येतात. या जगात पैसा हाच माणसाचा खरा नातेवाईक.
  32. अविवाहित स्तुतिकन्यास्तुती ही जणू एक कन्या; तिचे कौमार्य आजही सुटत नाही. सज्जनांना ती आवडत नाही, कारण त्यांना आपली स्तुती आवडत नाही; आणि दुर्जन तिला आवडत नाहीत, कारण त्यांच्यात स्तुती करण्याजोगे काही नसते.
  33. जिथे मिळेल तिथून चांगले घ्याविषातूनही अमृत घ्यावे, लहान मुलाकडूनही सुभाषित घ्यावे, शत्रूकडूनही चांगले आचरण घ्यावे, आणि घाणीतूनही सोने उचलावे.
  34. विविधतेचे सत्यमाणसागणिक मत वेगळे, कुंडागणिक पाणी वेगळे, समाजागणिक चालीरीती वेगळ्या, आणि तोंडागणिक बोली वेगळी.
  35. कर्मानेच ठरतो आपला-परकाजो भले करतो तो परका असला तरी आपलाच, आणि जो वाईट करतो तो आपला असला तरी परकाच. त्रास देणारा रोग आपल्याच शरीरात जन्मतो, आणि बरे करणारे औषध दूरच्या रानातून येते.
  36. आम्ही एकशे पाचआपसात भांडताना आम्ही पाच आणि ते शंभर. पण परक्यांनी युद्ध पुकारले की आम्ही एकशे पाच. नातेवाईक आपापसात भांडले तरी परक्यासमोर एक होतात.
  37. कोणाची कसोटी कुठेमित्राची परीक्षा संकटात होते, शूराची रणांगणावर, सेवकाची नम्रतेत आणि दात्याची दुष्काळात.
  38. जबाबदारीचे ओझेप्रजेने केलेल्या पापाचा भार राजावर, राजाच्या पापाचा भार पुरोहितावर, पत्नीच्या पापाचा भार पतीवर आणि शिष्याच्या पापाचा भार गुरूवर येतो.
  39. मधल्यांची अडचणअगदी मूर्ख आणि बुद्धीच्या पलीकडे गेलेले ज्ञानी, हे दोघेच सुखी असतात; मधला माणूस मात्र त्रास भोगतो. मूर्खाला काळजी करण्याइतकी समज नसते, ज्ञानी काळजीच्या पलीकडे असतो, आणि अर्धवट शहाण्याला काळजी करण्यापुरतीच समज असते.
  40. ना अति हाव, ना त्यागफार हाव धरू नये, पण इच्छा पूर्ण सोडूही नये. स्वतः कमावलेले धन हळूहळू उपभोगावे.
  41. व्यर्थ प्रयत्नसमुद्रावर पडलेला पाऊस व्यर्थ, पोट भरलेल्याला दिलेले जेवण व्यर्थ, श्रीमंताला दिलेले दान व्यर्थ, आणि दिवसा लावलेला दिवाही व्यर्थ.
  42. स्वभाव बदलत नाहीउपदेशाने कोणाचा स्वभाव बदलत नाही. पाणी कितीही तापवले तरी ते पुन्हा थंड होतेच.
  43. कुसंगतीचा परिणामदुर्जनांच्या संगतीने पावलोपावली मानहानी होते. अग्नी लोखंडात शिरला की लोहाराचे घण लोखंडाबरोबर अग्नीवरही पडतात.
  44. स्वाभाविक हितचिंतकआई, मित्र आणि वडील हे तिघे स्वभावतःच आपले भले चिंततात. बाकीचे लोक काही ना काही कारणानेच हितचिंतक होतात.
  45. वारंवार आत्मचिंतनकाळ कोणता? मित्र कोण? हा देश कोणता? उत्पन्न किती, खर्च किती? मी कोणाचा, आणि माझी शक्ती किती? याचा पुन्हा पुन्हा विचार करावा.
  46. खऱ्या मित्राचे गुणशुद्ध आचरण, उदारता, शौर्य, सुखदुःखात सारखी साथ, सौजन्य, जिव्हाळा आणि सत्यता हे मित्राचे गुण होत.
  47. वन आणि वाघवाघांसकट जंगल तोडू नका, आणि वाघांना जंगलातून हुसकून लावू नका. जंगल वाघांना आसरा देते, आणि वाघ जंगलाचे रक्षण करतात, कारण वाघ असलेल्या रानात कुऱ्हाड चालवायला कोणी धजत नाही.
  48. सौंदर्य पाहणाऱ्याच्या नजरेतकोणतीही गोष्ट स्वभावतः सुंदर किंवा कुरूप नसते. ज्याला जे आवडते, ते त्याच्यासाठी सुंदर.
  49. विनाकारण वैरहरणे गवतावर, मासे पाण्यावर आणि सज्जन समाधानावर जगतात. तरी शिकारी, कोळी आणि चुगलखोर या जगात त्यांचे विनाकारण वैरी असतात.
  50. खरे मित्र कोणप्रवासात विद्या मित्र, घरात पत्नी मित्र, आजारी माणसाचे औषध मित्र, आणि मेल्यानंतर धर्म हाच मित्र.
  51. विनाशकाळी विपरीत बुद्धीसोन्याचे हरीण पूर्वी कधी नव्हते, त्याची वार्ताही नव्हती, कोणी पाहिलेलेही नव्हते. तरी रामाला त्याचा मोह पडला, आणि त्यापायी सीता गमवावी लागली. विनाशकाळी बुद्धी उलटी चालते.
  52. आततायीचा प्रतिकारगुरू असो, बालक असो वा वृद्ध, किंवा बहुश्रुत ब्राह्मण असो. तो शस्त्र घेऊन जीव घ्यायला आततायी म्हणून चालून आला, तर विचार न करता त्याला मारावेच.
  53. धनाचे दुःखमय जाळेधन मिळवताना दुःख, मिळवलेले राखताना दुःख; ते येतानाही दुःख आणि जातानाही दुःख. धिक्कार असो या धनाला, जे कष्टांचेच घर आहे.
  54. काट्यांशी सामना करण्याचे दोन उपायदुष्ट आणि काटे यांच्यावर दोनच उपाय: पायताणाने त्यांचे तोंड फोडणे, किंवा त्यांना दूर ठेवणे.
  55. खरे अंतर मनाचेजो मनात वसलेला असतो, तो दूर असूनही दूर नसतो; आणि जो हृदयात नसतो, तो जवळ असूनही दूरच असतो.
  56. स्वार्थातून जुळणारी नातीकोणी कोणाचा मित्र नसतो, आणि कोणी कोणाचा शत्रू नसतो. स्वार्थच मित्र आणि शत्रू बनवतो.
  57. नशिबाचे फिरते चाककोणाला केवळ सुखच मिळाले, किंवा केवळ दुःखच? माणसाची दशा फिरत्या चाकाच्या धावेसारखी खाली जाते आणि पुन्हा वर येते.
  58. स्वावलंबन हेच सुखजे परावलंबी ते सर्व दुःख, जे आपल्या हाती ते सर्व सुख. थोडक्यात, सुख आणि दुःख यांतला फरक हाच.
  59. कशाने काय संपतेभांडणांनी घर संपते, कटू शब्दांनी मैत्री संपते, वाईट राजामुळे राष्ट्र संपते, आणि वाईट कर्मांनी माणसाची कीर्ती संपते.
  60. दानानेच धनाचे रक्षणकमावलेल्या धनाचे रक्षण त्याच्या दानानेच होते, जसे तलावाचे पाणी बाहेर वाहू दिल्यानेच ताजे राहते. बाहेर वाट नसलेल्या तलावाचे पाणी कुजते, किंवा ते बांध फोडते.
  61. धनाच्या तीन गतीधनाच्या तीनच गती असतात: दान, उपभोग किंवा नाश. जो दानही करत नाही आणि उपभोगही घेत नाही, त्याच्या धनाची तिसरी गती, म्हणजे नाश, ठरलेलीच.
  62. संगतीचा प्रभावमाणूस ज्यांच्यात उठतो-बसतो, ज्यांची सेवा करतो, आणि जसा होण्याची इच्छा धरतो, तसाच तो बनतो.
  63. गुण ओळखतो तोच गुणीगुणी माणूसच गुण ओळखतो, निर्गुण नाही; बलवानच बळ ओळखतो, दुर्बल नाही. वसंताचे मोल कोकिळा जाणते, कावळा नाही; आणि सिंहाचे बळ हत्ती जाणतो, उंदीर नाही.
  64. आपला, गुण नसला तरीपरका गुणी असेल आणि आपला माणूस निर्गुण; तरी निर्गुण आपला माणूसच बरा, कारण परका तो परकाच.
  65. धूळसुद्धा उलटतेपायाची ठोकर बसली की धूळसुद्धा उठते आणि ठोकर मारणाऱ्याच्या डोक्यावर जाऊन बसते. अपमान होऊनही जो माणूस शांत बसून राहतो, त्याच्यापेक्षा ती धूळच बरी.
  66. खऱ्या नात्यांची ओळखतीच खरी पत्नी जी प्रेमाने बोलते, तोच खरा मुलगा ज्याच्यामुळे मनाला समाधान मिळते, तोच खरा मित्र ज्याच्यावर विश्वास ठेवता येतो, आणि तोच खरा देश जिथे पोट भरता येते.
  67. धनाशिवायही वैभवआरोग्य, विद्वत्ता, सज्जनांची मैत्री, चांगल्या कुळात जन्म आणि स्वावलंबन - ही सर्व माणसासाठी धनाशिवायही मोठी संपत्ती आहे.
  68. राजाच काळाचे कारणकाळ राजाला घडवतो की राजा काळाला? यात शंका नको: राजाच काळ घडवतो. चांगला राजा सत्ययुग आणतो, वाईट राजा कलियुग.
  69. आशेची विलक्षण साखळीआशा ही माणसांची एक विलक्षण साखळी आहे: तिने बांधलेले धावत सुटतात, आणि तिच्यातून सुटलेले पांगळ्यासारखे जागीच थांबतात. आशाच नसेल तर हालचालीला कारणच उरत नाही.
  70. अपकारी माणसावर दया नकोशत्रू कितीही दीनवाणे बोलला तरी त्याला सोडू नये. त्याच्यावर दया करू नये; अपकार करणाऱ्याला ठारच मारावे.
  71. योग्य वेळेची वाटजोपर्यंत काळ प्रतिकूल आहे तोपर्यंत शत्रूला खांद्यावर वाहून सहन करावे; पण अनुकूल वेळ येताच त्याला दगडावर आदळलेल्या मडक्याप्रमाणे चूर करावे.
  72. बुद्धीचे सामर्थ्यबलाढ्य नंद राजांना ज्याच्या बुद्धीने उलथून टाकले, असा एक मंत्री म्हणतो: माझी बुद्धी मला कधीही सोडून न जावो. कार्य साधायचे असेल तर ती एकटीच शंभर सैन्यांहून अधिक आहे.
  73. याचनेतून होणारी हानी“दे” हा शब्द तोंडातून निघताच देहात राहणाऱ्या पाच देवता, म्हणजे बुद्धी, लज्जा, लक्ष्मी, तेज आणि कीर्ती, त्याच क्षणी लोप पावतात.
  74. सुशील पत्नीविना घरज्याच्या घरी सुशील आणि गोड बोलणारी पत्नी नाही, त्याने संन्याशासारखे खुशाल वनात निघून जावे. त्याच्यासाठी जसे वन, तसेच घर.
  75. पूर्ण चांगले वा वाईट काहीच नाहीजगात काहीही पूर्णपणे गुणी नसते आणि काहीही पूर्णपणे गुणहीनही नसते. प्रत्येक गोष्टीत चांगले आणि वाईट दोन्ही मिसळलेले आढळते.
  76. स्वभाव बदलत नाहीज्याचा जो स्वभाव असतो, तो बदलणे नेहमीच कठीण असते - कुत्र्याला राजा जरी केले तरी तो चप्पल चघळणे सोडेल का?
  77. दुर्जनापासून दूर राहावेदुर्जन माणूस कितीही विद्वान असला तरी त्याच्यापासून दूर राहणेच योग्य - मण्याने सजलेला साप तरी भयंकर नसतो का?
  78. योजना गुप्त ठेवामनात योजलेले कार्य वाणीने उघड करू नये, कारण जे कार्य होण्याआधीच इतरांना कळते, ते सहसा यशस्वी होत नाही.
  79. याचकाची मृत्युसम लक्षणेडगमगती चाल, क्षीण आवाज, अंगाला घाम आणि मोठी भीती—ही मरणाऱ्या माणसाची लक्षणे. आणि नेमकी हीच लक्षणे याचना करायला आलेल्या माणसात दिसतात.
  80. क्षुद्र मनाचा अहंकारसूर्यसुद्धा तितके चटके देत नाही, जितके त्याने तापवलेली वाळू देते. त्याचप्रमाणे दुसऱ्याच्या कृपेने पदावर बसलेला क्षुद्र माणूस बहुधा त्याला पद देणाऱ्यापेक्षाही असह्य होतो.
  81. जिथे स्त्रिया दुःखी असतातज्या कुळातल्या स्त्रिया—मुली, बहिणी, सुना—दुःखात असतात, ते कुळ लवकर नष्ट होते. जिथे त्यांना दुःख नसते, ते कुळ सदैव भरभराटीला येते.
  82. लपलेल्या शक्तीची उपेक्षासमर्थ असूनही जो आपली शक्ती दाखवत नाही, त्याची अवहेलना होते. लाकडात दडलेल्या अग्नीवरून कोणीही ओलांडून जातो; पेटलेल्या अग्नीवरून मात्र कोणी जात नाही.
  83. गृहस्थाचा आधारजसे सर्व प्राणी हवेच्या आधारे जगतात, तसेच विद्यार्थी, वानप्रस्थ आणि संन्यासी हे जीवनातील इतर सर्व आश्रम गृहस्थाच्या आधारे जगतात.
  84. फुटीने नाशफुटीमुळे समूह स्वतःच नष्ट होतात, आणि विभागलेला समूह शत्रूला सहज जिंकता येतो. म्हणून समूहाने नेहमी एकजुटीने राहावे.
  85. कांदा तो कांदाचकांद्याभोवती कापराच्या चूर्णाचे आळे केले, त्याचा देठ कस्तुरीच्या लेपात बुडवला आणि मुळांना गंगाजल घातले, तरी तो आपला उग्र वास सोडतो का? कितीही चांगले वातावरण मिळाले तरी मूळ स्वभाव बदलत नाही.
  86. कोणाची सेवा करावी हे समजाकंजूष आणि कठोर बोलणाऱ्या मालकाचा सेवक द्वेष करतो. पण कोणाची सेवा करावी आणि कोणाची नाही, हे ज्याला कळत नाही, तो स्वतःचाच द्वेष का करत नाही?
  87. एकीच बळसमाज एकजूट असतो तोपर्यंतच बलवान असतो. म्हणूनच राष्ट्राचे हित इच्छिणारे नेहमी घट्ट एकीची प्रशंसा करतात.
  88. योग्य श्रोत्याला योग्य बोलशहाण्यापुढे गुणांचे वर्णन करू नये, मग ते आपले असोत की दुसऱ्याचे; गुण तो स्वतःच नीट ओळखतो. आणि मूर्खापुढे शहाण्यांचे बोल सांगू नयेत; ते त्याला कळतच नाहीत.
  89. गुरूलाही योग्य शिक्षागुरूसुद्धा गर्विष्ठ झाला, योग्य-अयोग्य विसरला आणि वाईट मार्गाला लागला, तर त्यालाही शिक्षा करणे न्याय्य ठरते.
  90. नशिबाचा लेखकरीलाच्या झुडपाला पाने आली नाहीत, तर त्यात वसंताचा काय दोष? घुबडाला दिवसा दिसत नाही, तर त्यात सूर्याचा काय दोष? चातकाच्या तोंडात पावसाचे थेंब पडत नाहीत, तर त्यात ढगाचा काय दोष? विधात्याने आधीच कपाळावर जे लिहून ठेवले आहे, ते पुसण्यास कोण समर…
  91. संपत्तीची पूजाज्याच्याकडे पैसा, तोच कुलीन, तोच पंडित, तोच बहुश्रुत आणि गुणांची पारख करणारा. तोच वक्ता आणि तोच देखणा. सारे गुण सोन्याच्याच आश्रयाला जातात.
  92. नशिबातील ठरलेले धनविधात्याने कपाळावर जेवढे धन लिहिले आहे, थोडे असो वा खूप, तेवढे वाळवंटातही मिळते, आणि सोन्याच्या मेरू पर्वतावरही त्याहून अधिक मिळत नाही. म्हणून धीर धरा, श्रीमंतांपुढे उगाच लाचारी करू नका. पाहा, घागर विहिरीत बुडवा की समुद्रात, तेवढेच पाणी भरत…
  93. पात्रता आणि संपत्तीसमुद्र कधीच पाण्यासाठी याचना करत नाही, तरीही तो नेहमी भरलेला असतो. स्वतःला योग्य पात्र बनवा, म्हणजे संपत्ती आपणहून येते.
  94. काळाची खरी ताकदकाळ कुणाचे डोके उडवायला हातात दंड उगारून येत नाही. त्याचे बळ एवढेच की तो माणसाला सगळे उलटे दाखवतो, आणि माणूस आपणहून नाशाकडे जातो.
  95. एकतेचे आवाहनएकत्र चला, एकत्र बोला, तुमची मने एकविचारी होवोत—जसे पूर्वीचे देव एकमताने यज्ञातला आपला वाटा एकत्र स्वीकारत असत.
  96. वेळेचे महत्त्वयोग्य वेळी केलेले लहानसे कामही मोठा उपकार ठरते; आणि अवेळी केलेला मोठा उपकारही वाया जातो.
  97. धनाचा विरोधाभासजीव कंठाशी आणणाऱ्या कष्टांनी माणूस जे धन कमावतो, ते तो मेल्यावर वारस वाटून घेतात. ते धन मिळवताना लोभापायी केलेली पापे मात्र त्याच्या एकट्याच्या वाट्याला उरतात.
  98. भुकेची क्रूरताभुकेने व्याकूळ आई आपल्या मुलालाही टाकून देते, भुकेली नागीण स्वतःचीच अंडी खाते. भुकेला माणूस कोणते पाप करणार नाही? उपासमारीने खंगलेली माणसे निर्दय होतात.
  99. स्त्रियांच्या सन्मानाचे महत्त्वजिथे स्त्रियांचा सन्मान होतो, तिथे देवता आनंदाने राहतात. जिथे त्यांचा सन्मान होत नाही, तिथली सर्व कर्मे, पूजा-अर्चा निष्फळ ठरतात.
  100. मोठ्यांपुढे लहान चमक फिकीकाजवा तेव्हाच चमकतो जोपर्यंत चंद्र उगवत नाही; सूर्य उगवल्यावर ना काजव्याचा प्रकाश उरतो, ना चंद्राचा. त्याचप्रमाणे लहान गोष्टींची चमक मोठ्यांसमोर फिकी पडते.
  101. तोंड भरले की माणूस वशतोंडात घास कोंबला की या जगात कोण वश होत नाही? मृदुंगसुद्धा त्याच्या तोंडाला, म्हणजे चामड्याला, लेप लावल्यावरच गोड वाजतो. माणसाचे तोंड भरले की तोही गोड बोलू लागतो.
  102. अर्धा त्याग, पूर्ण बचावसंपूर्ण नाश समोर उभा ठाकला, की शहाणा माणूस अर्धे सोडून देतो आणि उरलेल्या अर्ध्याने आपले काम चालवतो. सर्वनाश सहन करणे कठीण असते.
  103. प्रत्येकाला त्याच्या भाषेतलोभी माणसाला पैसे देऊन वश करावे, रागावलेल्याला हात जोडून, मूर्खाला त्याच्या मनासारखे वागून, आणि शहाण्याला केवळ सत्याने.
  104. लोभ आणि काटकसरअति लोभामुळे धनाचा स्वामी कुबेरही नक्कीच दरिद्री होईल, आणि काटकसरीने खर्च केल्यास दरिद्री माणूसही नक्कीच श्रीमंत होईल.
  105. जीवनातील सहा सुखेनियमित मिळकत, कायम आरोग्य, प्रिय पत्नी, तिचे गोड बोलणे, आज्ञाधारक मुलगा आणि पोट भरणारी विद्या—ही या जगातली सहा सुखे.
  106. सोन्याचे एकच दुःखसोने म्हणते, “आगीत तापवले किंवा ठोकले याचे मला दुःख नाही. माझे मोठे दुःख हे की मला क्षुद्र गुंजेबरोबर तोलतात.” सोनार गुंजेचा वापर वजनासाठी करत. थोराला क्षुद्राशी तोलले जाणे सर्वात जास्त दुखते.
  107. पाच गोष्टी गुप्त ठेवाव्यातशहाणा माणूस पाच गोष्टी कोणापुढे उघड करत नाही—गेलेले धन, मनातले दुःख, घरातले दुर्वर्तन, झालेली फसवणूक आणि झालेला अपमान.
  108. उन्हाळ्यातले ओढेज्याच्याकडे धन नाही आणि बुद्धीही अल्प आहे, त्याची सर्व कामे उन्हाळ्यातल्या लहान नद्यांसारखी आटून जातात.
  109. वठलेल्या झाडावरून पाखरे उडतातनिर्धन माणसापासून नातेवाईक, मित्र आणि ओळखीचे सगळेच दूर जातात, जसे फुले-फळे नसलेल्या झाडाला सर्व पक्षी सोडून जातात.
  110. निखारे दोन्ही हात जाळतातओंजळीत धरलेले निखारे दोन्ही हात सारखेच जाळतात. दुष्टांचे वैरही असेच असते—ते डावे-उजवे, आपले-परके कोणालाच सोडत नाही.
  111. बहिऱ्यांच्या गावात कोकीळअरे मित्रा कोकिळा, बहिऱ्यांच्या या वस्तीत तुझ्या मधुर कूजनाचा काय उपयोग? कलेची जाण नसलेले हे अभागी लोक तुलाही कावळाच समजतात, कारण तुझा रंग तसाच आहे.
  112. रहाटाची मडकीअरे धनाने आंधळ्या झालेल्या मूर्खा, संकटात पडलेल्याला का हसतोस? लक्ष्मी स्थिर राहत नाही यात नवल ते काय? रहाटाच्या या मडक्यांकडे बघ—रिकामी भरतात आणि भरलेली रिकामी होतात.
  113. मौनं सर्वार्थसाधनम्पोपट आणि मैना आपल्याच तोंडाच्या दोषामुळे, म्हणजे बोलण्यामुळे पिंजऱ्यात अडकतात; गप्प राहणारे बगळे पकडले जात नाहीत. मौनाने सर्व कामे साध्य होतात.
  114. निळ्या कोल्ह्याचा शेवटजो मूर्ख आपल्या लोकांना सोडून परक्यांमध्ये रमतो, तो त्या परक्यांकडूनच मारला जातो. गोष्टीतला निळा कोल्हा असाच मेला. निळीत रंगून तो जनावरांचा राजा झाला आणि त्याने आपल्या भाईबंद कोल्ह्यांना हाकलून दिले. पण कोल्हेकुई करताच वाघ-सिंहांनी त्याला ओ…
  115. सापाला दूध पाजणेमूर्खांना केलेला उपदेश त्यांना शांत करत नाही, उलट चिडवतो. सापाला दूध पाजल्याने फक्त त्याचे विषच वाढते.
  116. कोणाच्या नावाने ओळखउत्तम माणसे स्वतःच्या कर्तृत्वाने प्रसिद्ध होतात, मध्यम वडिलांच्या नावाने. अधम मामाच्या नावाने ओळखले जातात, आणि अधमातले अधम सासऱ्याच्या नावाने.
  117. एकट्याने करू नयेत अशा चार गोष्टीस्वादिष्ट पदार्थ एकट्याने खाऊ नये, सगळे झोपले असताना एकट्याने जागू नये, एकट्याने प्रवासाला निघू नये आणि महत्त्वाच्या गोष्टींचा विचार एकट्याने करू नये.
  118. एक सुगंधी वृक्षफुलांनी बहरलेला एकच सुगंधी वृक्ष सारे वन सुगंधित करतो. त्याचप्रमाणे एक सुपुत्र संपूर्ण कुळाचे नाव उज्ज्वल करतो.
  119. दारिद्र्याचा दोषगुणांच्या समूहात एखादा दोष बुडून जातो, जसा चंद्राच्या किरणांत त्याचा डाग, असे एका कवीने म्हटले. त्याच्या लक्षात दारिद्र्य आलेच नसावे; हा एकच दोष गुणांच्या राशीचा नाश करतो.
  120. कोणालाही तुच्छ लेखू नकावेळ आल्यावर क्षुद्र जीवही बलाढ्याचे रक्षण करतो; गोष्टीतल्या उंदरांनी जाळी कुरतडून अडकलेल्या हत्तींच्या कळपाला सोडवले होते. शहाण्यांनो, हे नीट जाणा—कधीही, कधीही कोणाला तुच्छ लेखू नका.
  121. चंचल मनाच्या माणसांपासून सावधकधी रुष्ट, कधी तुष्ट, क्षणाक्षणाला रागावणारे आणि खूश होणारे—अशा अस्थिर मनाच्या माणसांची कृपासुद्धा भयंकर असते.
  122. दूध न देणारी गायजी गाय वासरूही देत नाही आणि दूधही देत नाही, तिचा काय उपयोग? आणि जो मुलगा विद्वानही नाही आणि भक्तिमानही नाही, त्याच्या जन्माचा काय अर्थ?
  123. रक्षण करणारे तीन संबंधजो कुलीनांशी संपर्क ठेवतो, सज्जनांशी मैत्री करतो आणि आपल्या नातलगांशी मिळूनमिसळून राहतो, त्याचा कधी नाश होत नाही.
  124. करतो एक, भोगतो दुसरादुष्ट दुष्कृत्य करतो, पण त्याचे फळ सज्जनांना भोगावे लागते. सीतेचे हरण रावणाने केले, पण लंकेला जाण्यासाठी रामाने सेतू बांधला तो बिचाऱ्या समुद्रावर.
  125. एक पाय रोवून चालाशहाणा माणूस एका पायाने पुढे जातो आणि दुसऱ्यावर स्थिर उभा राहतो. पुढची जागा नीट पाहिल्याशिवाय आधीचा आसरा सोडू नये.
  126. धूर म्हणजे ढग नव्हेहे चातका, धुराच्या त्या लोटाला ढग समजून त्याच्याकडे धावू नकोस. इथे पाण्याचा पूर येईल तो फक्त तुझ्याच दोन डोळ्यांतून.
  127. पाच पितेजन्म देणारा, अन्न देणारा, विद्या देणारा, कन्या देणारा आणि भयापासून रक्षण करणारा—हे पाचही पिते मानले जातात.
  128. मित्र म्हणजे आरसामाणसाचा खरा मित्र तोच, ज्याच्यात त्याला पाहताक्षणी त्याचे सुख आणि दुःख दोन्ही आरशातल्या प्रतिबिंबासारखे उमटते.
  129. पळसाला पाने तीनचराजा सेवकांवर प्रसन्न झाला तरी नशिबापेक्षा जास्त काही देत नाही. ढग रात्रंदिवस बरसला तरी पळसाला पाने तीनच, जास्त कधीच नाहीत.
  130. ज्यात मन रमते तेच गोडदही गोड, मध गोड, द्राक्षे गोड आणि अमृतही गोडच. पण ज्याचे मन ज्यात रमते, त्याच्यासाठी तेच सर्वात गोड असते.
  131. चांगला धनी, चांगला सेवकदानशूर, क्षमाशील आणि गुणग्राही धनी मिळणे कठीण असते. पण प्रामाणिक, कार्यक्षम आणि निष्ठावान सेवक मिळणेही तितकेच दुर्लभ, हे मी जाणतो.
  132. दुधाने पोळलेला ताकही फुंकून पितोदुष्टांमुळे ज्यांचे मन कलुषित झाले आहे, त्यांचा सज्जनांवरही विश्वास बसत नाही. दुधाने तोंड पोळलेला माणूस ताकही फुंकून पितो.
  133. हंस आणि कावळ्याची संगतदुर्जनांबरोबर राहणे नक्कीच नाशाला कारण होते. जुन्या कथेत झोपलेल्या वाटसरूवर कावळ्याने घाण केली आणि तो उडून गेला; संतापलेल्या वाटसरूने शेजारी बसलेल्या निरपराध हंसाला बाण मारला.
  134. प्रेमाची सहा लक्षणेदेणे आणि घेणे, आपले गुपित सांगणे आणि त्याचे गुपित विचारणे, त्याच्याकडे जेवणे आणि त्याला जेवू घालणे—ही प्रेमाची सहा लक्षणे आहेत.
  135. दारिद्र्य की मरणदारिद्र्य आणि मरण यांत मला मरणच बरे वाटते, दारिद्र्य नाही. मरणात थोडेच क्लेश, पण दारिद्र्य म्हणजे न संपणारे दुःख.
  136. धनाच्या चार पायऱ्यान मिळालेले धन मिळवण्याचा प्रयत्न करावा, मिळालेले काळजीपूर्वक राखावे, राखलेले नीट वाढवावे आणि वाढलेले योग्य माणसांसाठी खर्च करावे.
  137. कडुलिंब गोड होत नाहीदुर्जनाची कितीही प्रकारे सेवा केली तरी तो सज्जन होत नाही. कडुलिंबाच्या झाडाला वारंवार दूध-तुपाने शिंपले तरी ते गोड होत नाही.
  138. आपल्या जागी मगरआपल्या पाण्यात असलेली मगर गजराजालाही ओढून नेते. तीच मगर आपल्या जागेतून बाहेर पडली की कुत्राही तिला सतावतो.
  139. गृहिणी हेच घरनुसत्या वास्तूला घर म्हणत नाहीत, गृहिणी म्हणजेच घर. गृहिणीशिवाय घर हे रानापेक्षाही वाईट.
  140. गंगाही धनिकाकडेचविद्येने मान मिळत नाही, कुळानेही नाही; लोकांचे प्रेम नेहमी श्रीमंतांवरच असते. कवटी बाळगणाऱ्या अकिंचन शंकराने गंगेला मस्तकावर धारण केले, तरी ती रत्नांचे भांडार असलेल्या समुद्राकडे वेगाने धाव घेते.
  141. धनाचे प्रदर्शन करू नयेशहाण्या माणसाने आपले थोडेसेही धन कोणाला दाखवू नये, कारण ते पाहून मुनीचेही मन चळते.
  142. राजा आणि प्रजा यांच्या मध्येराजाचे हित करणाऱ्याचा लोक द्वेष करतात, आणि लोकांचे हित करणाऱ्याला राजा दूर करतो. असा तुल्यबळ विरोध असताना राजा आणि प्रजा दोघांचेही काम करणारा माणूस मिळणे दुर्लभ.
  143. कोणाला कशाचे भयझाडांना वाऱ्याचे भय, कमळांना थंडीचे, पर्वतांना वज्राचे—आणि सज्जनांना दुर्जनांचे भय असते.
  144. साठा टिकत नाहीमुंग्यांनी जमवलेले धान्य, मधमाश्यांनी साठवलेला मध आणि लोभ्याने साठवलेले धन—ही तिन्ही मुळासकट नष्ट होतात; दुसराच कोणीतरी ती घेऊन जातो.
  145. आपले काम पाहावेधन्याच्या हितासाठी का होईना, जो दुसऱ्याच्या कामात लुडबुड करतो, तो दुःखी होतो. कथेतल्या गाढवाचे असेच झाले: घराची राखण हे कुत्र्याचे काम होते, पण चोर पाहून गाढव ओरडले आणि उलट मार खाऊन बसले.
  146. सकाळची आणि दुपारची सावलीदुर्जनांची मैत्री सकाळच्या सावलीसारखी असते—आरंभी मोठी, मग हळूहळू कमी होणारी. सज्जनांची मैत्री दुपारनंतरच्या सावलीसारखी—आधी लहान, मग वाढत जाणारी.
  147. पुष्कळांशी वैर करू नयेपुष्कळ लोकांशी विरोध करू नये, मग ते दुर्जन असोत वा सज्जन. तडफडणाऱ्या मोठ्या सापालाही मुंग्या खाऊन टाकतात.
  148. वैद्याची काय गरजजेवणाच्या शेवटी ताक प्यावे, दिवसाच्या शेवटी दूध आणि रात्र संपताना, म्हणजे पहाटे पाणी. मग वैद्याची काय गरज?
  149. आई, चिंता, मित्र आणि विद्याआईसारखे शरीराचे पोषण करणारे कोणी नाही, आणि चिंतेसारखे शरीर सुकवणारे काही नाही. मित्राशिवाय शरीराला आनंद नाही, आणि विद्येशिवाय शरीराला भूषण नाही.
  150. धूर्ताची तीन लक्षणेकमळाच्या पाकळीसारखा चेहरा, चंदनासारखी शीतल वाणी आणि क्रोधाने लाल झालेले हृदय—ही धूर्ताची तीन लक्षणे.
  151. ना फार मऊ, ना फार कठोरनेहमी मऊ वागणाऱ्याची लोक अवहेलना करतात, आणि नेहमी कठोर वागणाऱ्याला घाबरतात. म्हणून कठोर होण्याच्या वेळी कठोर आणि मृदू होण्याच्या वेळी मृदू व्हावे.
  152. बरोबरीच्यांतच नातेज्यांची संपत्ती समान आणि कुळ समान, त्यांच्यातच मैत्री आणि विवाह योग्य ठरतो; सधन आणि निर्धन यांच्यात नाही.
  153. कमळात अडकलेला भुंगा“रात्र सरेल, सुंदर पहाट होईल, सूर्य उगवेल आणि कमळ पुन्हा उमलेल.” मिटलेल्या कमळात अडकलेला भुंगा असा विचार करत होता. तेवढ्यात, हाय, एका हत्तीने ती कमळवेलच उपटून टाकली.
  154. मांजराला दूधच दिसतेलोभाने पछाडलेला माणूस फक्त धन पाहतो, संकट नाही. मांजराला दूध दिसते, पण पाठीवर बसणारा सोटा दिसत नाही.
  155. सुखी माणसाला परदुःख कळत नाहीश्रीमंतांना बहुधा दुसऱ्यांच्या वेदना कळत नाहीत. शेष पृथ्वीच्या भाराने दबला आहे, आणि त्याच शेषावर नारायण सुखाने झोपले आहेत.
  156. मूर्ख नोकरापेक्षा एकटे बरेनोकराशिवाय कष्टाचे जीवन जगणे बरे, कारण मूर्ख नोकराच्या संगतीने सगळे काम बिघडते.
  157. अविवेकी माणसाची चाकरी नकोवनात राहणे बरे, भिक्षा मागणे बरे, ओझी वाहून पोट भरणे बरे—पण अविवेकी माणसांची सेवा करून धन कमावणे बरे नाही.
  158. मूर्खांची संगत कधीच नकोदुर्गम डोंगरांत वनचरांबरोबर भटकणे बरे, पण मूर्खांची संगत इंद्राच्या महालातही नको.
  159. जिथे सगळेच पुढारीजिथे सगळेच नेते, सगळेच स्वतःला पंडित समजणारे आणि सगळ्यांनाच मोठेपणा हवा, ते राष्ट्र रसातळाला जाते.
  160. उंदरीची निवडकथेत एका ऋषीने उंदरीला मुलगी बनवले आणि तिला सूर्य, मेघ, वायू आणि पर्वत असे वर सुचवले. ते सगळे नाकारून तिने शेवटी आपल्याच जातीचा उंदीर निवडला. आपला मूळ स्वभाव सोडणे फार कठीण.
  161. मोठ्या वृक्षाचा आश्रयफळे आणि सावली दोन्ही असलेल्या मोठ्या वृक्षाचाच आश्रय घ्यावा. दैववशात फळ मिळाले नाही, तरी सावली कोण अडवणार?
  162. सुखानंतरचे दारिद्र्यदुःख भोगल्यानंतरचे सुख दाट अंधारातल्या दिव्यासारखे शोभते. पण जो सुखातून दारिद्र्यात पडतो, तो शरीराने जिवंत असूनही मेल्यासारखा जगतो.
  163. कधीही न भरणाऱ्या सात गोष्टीया सात गोष्टी कितीही भरल्या तरी भरत नाहीत: धनी, समुद्र, पोट, कंजूष, अग्नी, यम आणि घर.
  164. अज्ञानी माणसाचे भूषणविधात्याने अज्ञान झाकण्यासाठी असे एक आवरण निर्माण केले आहे, जे स्वतःच्या ताब्यात आहे आणि नेहमी हितकारक आहे—मौन. विशेषतः विद्वानांच्या सभेत मौन हेच अडाण्यांचे भूषण.
  165. वाईट शेजाराचे फळछिद्रे, म्हणजे दोष असलेल्याच्या शेजारी कधीही राहू नये; त्याच्या दोषांची शिक्षा आपल्याला भोगावी लागते. घटिकापात्रात पाणी पिते भोक असलेली वाटी, पण वेळ सांगण्यासाठी मार खातो शेजारचा घंटा.
  166. विचार केल्याशिवाय काम करू नयेकोणतेही काम उतावळेपणाने करू नये; अविवेक हे मोठ्या संकटांचे घर आहे. गुणांवर लुब्ध होणारी संपत्ती विचारपूर्वक काम करणाऱ्याला स्वतःहून वरते.
  167. घरच्याची किंमत नसतेसमोर हजर असलेल्या कवीचे काव्य, स्वतःच्या पत्नीचे रूप आणि घरच्या वैद्याची विद्या—या गोष्टी क्वचितच कोणाला आवडतात.
  168. दिल्लीश्वर किंवा जगदीश्वरमनोरथ पूर्ण करण्यास एकतर दिल्लीपती बादशहा समर्थ आहे किंवा जगाचा स्वामी परमेश्वर. इतर राजांनी दिलेले फार तर भाजीला किंवा मिठाला पुरते.
  169. खरा बांधव कोणउत्सवात, संकटात, दुष्काळात, शत्रूच्या भयात, राजदरबारात आणि स्मशानात—जो बरोबर उभा राहतो, तोच खरा बांधव.
  170. संकटे एकटी येत नाहीतजखमेवरच पुन्हा पुन्हा घाव बसतात. पैसा संपला की भूक अधिकच वाढते. संकटकाळी वैर निर्माण होते. जिथे छिद्र, म्हणजे कमकुवत जागा असते, तिथे अनर्थ वाढतच जातात.
  171. काम सुरू करण्याची योग्य वेळअवेळी सुरू केलेले काम करणाऱ्याला काही लाभ देत नाही. तेच काम योग्य वेळी सुरू केले तर मोठा लाभ देते.
  172. खजिन्याचे बळनिर्धनाला दुर्बल म्हणतात; धनानेच माणूस बलवान होतो. धनवानाला सर्व काही मिळू शकते आणि ज्याच्याकडे खजिना आहे तो प्रत्येक संकट पार करतो.
  173. पैशाकडे पैसा जातोज्याच्याकडे धन नाही, त्याला इच्छा असूनही धन कमावता येत नाही. धनानेच धन बांधले जाते, जसे हत्तींच्या साहाय्यानेच मोठे हत्ती पकडले जातात.
  174. अवेळी बोललेले शब्दअवेळी बोलल्यास देवगुरू बृहस्पतीलाही आपल्या बुद्धीची अवहेलना आणि अपमानच पदरी पडतो.
  175. समर्थ शत्रूशी तहशहाण्या माणसाने बलवान शत्रूशीही तह करावा. जुन्या कथेत जाळ्यात अडकलेले मांजर आणि शिकाऱ्यांपासून पळणारा उंदीर यांनी तह केला, आणि दोघांनी एकमेकांना वाचवले.
  176. माणूस धनाचा दास“माणूस धनाचा दास असतो, पण धन कोणाचेच दास नसते. हेच सत्य आहे: कौरवांनी मला आपल्या धनाने बांधून ठेवले आहे.” ज्यांचे अन्न खाल्ले त्यांच्यासाठी लढावे लागणारा एक महान योद्धा आपली अडचण अशी सांगतो.
  177. पत्नी म्हणजे अर्धांगिनीपत्नी हे माणसाचे अर्धे अंग आहे, पत्नी त्याचा सर्वश्रेष्ठ मित्र आहे. पत्नी धर्म, अर्थ आणि काम या तिन्ही पुरुषार्थांचे मूळ आहे, आणि मोक्षाचेही मूळ आहे.
  178. लहान शत्रूही वाढतोलहान शत्रूही आपल्या पराक्रमाने वाढत गेला तर शेवटी नाश करतो—जसे मुळाशी लागलेले वारूळ जवळचे झाड पोखरून टाकते.
  179. तीन प्रकारचे मूर्खजो अशिक्षित असून गर्विष्ठ आहे, जो दरिद्री असून मोठमोठे मनोरथ करतो, आणि जो काम न करता धन मिळवू पाहतो—त्याला शहाणे लोक मूर्ख म्हणतात.
  180. सुक्याबरोबर ओलेही जळतेजे पाप्यांची संगत सोडत नाहीत, ते स्वतः निरपराध असूनही त्यांच्यात मिसळल्यामुळे तसाच दंड भोगतात. सुक्याबरोबर ओलेही जळते. म्हणून पाप्यांशी सख्य करू नये.
  181. दिसण्यावर जाऊ नयेअसभ्य माणसे सभ्यासारखी दिसतात आणि सभ्य माणसे असभ्यासारखी. माणसे निरनिराळ्या रूपांत दिसतात, म्हणून त्यांची पारख करणे योग्य.
  182. मित्राची ओळखतुमच्या दुःखात दुःखी होणे आणि तुमच्या आनंदात आनंदी होणे—एवढेच मित्राचे लक्षण. याच्या उलट ते शत्रूचे लक्षण समजावे.
  183. श्रीमंताचे सगळेच आप्तया जगात श्रीमंतांशी परकाही आप्तासारखा वागतो. पण गरिबांचे आप्तही जिवंतपणीच त्यांना दुरावतात.
  184. विष नसलेला सापजो राजा उद्योग करत नाही, तो बुद्धिमान असूनही शत्रूंकडून नेहमी पराभूत होण्याजोगा असतो—विष नसलेल्या सापाप्रमाणे.
  185. कास कापू नकाजो दुधाच्या लोभाने गाईची कासच कापतो, त्याला दूध मिळत नाही. तसेच अयोग्य मार्गांनी पिळलेले राष्ट्र कधीही वाढत नाही.
  186. बाण आणि बुद्धीधनुर्धराने सोडलेला बाण एकाला मारेल किंवा मारणारही नाही. पण बुद्धिमानाने योजलेली युक्ती राजासकट संपूर्ण राष्ट्राचा नाश करू शकते.
  187. ना आंधळा विश्वास, ना सर्वत्र अविश्वासपूर्णपणे डोळे झाकून विश्वास ठेवणे धर्म आणि अर्थ दोन्हींचा नाश करते. पण सर्वत्र अविश्वास दाखवणे हे तर मरणाहूनही वाईट.
  188. हजार मूर्खांच्या बदल्यात एक पंडितहजार मूर्ख देऊन एक पंडित मिळत असेल, तर तो मिळवावा. कारण संकटकाळी पंडितच परम कल्याण करतो.
  189. माणूस आणि ओंडकाएखादा माणूस ओंडक्याच्या आधाराने खोल मोठी नदी पार करतो. तो ओंडक्याला पलीकडे नेतो आणि ओंडका त्याला; दोघेही एकमेकांमुळे पैलतीराला पोचतात.
  190. जुने वैर धुमसत राहतेएकदा ज्याच्याशी वैर झाले, तो मित्र झाला तरी त्याच्यावर विश्वास ठेवू नये. वैर लाकडात दडलेल्या अग्नीसारखे आतल्या आत टिकून राहते.
  191. सहा प्राण्यांकडून धडेगिधाडासारखी दूरदृष्टी, बगळ्यासारखा स्तब्ध धीर, कुत्र्यासारखी सावधानता आणि सिंहासारखा पराक्रम ठेवावा. गोंधळू नये, पण कावळ्यासारखा संशय बाळगावा, आणि सापासारखे कोणाच्या नकळत सरकत जावे.
  192. पारख झाल्यावरच स्तुतीअन्नाची स्तुती ते पचल्यावर करावी, पत्नीची तिचे तारुण्य सरल्यावर, वीराची युद्ध जिंकल्यावर आणि तपस्व्याची साधना पूर्ण झाल्यावर; तेव्हाच प्रत्येकाची कसोटी पूर्ण होते.
  193. सौम्यपणाने बलवानही वश होतातज्यांना धारदार शस्त्रांच्या बळानेही जिंकता येत नाही, तेही सौम्य उपायांनी वश होतात—जसे हत्तिणींच्या साहाय्याने रानटी हत्ती पकडले जातात.
  194. योग्य स्थळ, योग्य काळचतुर माणूस योग्य स्थळ आणि काळ पाहूनच पराक्रम करतो. स्थळकाळ चुकवून केलेला पराक्रम निष्फळ ठरतो.
  195. दोन तीक्ष्ण काटेहे दोन तीक्ष्ण काटे शरीर सुकवून टाकतात: निर्धन असून इच्छा बाळगणे आणि असमर्थ असून रागावणे.
  196. अधर्माच्या धनाने भोके बुजत नाहीतअधर्माने मिळवलेल्या धनाने जे भोक झाकले जाते, ते झाकलेले राहत नाही, आणि दुसरीकडे नवे भोक पडते.
  197. आप्त म्हणजे पेटती लाकडेआप्त हे पेटत्या लाकडांसारखे असतात: वेगळे असले की नुसता धूर देतात, आणि एकत्र आले की पेटून उठतात.
  198. गाय कोणाचीगाय वासराचीही, गुराख्याचीही, मालकाचीही आणि चोराचीही. पण निश्चित गोष्ट ही की जो तिचे दूध पितो, गाय त्याचीच.
  199. दुर्बल शत्रूलाही कमी लेखू नयेबलवानानेही दुर्बल शत्रूची उपेक्षा करू नये. थोडासा अग्नीही जाळतो आणि थोडेसे विषही मारते.
  200. वाया जाणाऱ्या चार गोष्टीसमुद्रात पडलेली वस्तू वाया गेली, न ऐकणाऱ्याला सांगितलेले वाया गेले, असंयमी माणसातले ज्ञान वाया गेले, आणि अग्नीशिवाय दिलेली आहुती वाया गेली.
  201. कासवाची नीतीशत्रूला आपले वर्म कळू देऊ नये, पण त्याचे वर्म जाणावे. कासव जसे आपले अवयव आत ओढून घेते, तसे आपले उणे झाकून ठेवावे.
  202. विचारल्याशिवाय बोलू नयेकोणी विचारल्याशिवाय बोलू नये, आणि अयोग्य रीतीने विचारणाऱ्यालाही उत्तर देऊ नये. अशा वेळी ज्ञानी आणि बुद्धिमान माणसानेही अजाणासारखे गप्प बसावे.
  203. बुद्धिमानाचे लांब हातबुद्धिमानाशी वैर करून ‘मी तर दूर आहे’ असे समजून निर्धास्त राहू नये. बुद्धिमानाचे हात लांब असतात; दुखावला गेल्यावर तो त्यांनीच बदला घेतो.
  204. ज्याचा नेताच भरकटलेलाज्याचा नेता स्वतःच दुसऱ्यांच्या सांगण्यावर चालतो, तो मार्ग चुकतो. मग त्याच्या पावलांवर चालणाऱ्यांना वाट कशी सापडणार?
  205. प्रत्येकाला आपलीच बुद्धी प्रियप्रत्येक माणसाला स्वतःचीच बुद्धी चांगली वाटते, आणि प्रत्येकजण आपापल्या शहाणपणावर खूश असतो.
  206. माळी व्हा, कोळसेवाला नव्हेएकेक फूल वेचावे, पण मूळ तोडू नये. बागेतल्या माळ्यासारखे वागावे, झाडे जाळून कोळसा करणाऱ्यासारखे नव्हे.
  207. रानातली कावकावहलक्या वृत्तीचा माणूस स्तुती करो वा निंदा, त्याने काय होणार? तो रानात निरर्थक कावकाव करणाऱ्या निर्बुद्ध कावळ्यासारखा असतो.
  208. भूक आणि धनजगात बहुधा श्रीमंतांना खाण्याची आणि पचवण्याची शक्ती नसते. पण गरिबांना तर लाकडेही पचतात.
  209. बगळा, सिंह, लांडगा आणि ससाबगळ्यासारखे एकाग्र होऊन उद्दिष्टाचा विचार करावा, सिंहासारखा पराक्रम करावा, लांडग्यासारखी झडप घालावी आणि सशासारखे निसटावे.
  210. संगतीने बुद्धी घडतेनीचांच्या संगतीने माणसाची बुद्धी क्षीण होते, मध्यमांच्या संगतीने मध्यम राहते आणि उत्तमांच्या संगतीने श्रेष्ठ होते.
  211. आमिषातला गळलोभाने झेपावणारा मासा उत्तम आमिषात दडलेला लोखंडी गळ गिळतो. त्याच्या परिणामाकडे तो पाहतच नाही.
  212. मध पाहिला, कडा नाहीफक्त मध पाहिलात आणि त्याखालचा कडा पाहिला नाहीत, तर मधाचा लोभच तुम्हाला खाली पाडेल. मग फक्त शोक करणे उरते.
  213. एकटे उभे असलेले झाडएकटे उभे असलेले झाड कितीही मोठे, बळकट आणि खोल रुजलेले असले, तरी वारा त्याला बुंध्यासकट क्षणात पाडू शकतो. पण दाटीने उगवलेली झाडे एकमेकांच्या आधाराने मोठे वादळही झेलतात.
  214. मृदुता हेच तीक्ष्ण शस्त्रमृदुतेने कठोराला जिंकता येते आणि सौम्यालाही. मृदुतेला काहीच असाध्य नाही; म्हणून खरे पाहता मृदुता कठोरतेहूनही तीव्र.
  215. जो मैत्री निभावतो तोच आपलाकाहीही नाते नसतानाही जो मित्रभावाने वागतो, तोच बांधव, तोच मित्र, तोच आधार आणि तोच परम आश्रय.
  216. पचेल तेवढेच खावेजे गिळता येईल, गिळल्यावर पचेल आणि पचल्यावर हितकारक ठरेल—कल्याण इच्छिणाऱ्याने तेच ग्रहण करावे.
  217. बहिऱ्यांमध्ये गायकजिथे चांगले बोलणे आणि वाईट बोलणे सारखेच मानले जाते, तिथे शहाण्याने बोलू नये—बहिऱ्यांपुढे गायक गात नाही तसे.
  218. भुंग्यासारखे घ्यावेभुंगा जसा फुलांना न दुखावता मध घेतो, तसे राजाने प्रजेला इजा न करता तिच्याकडून धन घ्यावे.
  219. श्रीमंताला सगळेच लुबाडतातमांसाचा तुकडा आकाशात पक्षी, जमिनीवर श्वापदे आणि पाण्यात मासे खातात. तसेच श्रीमंत माणसाला सर्वत्र लोक लुबाडतात.
  220. जसे श्रेष्ठ वागतातश्रेष्ठ माणूस जे जे आचरण करतो, तेच इतर लोक करतात. तो जे प्रमाण घालून देतो, जग त्याचेच अनुकरण करते.
  221. जशास तसेजो माणूस जसा वागतो, त्याच्याशी तसेच वागावे—हाच धर्म. कपटी माणसाशी कपटाने आणि सज्जनाशी सज्जनपणाने वागावे.
  222. काम झाल्यावरच कळावेज्याचे योजलेले काम आणि गुप्त मसलत इतरांना कळत नाही, ज्याचे काम पूर्ण झाल्यावरच लोकांना समजते—त्यालाच पंडित म्हणतात.
  223. सफल जीवनज्याने दानाने मित्र जिंकले, युद्धात शत्रू जिंकले आणि अन्नपाण्याची ददात न पडू देऊन पत्नीचे मन जिंकले, त्याचेच जीवन सफल.
  224. झाडाच्या शेंड्यावरची झोपजो शत्रूशी तह करून विश्वासाने सुखात झोपतो, तो झाडाच्या शेंड्यावर झोपलेल्यासारखा—पडल्यावरच त्याला जाग येते.
  225. तीन गोष्टींची उपेक्षा नकोवाढत राहिलेले कर्ज, अपमान केलेले शत्रू आणि दुर्लक्षित रोग—या तिन्ही गोष्टी मोठे संकट उभे करतात.
  226. काळाचा विचित्र फेरावैद्यही रोगी होतात, बलवानही दुर्बल होतात आणि श्रीमंतही पौरुषहीन निघतात. काळाचा फेरा विचित्रच.
  227. न विचारताही हिताचे सांगावेगोष्ट शुभ असो वा अशुभ, प्रिय असो वा अप्रिय—ज्याचा पराभव होऊ नये असे वाटते, त्याला ती न विचारताही सांगावी.
  228. सशांमधला कोल्हारानात सशांच्या घोळक्यात राहणारा कोल्हाही स्वतःला सिंह समजतो—जोपर्यंत तो खरा सिंह पाहत नाही.
  229. वडीलधाऱ्यांचे ऐकावे, पण अतिवृद्धांचे नाही‘वृद्धांचे ऐकावे’ असे शास्त्र सांगते. पण अतिवृद्धांचे नाही, कारण ते पुन्हा बालकासारखे मानले जातात.
  230. दैवाची विचित्र लीलागरिबांना, इच्छा नसतानाही, पुष्कळ मुले असतात; आणि समृद्धांना एकही नसते. दैवाची लीला विचित्रच.
  231. भूक हेच उत्तम तोंडीलावणेगरीब नेहमी अधिक रुचकर अन्न खातात, कारण भूकच अन्नाला चव आणते—आणि ती श्रीमंतांना फार दुर्लभ असते.
  232. मधमाश्या आणि मधचोरदुर्बळ माणसेही पूर्णपणे एकवटली तर बलवान शत्रूला मारू शकतात—जशा मधमाश्या मिळून मध काढणाऱ्याला ठार करतात.
  233. बळी तो कान पिळीबलवानांना सर्व काही हितकर, बलवानांसाठी सर्व काही पवित्र. बलवानांसाठी सर्व काही धर्म, आणि सर्व काही त्यांचेच.
  234. सापांच्या डोहातले मासेस्वतः पाप न करणारे शुद्ध लोकही पाप्यांच्या आश्रयाला राहिल्यामुळे दुसऱ्यांच्या पापांनी नाश पावतात—साप असलेल्या डोहातल्या माशांप्रमाणे.
  235. जो राजा टिकतोजो राजा सावध, सर्व गोष्टींची माहिती ठेवणारा, जितेंद्रिय, कृतज्ञ आणि धर्मशील असतो, तोच दीर्घकाळ टिकतो.
  236. चेहरा सर्व काही सांगतोकितीही झाकला तरी चेहऱ्यावरचा भाव लपवता येत नाही. तो माणसाच्या आतला भाव बळेच उघड करतो.
  237. मित्र कोणत्याही अवस्थेत आधारश्रीमंत असो वा गरीब, दुःखी असो वा सुखी, निर्दोष असो वा सदोष—मित्र हाच परम आधार.
  238. ज्यांना गिधाडेही शिवत नाहीतजे स्वतःचे काम झाल्यावर ज्यांचे काम अजून व्हायचे आहे अशा मित्रांच्या उपयोगी पडत नाहीत, त्या कृतघ्नांना मेल्यावर मांसभक्षक प्राणीही खात नाहीत.
  239. भाऊबंदांचा स्वभावजगात सगळीकडे भाऊबंदांचा स्वभाव सारखाच: आपल्याच भाऊबंदांवर संकट आले की ते नेहमी आनंदित होतात.
  240. तीन पितेथोरला भाऊ, जन्मदाता पिता आणि विद्या देणारा—धर्माच्या मार्गाने चालणाऱ्याने या तिघांना पिता मानावे.
  241. सख्खा भाऊ पुन्हा मिळत नाहीरणात प्रहार होऊन कोसळलेल्या भावाजवळ एक जण विलाप करतो: ‘देशोदेशी पत्नी मिळेल, देशोदेशी आप्त मिळतील. पण जिथे सख्खा भाऊ मिळेल असा देश मला दिसत नाही.’
  242. ना अति जवळीक, ना अति दुरावाफार सलगीही करू नये आणि अगदी कोरडेपणाही ठेवू नये. दोन्हींत मोठा दोष आहे, म्हणून मध्यम मार्ग धरावा.
  243. विजय कधीच निश्चित नसतोयुद्धात एकाच पक्षाचा निश्चित विजय पूर्वी कधीही झालेला नाही. रणात वीर एकतर शत्रूंकडून मारला जातो किंवा शत्रूंना मारतो.
  244. सद्गुणांना दुबळेपणा समजतातशांती, क्षमा, सरळपणा आणि गोड बोलणे—सज्जनांचे हे गुण गुणहीनांच्या बाबतीत दाखवले की त्यांचे फळ एकच: त्यांना दुबळेपणा समजले जाते.
  245. मुळाचे रक्षण करासंपत्तीच्या मुळाचे रक्षण करावे—कार्य जाणणाऱ्यांची हीच नीती. मूळ शाबूत असेल तर सर्व गुण आणि फळे साध्य होतात.
  246. कमळाच्या पानावरचे पाणीकमळाच्या पानांवर पडलेले पाण्याचे थेंब जसे त्यांना चिकटत नाहीत, तशी नीच माणसांत मैत्री टिकत नाही.
  247. राजा नसलेले राष्ट्रपाणी नसलेल्या नद्या, गवत नसलेले रान आणि गुराखी नसलेल्या गाई—तसेच राजा नसलेले राष्ट्र असते.
  248. उशिरा केलेली मदतजो मित्राचे काम वेळ निघून गेल्यावर करतो, त्याने कितीही मोठे काम केले तरी त्याला मैत्रीचे श्रेय मिळत नाही.
  249. खोटा मित्रउघड शत्रूबरोबर राहावे, चवताळलेल्या विषारी सापाबरोबरही राहावे; पण जो मित्र म्हणवतो आणि शत्रूची सेवा करतो, त्याच्याबरोबर राहू नये.
  250. पदभ्रष्ट राजावाळलेल्या लाकडांचा, मातीच्या ढेकळांचा आणि धुळीचाही काही उपयोग होतो. पण पदभ्रष्ट झालेल्या राजांचा काहीच उपयोग होत नाही.
  251. झेपेल तेवढेच उचलावेजो भार माणसाला खचवणार नाही, तोच उचलावा. आणि जे अन्न रोग न होता पचेल, तेच खावे.
  252. मैत्री करणे सोपे, टिकवणे कठीणमित्र जोडणे सर्व प्रकारे सोपे, पण मैत्री टिकवणे कठीण. मने चंचल असल्यामुळे क्षुल्लक गोष्टीवरूनही प्रेम तुटते.
  253. मित्र आणि बांधवाची कसोटीमित्र तोच जो सर्वस्व गमावलेल्या दीन माणसाच्या मदतीला धावतो. आणि बांधव तोच जो चुका केलेल्यांनाही मदत करायला पुढे येतो.
  254. कोल्ह्याच्या राखणीतली हरणेकठोर आणि प्रतिकूल धन्याच्या रक्षणाखाली प्रजा वाढत नाही—कोल्ह्याच्या राखणीत हरणे वाढत नाहीत तशी.
  255. जिथे राहू नयेज्या देशात ना सन्मान, ना उपजीविकेचे साधन, ना आप्त आणि ना विद्या मिळवण्याची संधी, तिथे वास करू नये.
  256. खरी पारख केव्हा होतेनोकराची पारख त्याला कामावर पाठवल्यावर होते, नातेवाइकांची संकट आल्यावर, मित्राची आपत्तीच्या वेळी आणि पत्नीची वैभव गेल्यावर.
  257. हातचे सोडून पळत्यामागेजो निश्चित गोष्ट सोडून अनिश्चिताच्या मागे धावतो, त्याचे निश्चितही नष्ट होते, आणि अनिश्चित तर नष्टच असते.
  258. तोंडावर दूध, आत विषजो पाठीमागे काम बिघडवतो आणि तोंडावर गोड बोलतो, असा मित्र टाळावा. तो वर दूध आणि आत विष भरलेल्या घड्यासारखा असतो.
  259. मित्रापासूनही काही गुपिते राखावीतवाईट मित्रावर विश्वास ठेवूच नये, आणि चांगल्या मित्रावरही विश्वास ठेवू नये. कधीतरी रागावल्यावर मित्र सर्व गुपिते उघड करू शकतो.
  260. चार प्रकारचे आंधळेजन्मांध पाहू शकत नाही, कामांधही पाहत नाही. मदाने धुंद झालेले पाहत नाहीत आणि स्वार्थी माणसाला आपल्या कामात दोष दिसत नाही.
  261. जिथे भीड ठेवू नयेधनधान्याच्या व्यवहारात, विद्या मिळवण्यात, जेवणात आणि कामकाजात जो भीड सोडतो, तोच सुखी होतो.
  262. सरळ झाडे आधी तोडली जातातफार सरळ असू नये. रानात जाऊन पाहा—तिथे सरळ झाडे तोडली जातात आणि वाकडी उभी राहतात.
  263. झोपलेले असता जागे करावेत असे सातविद्यार्थी, नोकर, वाटसरू, भुकेला, भ्यालेला, कोठीवाला आणि द्वारपाल—हे सात झोपलेले असतील तर त्यांना जागे करावे.
  264. यथा राजा तथा प्रजाराजा धार्मिक असेल तर प्रजा धार्मिक, पापी असेल तर पापी, आणि मध्यम असेल तर मध्यम. प्रजा राजाचेच अनुकरण करते—जसा राजा, तशी प्रजा.
  265. ना फार जवळ, ना फार लांबराजा, अग्नी, गुरू आणि स्त्री—फार जवळ गेल्यास नाश करतात आणि दूर राहिल्यास फळ देत नाहीत. म्हणून यांच्याशी मध्यम अंतर राखून वागावे.
  266. अन्यायाचे धन दहा वर्षे टिकतेअन्यायाने मिळवलेले धन दहा वर्षे टिकते. अकरावे वर्ष लागताच ते मुळासकट नष्ट होते.
  267. केव्हा निघून जावेआपत्ती ओढवल्यास, परचक्र आल्यास, भयंकर दुष्काळ पडल्यास आणि दुष्टांच्या संगतीत सापडल्यास—जो तिथून निघून जातो, तोच जगतो.
  268. कशावरून काय कळतेआचरणावरून कुळ कळते आणि बोलण्यावरून देश. आदरातिथ्यावरून स्नेह कळतो आणि शरीरावरून आहार.
  269. प्रसंगाला साजेसेजो प्रसंगाला साजेसे बोलणे, आपल्या प्रभावाला साजेशी कृपा दाखवणे आणि आपल्या शक्तीला साजेसा राग धरणे जाणतो, तोच पंडित.
  270. ज्याला लक्ष्मी सोडून जातेमळकट कपडे घालणारा, दात अस्वच्छ ठेवणारा, खादाड, कठोर बोलणारा आणि सूर्योदयाला व सूर्यास्ताला झोपून राहणारा—अशाला लक्ष्मी सोडून जाते. मग तो तिचा पती साक्षात विष्णू का असेना.
  271. कोणीच सुटलेले नाहीकोणाच्या कुळात दोष नाही? रोगाने कोणाला पीडले नाही? संकट कोणावर आले नाही? आणि कोणाचे सुख अखंड टिकले?
  272. मूर्खावर औषध नाहीअग्नी पाण्याने, ऊन छत्रीने, मदोन्मत्त हत्ती तीक्ष्ण अंकुशाने, बैल आणि गाढव काठीने, रोग औषधांनी आणि विष मंत्रप्रयोगांनी आवरता येते. शास्त्रात प्रत्येक गोष्टीवर औषध सांगितले आहे, पण मूर्खावर औषध नाही.
  273. दुष्टांचा स्वभावनिर्दयपणा, कारणाशिवाय भांडण, परधनाची आणि परस्त्रीची हाव, आणि सज्जन व आप्तांबद्दल असहिष्णुता—हे सर्व दुष्टांच्या स्वभावातच असते.
  274. खऱ्या मित्राची लक्षणेखरा मित्र पापापासून परावृत्त करतो आणि हिताकडे वळवतो; गुपित झाकतो आणि गुण प्रकट करतो; संकटात सोडून जात नाही आणि वेळेला देतो. हीच खऱ्या मित्राची लक्षणे, असे सज्जन सांगतात.
  275. दैव बलवान आहेसूर्यचंद्रांना ग्रहण लागलेले, हत्ती आणि साप बंधनात पडलेले, आणि बुद्धिमान माणसे दरिद्री असलेली पाहून माझे मत होते की दैवच बलवान आहे.
  276. हट्टी मूर्खाला कोणी समजावू शकत नाहीप्रयत्नाने रगडल्यास वाळूतूनही तेल निघेल, तहानलेला मृगजळाचे पाणीही पिईल, भटकताना कधीतरी सशाचे शिंगही सापडेल—पण हट्टी मूर्खाचे मन कोणी वळवू शकत नाही.
  277. धनाची ऊबतीच धडधाकट इंद्रिये, तेच नाव, तीच तल्लख बुद्धी, तीच वाणी. तरीही धनाची ऊब गेली की तोच माणूस क्षणात कोणी दुसराच होतो. हे खरोखर विचित्र आहे.
  278. प्रत्येकापुढे हात पसरू नकापावसाच्या थेंबांवरच जगणाऱ्या मित्रा चातका, क्षणभर लक्ष देऊन ऐक. आकाशात पुष्कळ ढग आहेत, पण सगळेच सारखे नसतात. काही पावसाने पृथ्वी भिजवतात आणि काही नुसतेच गर्जतात. ज्याला ज्याला पाहशील, त्याच्या त्याच्यापुढे दीनवाणे बोलू नकोस.
  279. दारिद्र्य डोळे उघडतेधनाच्या मदाने आंधळ्या झालेल्या दुष्टासाठी दारिद्र्य हेच उत्तम अंजन. दरिद्री झाला की तो इतर जीवांना आपल्यासारखेच पाहू लागतो.
  280. जवळच्याची किंमत नसतेमाणसांमध्ये जवळीक हेच अनादराचे कारण होते. गंगेकाठी राहणारा गंगा सोडून शुद्धीसाठी दुसऱ्या पाण्याकडे जातो.
  281. सहवासानेच नाती जुळतातजवळ राहिल्याने आणि वारंवार भेटल्याने परकाही आपला होतो. आणि दूर राहिल्याने व भेटीगाठी न झाल्याने आप्तांमधलेही प्रेम कमी होते.