- 1एकच देणगी, वेगळा उपयोगदुष्ट माणसासाठी विद्या वाद घालण्याचे साधन बनते, धन गर्व वाढवते आणि शक्ती इतरांना छळण्यासाठी वापरली जाते. सज्जन माणसासाठी हीच तिन्ही उलट काम करतात—विद्या ज्ञान देते, धन दानासाठी वापरले जाते आणि शक्ती रक्षणासाठी उपयोगी पडते.
- 2अठरा पुराणांचे सारअठरा पुराणे म्हणजे पवित्र कथांचे प्रचंड ग्रंथ. व्यासांनी त्या सर्वांचे सार एका ओळीत सांगितले: दुसऱ्याचे भले करणे हे पुण्य, आणि दुसऱ्याला पीडा देणे हे पाप.
- 3देवनिर्मित भूमीहिमालयापासून सुरू होऊन थेट दक्षिणेकडच्या समुद्रापर्यंत पसरलेली ही भूमी देवांनी स्वतः घडवली आहे. या भूमीला हिंदुस्थान म्हणतात.
- 4आदर्श आचरणाची भूमीपृथ्वीवरील सर्व लोकांनी आपापले योग्य आचरण या देशात जन्मलेल्या विद्वान ब्राह्मणांकडून शिकावे, कारण तेच येथील सर्वांत श्रेष्ठ लोक.
- 5वसुधैव कुटुंबकम्‘हा आपला, तो परका’ असा हिशेब फक्त संकुचित मनाची माणसे करतात. उदार मनाच्या लोकांसाठी सारी पृथ्वीच एक कुटुंब असते.
- 6जे धारण करते तेच धर्म‘धर्म’ हा शब्द ‘धारण’ म्हणजे आधार देणे यावरून आला आहे, कारण धर्म लोकांना धरून ठेवतो. जे लोकांना आधार देते आणि एकत्र टिकवते, तोच धर्म; यात शंका नाही.
- 7धर्मच वेगळेपण आहेखाणे, झोपणे, भीती वाटणे आणि प्रजोत्पादन—या गोष्टी पशू आणि माणूस दोघांतही समान आहेत. माणसाला विशेष बनवणारा घटक म्हणजे धर्म म्हणजेच सदाचरण; धर्महीन माणूस पशूसमानच असतो.
- 8आत्म्याशी जोडलेले प्रेममैत्रेयी, पती त्याच्यासाठी म्हणून प्रिय नसतो; तो आत्म्यासाठी, म्हणजे आपल्या अंतरीच्या चैतन्यासाठी, प्रिय असतो. मुळात आपण इतरांवर त्या आत्म्यासाठीच प्रेम करतो.
- 9हितकारी सत्यसत्य बोलणे चांगले, पण सत्यापेक्षाही हितकारक बोलणे अधिक श्रेष्ठ. जे सर्व प्राणिमात्रांचे सर्वाधिक हित करते, तेच माझ्या मते सत्य होय.
- 10जेव्हा धर्मच पुरेसा होताएके काळी ना राज्य होते ना राजा, ना शिक्षा होणारा ना शिक्षा करणारा. सर्व लोक केवळ धर्माने, म्हणजे सदाचाराने, एकमेकांचे रक्षण करत.
- 11सत्यही, प्रियहीसत्य बोलावे, आणि ते प्रिय होईल असे बोलावे. अप्रिय सत्य बोलू नये, आणि प्रिय वाटणारे खोटेही बोलू नये. हाच सनातन धर्म आहे.
- 12स्वर्गाहूनही श्रेष्ठलक्ष्मणा, सोन्याची लंकाही मला मोहात पाडत नाही. जन्म देणारी आई आणि जन्मभूमी स्वर्गाहूनही श्रेष्ठ असतात.
- 13वैर मृत्यूपर्यंतचवैर मृत्यूबरोबर संपते; आपला हेतू साध्य झाला आहे. त्याचे अंत्यसंस्कार करा; आता तो जितका तुझा, तितकाच माझाही आहे. मेलेल्या शत्रूविषयी त्याच्याच भावाला उद्देशून हे शब्द उच्चारले आहेत.
- 14खरे अलंकारकानाची शोभा कुंडलाने नव्हे, तर ऐकलेल्या ज्ञानाने; हाताची शोभा कंकणाने नव्हे, तर दानाने. दयाळू माणसाचे शरीर चंदनाच्या लेपाने नव्हे, तर परोपकाराने शोभते.
- 15थोरांची निरिच्छताउदार माणसाला धन गवताच्या काडीसारखे वाटते. शूराला मृत्यू काडीमोल वाटतो. विरक्ताला पत्नी काडीमोल वाटते. आणि ज्याला कसलीच इच्छा नाही, त्याला सारे जगच काडीमोल वाटते.
- 16सूर्यनमस्काराचे फळजे दररोज सूर्याला नमस्कार करतात, त्यांना पुढच्या हजारो जन्मांतही दारिद्र्य येत नाही.
- 17गुणांमुळे मोठेपणथोरपण आधी जन्मल्याने येत नाही; ते गुणांमुळे येते, आणि गुणच माणसाला मोठे करतात. आधी दूध, मग दही, मग तूप; तरी शेवटी येणारे तूपच सर्वांत मौल्यवान मानले जाते.
- 18थोरांची स्थिरतासूर्य उगवताना आणि मावळताना सारखाच लाल दिसतो. त्याचप्रमाणे थोर माणसे संपत्तीत आणि विपत्तीत दोन्ही वेळी सारखाच स्वभाव राखतात.
- 19शांती आणि दया सर्वश्रेष्ठशांतीसारखे तप नाही, समाधानापेक्षा मोठे सुख नाही, तृष्णेपेक्षा मोठा रोग नाही, आणि दयेपेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही.
- 20गीतेचे अमृतउपनिषदे या गायी आहेत, आणि गोपालपुत्र श्रीकृष्ण त्यांचे दूध काढतात. अर्जुन हे वासरू, ज्याच्यासाठी गायींना पान्हा फुटतो; आणि ज्ञानी लोक ते दूध पितात. ते दूध म्हणजे गीता, एक महान अमृत.
- 21प्रभाती करदर्शनबोटांच्या टोकांवर धनाची देवता लक्ष्मी राहते, हाताच्या मध्यभागी विद्येची देवता सरस्वती, आणि मुळाशी गोविंद म्हणजे श्रीकृष्ण. म्हणून सकाळी उठल्यावर आधी आपल्या हातांचे दर्शन घ्यावे.
- 22एक चूक, संयम सुटतोज्याचे कपडे आधीच मळलेले असतात, तो कुठेही बसतो, कारण त्याला आणखी डाग लागण्याची भीती नसते. तसेच ज्याचे आचरण एकदा ढळले, तो उरलेल्या चांगल्या आचरणाचीही काळजी घेणे सोडून देतो.
- 23रिकामे भांडे वाजते जास्तपूर्ण भरलेला घडा आवाज करत नाही, पण अर्धा भरलेला घडा मात्र खूप आवाज करतो. त्याचप्रमाणे खरा विद्वान व सुसंस्कारी माणूस कधी गर्व करत नाही, तर ज्यांच्यात खरे गुण नसतात तेच जास्त बडबड करतात.
- 24सर्वात मोठे आश्चर्यरोज कितीतरी जीव यमाच्या घरी जातात, तरीही मागे उरलेले कायम राहण्याची आशा धरतात. यापेक्षा मोठे आश्चर्य कोणते?
- 25चातकाचा स्वाभिमानखरा स्वाभिमानी पक्षी एकच: चातक, तो चिरंजीव होवो. चातक फक्त पावसाचे थेंब पितो. म्हणून तहानेने व्याकूळ झाला तरी तो एक तर तहानेने मरतो, नाही तर पाऊस देणाऱ्या देवराज इंद्राकडेच याचना करतो. कमी दर्जाच्या कोणापुढे तो हात पसरत नाही.
- 26साठवणारा सागर, देणारा मेघफक्त साठवत बसणारा समुद्र खाली, पाताळापर्यंत खोल पडून राहतो. पण देणाऱ्या ढगाकडे पाहा: तो जगाच्या वर गडगडत असतो.
- 27खरा धर्म कधीच विरोधी नसतोजे कर्तव्य दुसऱ्या कर्तव्याच्या आड येते, तो खरा धर्म नव्हे, तो कुधर्म आहे. कोणत्याही दुसऱ्या कर्तव्याशी ज्याचा विरोध येत नाही, तोच खरा धर्म.
- 28सर्वात दुर्मिळ गुण, औदार्यशंभरांत एक शूर जन्मतो, हजारांत एक विद्वान, आणि दहा हजारांत एक चांगला वक्ता. पण खरा दाता? तो जन्मेल, किंवा जन्मणारही नाही.
- 29विद्या पण गुण नाही, राक्षससम‘साक्षर’ हा शब्द उलटा वाचला तर ‘राक्षस’ होतो: बिघडलेला शिकलेला माणूस राक्षसच ठरतो. पण ‘सरस’ म्हणजे रसिक, प्रेमळ मनाचा; हा शब्द उलटा वाचला तरी ‘सरस’च राहतो: खरा प्रेमळ माणूस परिस्थिती कशीही उलटली तरी आपला गोडवा सोडत नाही.
- 30मूर्खतेची पाच लक्षणेमूर्ख माणसाची ओळख या पाच लक्षणांवरून होते: गर्व, कठोर बोलणे, राग, हट्टाने आपलेच म्हणणे खरे धरून राहणे, आणि इतरांच्या बोलण्याचा अनादर करणे.
- 31फळांनी नमते वृक्षफळांनी लगडलेली झाडे वाकतात, आणि गुणी माणसेही नम्र असतात. पण वाळलेली झाडे आणि मूर्ख माणसे कधीच वाकत नाहीत.
- 32नारळाच्या झाडाची कृतज्ञतानारळाचे झाड लहानपणी मिळालेल्या थोड्याशा पाण्याची आठवण ठेवते, म्हणून ते डोक्यावर मोठे ओझे वागवत आयुष्यभर लोकांना गोड पाणी देते. त्याचप्रमाणे सज्जन माणसे कधीही झालेला उपकार विसरत नाहीत.
- 33सर्पांमधील चंदनखरे सज्जन वाईट संगतीमुळे कधीच बिघडत नाहीत, जसे विषारी सर्पांनी वेढलेले चंदनाचे झाड स्वतः विषारी होत नाही.
- 34जीवनाचे दीपकसंध्याकाळचा दीप चंद्र आहे, सकाळचा दीप सूर्य आहे, त्रैलोक्याचा दीप धर्म आहे, आणि सुपुत्र आपल्या कुळाचा दीप असतो.
- 35वाणी जी सत्य ठरतेसामान्य सज्जनांचे शब्द वस्तुस्थितीला धरून असतात. प्राचीन ऋषींचे मात्र उलट होते: वस्तुस्थितीच त्यांच्या शब्दांमागे धावत असे, कारण ते जे बोलत ते खरे ठरे. म्हणूनच ऋषींचा वर किंवा शाप कधी वाया जात नसे.
- 36उपदेश देणे सोपेदुसऱ्यांना उपदेश करायची वेळ आली की सगळेच शहाणे आणि सभ्य होतात. पण स्वतःचे काम समोर आले की ते शहाणपण विसरतात.
- 37स्वाभिमान हेच खरे धनज्यांचे धन म्हणजे स्वाभिमान, तेच खरे चिरकाल जगतात. ज्यांना स्वाभिमानच नाही, त्यांना धनाचा काय उपयोग, आणि दीर्घायुष्याचा तरी काय उपयोग?
- 38ज्ञान आणि त्यागाचे सुखविद्येसारखा डोळा नाही, सत्यासारखे तप नाही, आसक्तीसारखे दुःख नाही, आणि त्यागासारखे सुख नाही.
- 39कृतीविना गोड शब्दरंगाने सुंदर पण सुगंध नसलेले फूल शोभत नाही. तसेच कृती नसलेले गोड बोलणेही शोभत नाही.
- 40अलंकारांची शिडीमाणसाचा अलंकार रूप, रूपाचा अलंकार गुण, गुणांचा अलंकार ज्ञान, आणि ज्ञानाचा अलंकार क्षमा. प्रत्येक गुणाला पुढचा गुण शोभा आणतो.
- 41सर्वात शीतल: सत्संगचंदन शीतल असते, चंद्र चंदनापेक्षाही शीतल असतो, पण चंद्र आणि चंदन या दोघांहूनही अधिक शीतलता सज्जनांच्या सहवासात मिळते.
- 42एक मन, एक हृदयतुमचे संकल्प एक असोत, तुमची हृदये एक असोत, तुमची मने एक असोत, म्हणजे तुम्ही सगळे मिळून सुखाने एकत्र राहाल.
- 43आर्याची ओळखजो करण्यायोग्य ते करतो, न करण्यायोग्य टाळतो, आणि सदाचारात स्थिर राहतो, तोच खरा आर्य, म्हणजे श्रेष्ठ माणूस, म्हटला जातो.
- 44थोरांची खरी इच्छाहलकी माणसे फक्त धन मागतात; मध्यम माणसे धन आणि मान दोन्ही; उत्तम माणसे फक्त मान. थोरांसाठी मान हेच धन.
- 45इतरांसाठी जगणेनद्या आपले पाणी स्वतः पीत नाहीत, आणि झाडे आपली फळे स्वतः खात नाहीत. ढग आपल्या पावसाने पिकलेले धान्य स्वतः खात नाहीत. तसेच सज्जनांची संपत्ती इतरांच्या भल्यासाठीच असते.
- 46स्वतःमधील स्वर्ग-नरकक्रोध म्हणजे साक्षात यमराज, आणि तृष्णा म्हणजे नरकातील भयंकर वैतरणी नदी. विद्या म्हणजे इच्छा पूर्ण करणारी कामधेनू, आणि संतोष म्हणजे स्वर्गातील नंदनवन.
- 47लोभ, विनाशाचे मूळलोभ हेच सर्व पापांचे आणि संकटांचे मूळ आहे; लोभातूनच वैर निर्माण होते आणि अतिरेकी लोभ माणसाच्या विनाशाला कारणीभूत ठरतो.
- 48योग्याचे निर्भय कुटुंबधैर्य त्याचा पिता, क्षमा माता, आणि शांती आयुष्यभराची पत्नी. सत्य त्याचा पुत्र, दया बहीण, आणि मनाचा संयम भाऊ. जमीन हीच त्याची शय्या, दिशा हीच वस्त्रे, आणि ज्ञानाचे अमृत हेच भोजन. मित्रा, ज्याचे कुटुंब असे आहे, त्या योग्याला भीती कशाची?
- 49सत्संगाने उन्नतीथोर माणसांच्या सहवासाने कोणाची उन्नती होत नाही? कमळाच्या पानावर टिकलेला साधा पाण्याचा थेंबसुद्धा मोत्यासारखा शोभून दिसतो.
- 50एक भीती, दोन वाटादोघांनाही गरिबीची भीती असते. म्हणून मूर्ख काहीच दान करत नाही, तर शहाणा मुक्त हस्ते दान करतो, कारण त्याला वाटते की जो कधी देत नाही, तो पुढच्या जन्मी दरिद्री होतो.
- 51खरे जगणे म्हणजे कायज्याच्या जगण्यामुळे इतर अनेक जण जगतात, तोच खऱ्या अर्थाने जगतो. नाहीतर कावळासुद्धा आपल्या चोचीने स्वतःचे पोट भरतोच.
- 52खरी संपत्तीदानासारखा दुसरा ठेवा नाही, आणि लोभासारखा पृथ्वीवर दुसरा शत्रू नाही. शीलासारखे दुसरे भूषण नाही, आणि संतोषासारखे दुसरे धन नाही.
- 53शब्दांची जखमआगीने जळालेले जंगल पुन्हा उगवते, कुऱ्हाडीने तोडलेले जंगलही पुन्हा वाढते, पण कठोर शब्दांनी झालेली जखम मात्र कधीच भरून येत नाही.
- 54दोन निरुपयोगी जीवगळ्यात जड दगड बांधून पाण्यात बुडवावेत असे दोन लोक आहेत: दान न करणारा श्रीमंत, आणि कष्ट व संयम न करणारा गरीब.
- 55चिंता हीच चिताचिता आणि चिंता यांत केवळ एका बिंदूचा फरक आहे - चिता मृतदेह जाळते, पण चिंता मात्र जिवंत माणसालाच जाळत राहते.
- 56माणसाच्या वेषातील पशूज्यांच्याकडे विद्या नाही, तप नाही, दान नाही, ज्ञान नाही, शील नाही, गुण नाही आणि धर्मही नाही - ते या मृत्युलोकात पृथ्वीवर केवळ भार आहेत, ते माणसाच्या रूपात पशूसारखे वावरतात.
- 57वंदनीय व्यक्तीज्यांचा चेहरा प्रसन्न, हृदय दयाळू आणि वाणी अमृतासारखी गोड असते, आणि ज्यांचे प्रत्येक काम दुसऱ्यांच्या भल्यासाठी असते, त्यांना कोण वंदन करणार नाही?
- 58मूर्खतेची लक्षणेजो न बोलावता आत जातो, न विचारता खूप बडबडतो आणि अविश्वासू व्यक्तीवर विश्वास ठेवतो, तो मूढ आणि हीन माणूस असतो.
- 59त्यागातून उपभोगहे सारे, या बदलत्या जगात जे जे काही हलते-चालते आहे, ते सर्व ईश्वराने व्यापलेले आहे. म्हणून त्याचा त्यागाने उपभोग घ्या: काहीही आपले म्हणून घट्ट धरू नका. कोणाच्याही धनाचा लोभ धरू नका.
- 60संपत्तीचा सदुपयोगदुर्जनाचे धन त्याचा गर्व वाढवते, आणि त्याचे बळ दुसऱ्यांना त्रास देण्यासाठी असते. सज्जन मात्र धन आणि बळ दोन्ही नेहमी दानासाठी आणि रक्षणासाठी तयार ठेवतो.
- 61मन, वाणी, कृतीची एकताजसे मन असते तशी वाणी असते, जशी वाणी असते तशी कृती असते. सज्जनांच्या मनात, वाणीत आणि कृतीत नेहमी एकरूपता असते.
- 62महात्म्यांची लक्षणेसंपत्तीसोबत विवेक, विद्येसोबत नम्रता आणि सत्तेसोबत सौजन्य - हीच थोर व्यक्तींची खरी ओळख आहे.
- 63दान देण्याची पद्धतआपल्यापेक्षा श्रेष्ठांचा मान राखावा: असे ब्राह्मण आले, तर त्यांना आसन देऊन विश्रांती द्यावी. आणि दान देताना श्रद्धेने द्यावे; श्रद्धा नसेल तर देऊ नये. भरभरून द्यावे, नम्रपणे द्यावे, आदरयुक्त भीतीने द्यावे, आणि समजुतीने व सद्भावाने द्यावे.
- 64थोरांचे मनवज्रापेक्षाही कठोर आणि फुलापेक्षाही कोमल - थोर, असामान्य लोकांचे मन खरोखर कोण जाणू शकेल?
- 65संसाराची दोन गोड फळेहा संसार विषवृक्षासारखा आहे, पण त्याला केवळ दोनच गोड फळे आहेत - सुंदर सुभाषितांचा आस्वाद आणि सज्जनांची संगत.
- 66धर्माची दहा लक्षणेधैर्य, क्षमा, संयम, चोरी न करणे, पवित्रता, इंद्रियनिग्रह, बुद्धी, विद्या, सत्य आणि क्रोध नसणे: ही धर्माची दहा लक्षणे आहेत.
- 67खरी वाक्पटुताखरी वाक्पटुता म्हणजे शब्द मोजके आणि अर्थपूर्ण असणे, खूप बोलणे नव्हे.
- 68श्रेय आणि प्रेयश्रेय म्हणजे हिताचे आणि प्रेय म्हणजे गोड वाटणारे; ही दोन्ही प्रत्येक माणसासमोर येतात. शहाणा माणूस दोन्हींची नीट पारख करतो आणि प्रेयापेक्षा श्रेय निवडतो. मंदबुद्धी माणूस मात्र मिळवण्याच्या आणि राखण्याच्या हव्यासापोटी प्रेय निवडतो.
- 69मैत्रीची दृष्टीसर्व प्राण्यांनी मला मित्राच्या नजरेने पाहावे. मीही सर्व प्राण्यांना मित्राच्या नजरेने पाहावे. आपण सर्वांनी एकमेकांना मित्राच्या नजरेने पाहावे.
- 70धर्माचे सारधर्माचे सार ऐका आणि ऐकल्यावर ते मनात कोरून ठेवा - जे स्वतःला प्रतिकूल वाटते, ते इतरांशी कधीही करू नये.
- 71सत्य एकच, नावे अनेकत्या एकालाच लोक इंद्र, मित्र, वरुण, अग्नी म्हणतात; तोच सुंदर पंखांचा दिव्य पक्षी गरुत्मान. जे खरोखर आहे ते एकच; ज्ञानी त्याला अनेक नावांनी संबोधतात: अग्नी, यम, मातरिश्वा. इंद्र देवांचा राजा, अग्नी अग्निदेव, यम मृत्यूचा देव आणि मातरिश्वा म्ह…
- 72सर्व काही पाहत असतेसूर्य, चंद्र, वारा, अग्नी, आकाश, पृथ्वी, पाणी, आपले स्वतःचे हृदय, यम, दिवस आणि रात्र, पहाट आणि सांज, आणि स्वतः धर्म: हे सारे माणसाचे वागणे जाणतात. कोणतेही कर्म साक्षीविना घडत नाही.
- 73स्वार्थ आणि परमार्थजगात जे दुःखी आहेत, ते स्वतःच्या सुखाची इच्छा धरतात म्हणून दुःखी आहेत. आणि जे सुखी आहेत, ते दुसऱ्यांच्या सुखाची इच्छा धरतात म्हणून सुखी आहेत.
- 74शुद्धीचे चार मार्गपाण्याने शरीर शुद्ध होते, सत्याने मन शुद्ध होते. विद्या आणि तप यांनी आत्मा शुद्ध होतो, आणि ज्ञानाने बुद्धी शुद्ध होते.
- 75नम्रतेचे फळजो नेहमी वडीलधाऱ्यांना आदराने नमस्कार करतो आणि त्यांची सेवा करतो, त्याचे आयुष्य, विद्या, कीर्ती आणि बळ ही चारही वाढतात.
- 76कधीही न सोडावेत असे सहा गुणमाणसाने हे सहा गुण कधीही सोडू नयेत: सत्य, दान, कष्टाळूपणा, मत्सर न करणे, क्षमा आणि धैर्य.
- 77वृक्षांसारखे सज्जनझाडे स्वतः उन्हात उभी राहून इतरांना सावली देतात, आणि त्यांची फळेही इतरांसाठीच असतात - अगदी तशीच सज्जन माणसे स्वतः त्रास सोसूनही इतरांच्या भल्यासाठी झटतात.
- 78खरा ‘पुरुष’ कोणजो सुपात्री दान देतो, गुणांवर प्रेम करतो, आपल्याकडचे आप्तांना वाटून देतो, शास्त्रे जाणतो आणि रणांगणात लढतो, त्यालाच खरा ‘पुरुष’ म्हणतात.
- 79मुक्तीहूनही मोठी करुणामला राज्य नको, स्वर्ग नको, जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून मुक्तीही नको. दुःखाने होरपळणाऱ्या जीवांची पीडा दूर व्हावी, एवढीच माझी इच्छा आहे.
- 80पित्याची प्रतिज्ञा सर्वोपरिचंद्राची शोभा त्याला सोडून जावो, हिमालय आपले हिम टाकून देवो, सागर आपला किनारा ओलांडो; पण मी माझ्या वडिलांची प्रतिज्ञा मोडणार नाही. येथे एक पुत्र बोलतो आहे: वडिलांनी दिलेले वचन पाळण्यासाठी त्याला वनवासात जावे लागले.
- 81जसे अन्न, तशी संततीदिवा अंधार खातो आणि त्यातून त्याच्यासारखीच काळी काजळी जन्मते. तसेच माणूस जसे अन्न खातो, तशी त्याची संतती होते.
- 82सुख-दुःखात समताज्याने स्वतःला जिंकले आहे आणि जो शांत आहे, त्याच्या ठायी परमात्मा स्थिर राहतो: थंडी-उष्णतेत, सुख-दुःखात आणि मान-अपमानातही.
- 83खरे सौंदर्य गुणांतकोकिळेचे सौंदर्य तिचा स्वर, आणि स्त्रीचे सौंदर्य तिचे पतिव्रत्य. कुरूप माणसाचे सौंदर्य त्याची विद्या, आणि तपस्व्यांचे सौंदर्य त्यांची क्षमा. कोकिळा दिसायला साधी, काळी असते; तिचा गळा हेच तिचे सौंदर्य.
- 84धर्मासाठी उशीर नकोआयुष्य चंचल आहे, म्हणून धर्माचरणाला कोणताही काळ अवेळी नसतो. मृत्यूने जणू आपले केस धरले आहेत, असे समजून धर्माचरण करावे.
- 85पद नव्हे, गुण मोठेमाणूस आपल्या गुणांमुळे थोरवी मिळवतो, उंच आसनावर बसल्याने नाही. कावळा जरी राजवाड्याच्या कळसावर बसला, तरी तो गरुड बनतो का?
- 86पाहून चालावे, गाळून प्यावेपाऊल टाकावे ते नजरेने पाहून; पाणी प्यावे ते कापडाने गाळून; बोलावे ते सत्याने शुद्ध करून; आणि वागावे ते शुद्ध मनाने.
- 87असत्याकडून सत्याकडेमला असत्याकडून सत्याकडे ने. अंधाराकडून प्रकाशाकडे ने. मृत्यूकडून अमरत्वाकडे ने.
- 88सात माताजन्मदात्री आई, गुरुपत्नी, ब्राह्मणी, राजपत्नी, गाय, पालनपोषण करणारी दाई, आणि पृथ्वी - या सात मातांचा दर्जा दिला जातो आणि त्यांचा आदर करावा.
- 89इंद्रियसंयम हाच मार्गइंद्रियांवर ताबा नसणे हाच संकटांचा मार्ग सांगितला आहे, आणि त्यांच्यावर विजय मिळवणे हाच समृद्धीचा मार्ग आहे. आता कोणत्या मार्गाने जायचे हे ज्याचे त्याने ठरवावे.
- 90ओबडधोबड काव्य, पवित्र नामज्या रचनेत अनंताची, म्हणजे परमेश्वराची, महिमा गाणारी नावे असतात, ती लोकांची पापे धुऊन टाकते, मग तिचे श्लोक कितीही ओबडधोबड असोत. सज्जन ती ऐकतात, गातात आणि म्हणतात. मोल नावाला असते, रचनेच्या सफाईला नाही.
- 91उपकार स्मरणी, अपकार विस्मरणीइतरांनी केलेले उपकार नेहमी लक्षात ठेवावेत आणि त्यांनी केलेला अपकार विसरून जावा. चांगल्या कामात तत्परता दाखवावी आणि वाईट कामात विलंब करावा.
- 92इच्छा कधीच शमत नाहीउपभोगाने इच्छा कधीच शांत होत नाही. तूप घातल्यावर अग्नी जसा अधिकच भडकतो, तशी ती अधिकच वाढते.
- 93शत्रूचेही स्वागतघरी आलेल्या शत्रूचेही योग्य आदरातिथ्य करावे. झाड आपल्याला तोडायला आलेल्या लाकूडतोड्यावरूनही आपली सावली काढून घेत नाही.
- 94कर्म कर्त्याचा पाठलाग करतेहजारो गाईंमधून वासरू जसे आपल्याच आईला शोधून काढते, तसे माणसाने पूर्वी केलेले कर्म बरोबर त्याच्याचपर्यंत पोहोचते.
- 95स्थिर फक्त धर्म आणि कीर्तीया जगात जीवन अस्थिर आहे, धन आणि तारुण्यही अस्थिर आहे, मुलगे आणि पत्नीसुद्धा कायमस्वरूपी नाहीत. फक्त दोनच गोष्टी स्थिर राहतात - धर्म आणि कीर्ती.
- 96चंदनाचा परोपकारमुळांशी साप, शेंड्यावर पक्षी, फांद्यांवर माकडे आणि फुलांवर भुंगे: हेच चंदनाचे नवल, की त्याचा प्रत्येक भाग कोणाच्या ना कोणाच्या उपयोगी पडतो. तसेच सज्जनांचे सारे वैभव परोपकारासाठीच असते.
- 97रोजचे आत्मपरीक्षणमाणसाने रोज आपल्या वागण्याकडे पाहावे आणि स्वतःला विचारावे: ‘आज मी पशूंसारखा वागलो की सज्जनांसारखा?’
- 98चंदनासारखा दुर्मिळ सज्जनप्रत्येक डोंगरात माणिक नसते, जुन्या समजुतीतला मोती प्रत्येक हत्तीच्या मस्तकात नसतो, आणि प्रत्येक वनात चंदन नसते. तसेच सज्जनही सगळीकडे भेटत नाहीत.
- 99एक सत्य, अनेक मार्गगाई अनेक रंगांच्या असतात, पण त्यांचे दूध एकाच रंगाचे असते. तसेच धर्माची रूपे अनेक असली, तरी परम तत्त्व एकच असते.
- 100सर्व जल एका सागरातआकाशातून पडलेले पाणी जसे शेवटी सागरालाच जाऊन मिळते, तसा कोणत्याही देवाला केलेला नमस्कार केशवाकडे, म्हणजे विष्णूकडे, पोहोचतो.
- 101विवेक सोडू नकोसहे हंसा, दूध आणि पाणी वेगळे करण्याबद्दल तुझी ख्याती आहे. तूच त्यात आळस करू लागलास, तर आज जगात तुझ्या कुळाचे हे व्रत दुसरे कोण पाळेल? येथे हंस म्हणजे बरे-वाईट ओळखण्याची देणगी लाभलेला माणूस.
- 102पाप बुद्धीचा नाश करतेवारंवार केलेले पाप बुद्धीचा नाश करते. आणि ज्याची बुद्धी नष्ट झाली, तो सतत पापच करत राहतो.
- 103पुण्य बुद्धी वाढवतेवारंवार केलेले पुण्य बुद्धी वाढवते. आणि ज्याची बुद्धी वाढली, तो सतत पुण्यच करत राहतो.
- 104तीन दुर्मिळ वरदानेया तीन गोष्टी दुर्लभ आहेत आणि देवांच्या कृपेनेच मिळतात: मनुष्यजन्म, मोक्षाची तळमळ, आणि महापुरुषाचा आश्रय.
- 105आजचे कर्म, मृत्यूनंतरची शांतीदिवसा असे करावे की रात्री सुखाने राहता येईल; आणि आयुष्यभर असे करावे की मृत्यूनंतरही सुखाने राहता येईल.
- 106स्वतःचा दोष न दिसणेदुर्जन दुसऱ्यांचे मोहरीच्या दाण्याएवढे दोषही बरोबर पाहतो. पण स्वतःचे बेलफळाएवढे दोष डोळ्यांसमोर असूनही त्याला दिसत नाहीत.
- 107कोण काय हिरावून घेतेवृद्धत्व सौंदर्य हिरावते, आशा धैर्य हिरावते, मृत्यू प्राण हिरावतो, आणि मत्सर धर्माचरण हिरावतो. क्रोध ऐश्वर्य नष्ट करतो, दुर्जनांची संगत चारित्र्य बिघडवते, वासना लज्जा हिरावते, पण अभिमान मात्र सर्वस्वच हिरावून घेतो.
- 108दुर्मिळ गुणफार थोडे लोक गुण ओळखतात, फार थोडे गरिबांवर प्रेम करतात. फार थोडे दुसऱ्यांच्या कामी झटतात, आणि फार थोडे दुसऱ्याच्या दुःखाने दुःखी होतात.
- 109चारित्र्याचे रक्षण करामाणसाने प्रयत्नपूर्वक आपल्या आचरणाचे रक्षण करावे, कारण धन तर येत-जात असते. धन गमावलेला माणूस खरोखर हरलेला नसतो, पण ज्याचे चारित्र्य नष्ट झाले तो मात्र खरोखरच उद्ध्वस्त झालेला असतो.
- 110सुखहीन धनदुसऱ्यांना त्रास देऊन, धर्माचे उल्लंघन करून आणि स्वतःचा स्वाभिमान गमावून मिळवलेले धन कधीही सुख देऊ शकत नाही.
- 111जाणूनही न करता येणेमला धर्म कळतो, पण त्याकडे माझा कल नाही. अधर्मही कळतो, पण त्यापासून मी दूर होऊ शकत नाही.
- 112योग्य मार्गाने मिळालेले थोडेही खूपदुसऱ्यांना त्रास न देता, दुर्जनांच्या संगतीत न जाता, आणि सज्जनांचा मार्ग न सोडता जे काही मिळते, ते कितीही थोडे असले तरी खरोखर खूप असते.
- 113उपदेश सोपा, आचरण कठीणदुसऱ्यांना उपदेश करताना शहाणपण दाखवणे सगळ्यांनाच सोपे असते. स्वतः धर्माप्रमाणे वागणे मात्र एखाद्याच महात्म्याला जमते.
- 114कोणाचीच साथ कायम नाहीराजा, या जगात कोणीही कोणासोबत कायमचा राहत नाही; स्वतःच्या देहाचीही साथ कायम नसते. मग पत्नी, मुले यांची काय कथा?
- 115आत्म्याचे श्रेष्ठत्वइंद्रिये शरीरापेक्षा श्रेष्ठ आहेत, असे म्हणतात; इंद्रियांपेक्षा मन श्रेष्ठ, मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ. आणि बुद्धीच्याही पलीकडे आहे तो आत्मा.
- 116इच्छांपलीकडील शांतीनद्यांचे पाणी समुद्रात सतत येत राहते, तरी तो भरलेला आणि आपल्या जागी स्थिर राहतो. तसेच ज्याच्यात सर्व इच्छा येऊन मिसळतात पण तो ढळत नाही, त्यालाच शांती मिळते; इच्छांच्या मागे धावणाऱ्याला नाही.
- 117मनःशांतीची चार सूत्रेसुखी लोकांशी मैत्री, दुःखी लोकांबद्दल करुणा, गुणी लोकांबद्दल आनंद आणि दुर्गुणी लोकांबद्दल उपेक्षा हा भाव ठेवल्याने मन प्रसन्न व निर्मळ राहते.
- 118मान-अपमानात समभावजो सन्मान मिळाल्यावर हुरळून जात नाही आणि अपमान झाल्यावर संतापत नाही, तसेच रागातही कठोर बोलत नाही - तोच खरा सज्जन मानला जातो.
- 119ज्ञानी सदैव स्थिरशोकाची हजारो आणि भीतीची शेकडो कारणे रोज रोज मूर्खाच्या मनात शिरतात; ज्ञानी माणसाच्या मनात नाही.
- 120अज्ञान्याची दीर्घ रात्रजागणाऱ्याला रात्र लांब वाटते, थकलेल्याला वाट लांब वाटते. तसाच खरा धर्म न जाणणाऱ्या मूर्खांचा जन्म-मृत्यूचा फेरा लांबच लांब असतो.
- 121कर्तव्य कधीही सोडू नयेप्राण गेला तरी जे करू नये ते कधीही करू नये; आणि जे करावे तेच कधीही सोडू नये - हाच सनातन धर्म आहे.
- 122इच्छेची साखळीमाणूस विषयांचा सतत विचार करत राहिला, की त्यांच्याविषयी आसक्ती निर्माण होते. आसक्तीतून इच्छा जन्मते, आणि इच्छा अडली की तिच्यातून क्रोध.
- 123प्राणरक्षा हाच श्रेष्ठ यज्ञएका पारड्यात हजारो उत्तम दक्षिणा दिलेले सारे यज्ञ, दुसऱ्या पारड्यात रोगाने भयभीत झालेल्या एका जीवाचे प्राण वाचवणे. दुसरे पारडे जड ठरते.
- 124खरी दृष्टीजो परस्त्रीला आईसमान, परधनाला मातीच्या ढेकळासमान आणि सर्व प्राण्यांना स्वतःसमान पाहतो, तोच खऱ्या अर्थाने पाहतो.
- 125सुख-दुःखाचे चाकसुख जसे येईल तसे स्वीकारावे आणि दुःखही तसेच स्वीकारावे, कारण सुख आणि दुःख चाकाप्रमाणे फिरत राहतात - दोन्हींपैकी काहीच कायमचे टिकत नाही.
- 126‘माझे’ आणि ‘माझे नाही’दोन अक्षरांचा शब्द म्हणजे मृत्यू, आणि तीन अक्षरांचे शब्द म्हणजे शाश्वत ब्रह्म. ती दोन अक्षरे म्हणजे ‘मम’, ‘माझे’; आणि तीन म्हणजे ‘न मम’, ‘माझे नाही’. ‘हे माझे’ म्हणणारा मृत्यूच्या बंधनात अडकतो, तर ‘हे माझे नाही’ म्हणणारा कधीही न मरणाऱ्या तत…
- 127राम भक्तीराजांमधले रत्न राम सदा विजयी होतो; लक्ष्मीपती रामाला मी भजतो. रामाने राक्षसांची सेना मारली; त्या रामाला माझा नमस्कार. रामाहून श्रेष्ठ आश्रय नाही; मी रामाचा दास आहे. माझे मन सदैव रामाच्या ठायी लीन राहो. हे रामा, माझा उद्धार कर. संस्कृतमध्ये…
- 128हनुमान वंदनाज्यांची गती मनासारखी आणि वेग वाऱ्यासारखा आहे, जे जितेंद्रिय आणि बुद्धिमंतांत श्रेष्ठ आहेत, ते वायुपुत्र, वानरसेनेचे प्रमुख, श्रीरामांचे दूत हनुमान; मी त्यांना शरण जातो.
- 129सदाचाराचे महत्त्वसदाचाराने दीर्घ आयुष्य लाभते, सदाचाराने हवी तशी संतती मिळते, सदाचाराने अक्षय धन मिळते आणि सदाचार दुर्दैवाचा नाश करतो.
- 130नारळ आणि बोरसज्जन माणसे नारळासारखी असतात: वरून कठीण, पण आत गोड. इतर लोक बोरासारखे असतात: फक्त वरून आकर्षक, आत मात्र कठीण बी.
- 131महाजनांचा मार्गतर्काला ठाम आधार नसतो, शास्त्रे वेगवेगळे सांगतात, आणि ज्याचे वचन अंतिम मानावे असा एकही मुनी नाही. धर्माचे खरे तत्त्व जणू खोल गुहेत दडलेले आहे; ते कोणालाच स्पष्ट दिसत नाही. म्हणून थोर लोक ज्या वाटेने गेले, तीच खरी वाट.
- 132संयमाची शांतीखरे बोलणारा सुखाने झोपतो. तसेच जपून खर्च करणारा, हितकारक आणि मोजके खाणारा, आणि इंद्रियांवर ताबा असलेला माणूसही सुखाने झोपतो.
- 133धर्मातील समतोलधर्माविरुद्ध असलेले धन आणि सुख सोडून द्यावे. ज्या धर्मकृत्याचा शेवट दुःखात होतो किंवा ज्याची लोक निंदा करतात, तेही सोडावे. उदाहरणार्थ, इतके दान करणे की आपल्याच घरच्यांना उपाशी राहावे लागेल.
- 134स्वतःचे दोष न दिसणेदुसऱ्यांचे दोष सांगण्यात प्रत्येकजण नेहमीच तरबेज असतो. स्वतःचे दोष मात्र कोणाला दिसत नाहीत, आणि कळले तरी माणूस स्वतःचीच समजूत घालतो.
- 135देण्याने सन्मान, साठवण्याने नाहीसन्मान देण्याने मिळतो, संपत्ती साठवण्याने नाही. पाणी पावसाच्या रूपाने देऊन टाकणारे ढग आकाशात उंच असतात, तर पाणी फक्त साठवून ठेवणारे समुद्र खाली राहतात.
- 136शब्दांनी दुखवू नयेस्वतः दुःखात असतानाही दुसऱ्याच्या मर्मावर घाव घालू नये, आणि कोणाचे वाईट करण्याचा विचार मनात आणू नये. ज्या शब्दांनी दुसरा भेदरून जाईल, असे शब्द कधी बोलू नयेत. असे शब्द बोलणाऱ्यासाठी स्वर्गाचे दार बंद होते.
- 137मन आवरणे सर्वात कठीणहे सज्जना, समुद्र पिऊन टाकणे, प्रचंड मेरू पर्वत उपटणे, अग्नी गिळणे, या सर्वांपेक्षाही मनावर ताबा मिळवणे कठीण आहे.
- 138शांत हृदय, मुक्त मनज्याचे मन विषयसुखांमागे धावत नाही आणि ज्याचे हृदय शांत, शीतल आहे, त्याला सारे जग मित्र असते. मोक्ष त्याच्या हाताच्या तळव्यावर असतो.
- 139क्षमेचे शस्त्रज्याच्या हातात क्षमेचे शस्त्र आहे, त्याचे दुष्ट माणूस काय बिघडवू शकतो? जशी गवत नसलेल्या जमिनीवर पडलेली आग आपोआप विझते, तसाच क्षमाशील माणसावर केलेला राग आपोआप शमतो.
- 140साठवण नको, उपयोग कराधन दान करावे आणि उपभोगावे, साठवू नये. मधमाश्यांकडे पाहा: त्या मध साठवतात आणि तो दुसरेच घेऊन जातात.
- 141खरे सार्थक दिवसहे रामा, थोर लोकांच्या सहवासात आणि सेवेत गेलेले दिवसच खरे प्रकाशमान असतात; बाकीचे सारे दिवस आंधळे आणि अंधारलेले असतात.
- 142मनातील न्यायाधीशमृतांचा न्याय करणारा राजा यम तुझ्या हृदयातच, तुझ्या अंतर्मनाच्या रूपाने राहतो. त्याच्याशी तुझा वाद नसेल, तुझे मन स्वच्छ असेल, तर पाप धुण्यासाठी गंगेला किंवा कुरुक्षेत्राला जाण्याची गरज नाही.
- 143सावलीतील वाटसरूएखादा वाटसरू झाडाच्या सावलीत काही वेळ थांबतो, विश्रांती घेतो आणि पुढे निघून जातो. इतर जीवांशी होणाऱ्या आपल्या भेटीही तशाच असतात: वाटेतला मुक्काम, कायमचे घर नव्हे.
- 144निंदेपासून दूर राहाएकाच कृतीने सारे जग वश करायचे असेल, तर परनिंदेच्या शेतात चरणाऱ्या गाईला आवर घाल. संस्कृतमध्ये ‘गो’ या शब्दाचा अर्थ गाय आणि वाणी असा दोन्ही आहे; ती गाय म्हणजे आपली जीभ.
- 145गुण आपोआप प्रकट होतातमाणसात खरे गुण असतील तर ते आपोआप दिसतात. कस्तुरीचा सुगंध सिद्ध करायला शपथ घ्यावी लागत नाही.
- 146क्षणभंगुर भेटमहासागरात दोन लाकडे वाहत येऊन एकत्र येतात आणि पुन्हा दूर जातात. जीवांच्या भेटीही तशाच असतात; कितीही प्रिय नाते असले तरी ते काही काळापुरतेच असते.
- 147पुण्य हेच रक्षकजंगलात, युद्धात, शत्रू, पाणी किंवा अग्नीच्या मध्ये, समुद्रात किंवा डोंगरमाथ्यावर — झोपलेला, बेसावध किंवा संकटात असलेला माणूसही, त्याने पूर्वी केलेल्या पुण्यकर्मांमुळेच सुरक्षित राहतो.
- 148पापाचे फळपाप पिकत नाही तोपर्यंत मूर्खाला ते मधासारखे गोड वाटते. ते पिकले की मात्र त्याच्या वाट्याला दुःखच येते.
- 149जिभेवर विजयइतर इंद्रिये जिंकली तरी जीभ जिंकेपर्यंत माणूस जितेंद्रिय होत नाही. चवीची लालसा जिंकली की सर्व काही जिंकले जाते.
- 150चिंतेच्या पलीकडेफक्त दोघेच चिंतामुक्त होऊन परमानंदात बुडालेले असतात: काहीही न कळणारे भोळे लहान मूल, आणि सत्त्व, रज, तम या प्रकृतीच्या तिन्ही गुणांच्या पलीकडे गेलेला ज्ञानी.
- 151कटू शब्दांची जखममर्मस्थानी बाण लागलेल्या माणसालाही इतक्या वेदना होत नाहीत, जितक्या दुष्टांचे कठोर शब्द काळजात रुतल्यावर होतात.
- 152समाधान हीच खरी संपत्तीवल्कले नेसलेला एक वनवासी एका श्रीमंताला म्हणतो: आम्ही इथे वल्कलांत समाधानी आहोत, तुम्ही रेशमी वस्त्रांत. आपले समाधान सारखेच; त्यात फरक असा काही नाही. ज्याची तृष्णा अमर्याद, तोच खरा गरीब. मन तृप्त असेल तर कोण श्रीमंत आणि कोण गरीब?
- 153सज्जनांचे दर्शनतीर्थांचे पाणी आणि माती-दगडाच्या देवमूर्ती माणसाला शुद्ध करायला बराच काळ घेतात; पण साधुपुरुषाचे केवळ दर्शनच त्याच क्षणी शुद्ध करते.
- 154करुणेशिवाय ज्ञान अपूर्णजो ब्राह्मण सर्वांना समान लेखतो आणि शांत असतो, पण दीनदुःखितांकडे पाठ फिरवतो, त्याचे ब्रह्मतेजही फुटक्या घड्यातून पाणी गळावे तसे गळून जाते.
- 155सर्वोच्च दान आणि देवताअन्न-पाण्याच्या दानापेक्षा मोठे दान नाही, द्वादशीपेक्षा मोठी तिथी नाही, गायत्रीपेक्षा श्रेष्ठ मंत्र नाही, आणि आईपेक्षा मोठे दैवत नाही.
- 156संकटातही सन्मार्गजंगलातील सिंह मांसाहारी असल्याने भुकेला असूनही कधी गवत खात नाही. त्याचप्रमाणे कुलीन माणसे संकटात सापडली तरी हलक्या दर्जाची कृत्ये करत नाहीत.
- 157स्वभाव कधीच बदलत नाहीसज्जन माणूस संकटात सापडला तरी आपला स्वभाव सोडत नाही, जसा कापूर अग्नीचा स्पर्श होताच अधिकच दरवळतो.
- 158कर्म शुद्धीसाठी, विचार सत्यासाठीकर्म हे मनाच्या शुद्धीसाठी असते, सत्याच्या प्राप्तीसाठी नाही. सत्याची जाणीव केवळ विचार आणि चिंतनानेच होते, कोट्यवधी कर्मांनीही होत नाही.
- 159महात्म्यांचे स्वाभाविक गुणसंकटात धैर्य, भरभराटीत क्षमाशीलता, सभेत वाक्पटुत्व, युद्धात पराक्रम, कीर्तीची आवड आणि विद्येचे व्यसन - हे सर्व गुण महान आत्म्यांमध्ये उपजतच असतात.
- 160गरजेपुरतेच खरे हक्कप्राण्याचा खरा हक्क फक्त पोट भरण्यापुरताच असतो. जो त्यापेक्षा जास्तीचा लोभ धरतो, तो चोरासारखाच असून शिक्षेस पात्र ठरतो.
- 161समदृष्टीत सर्वत्र सुखजेव्हा माणूस कोणत्याही प्राण्याचे वाईट चिंतत नाही आणि सर्वांकडे समान दृष्टीने पाहतो, तेव्हा त्याच्यासाठी सर्व दिशा सुखमय होतात.
- 162शब्दांपेक्षा कृती श्रेष्ठशरद ऋतूत ढग गडगडतात पण बरसत नाहीत, तर पावसाळ्यात न गडगडता शांतपणे बरसतात. त्याचप्रमाणे हलका माणूस खूप बोलतो पण काहीच करत नाही, तर सज्जन न बोलताच आपले काम करून दाखवतो.
- 163आई-वडिलांचे न फिटणारे ऋणहे शरीर, ज्यामुळे जीवनातील सर्व उद्दिष्टे साध्य होतात, ते आई-वडिलांनी जन्माला घातले आणि वाढवले आहे. माणूस शंभर वर्षे जगला तरी त्यांचे हे ऋण कधीच फेडू शकत नाही.
- 164सत्यातच अमरत्वअमृत आणि मृत्यू दोन्ही याच शरीरात वसलेले आहेत. मोहामुळे माणूस मृत्यूला प्राप्त होतो, तर सत्यामुळे तो अमरत्व प्राप्त करतो.
- 165सार्थक जन्मच खरा जन्मया फिरत्या संसारात जो मरतो तो पुन्हा जन्मतोच. पण खरा जन्म त्याचाच, ज्याच्या जन्माने त्याचे कुळ उन्नत होते.
- 166गुण खरे, देखावा खोटाखऱ्या गुणांसाठी प्रयत्न करावेत, आडंबराचा काय उपयोग? दूध न देणारी गाय केवळ गळ्यात घंटा बांधल्याने चांगल्या किमतीत विकली जात नाही.
- 167सज्जनाचा शब्द, दगडावरची रेघदुष्ट माणसाने शपथ घेऊन सांगितलेली गोष्टही पाण्यावर लिहिलेल्या अक्षरांसारखी असते. पण सज्जन माणसाने सहज बोललेली गोष्टही दगडावर कोरलेल्या अक्षरांसारखी टिकाऊ असते.
- 168घडायला कष्ट, बिघडायला क्षणडोंगरावर एखादी शिळा चढवायला मोठे परिश्रम लागतात, पण खाली ढकलायला एक क्षण पुरतो. माणसाचेही तसेच आहे: गुण त्याला कष्टाने वर नेतात, पण दोष क्षणात खाली आणतात.
- 169मेघही सज्जनचढग समुद्राचे खारे पाणी पिऊन पृथ्वीवर गोड पाण्याचा वर्षाव करतात. सदैव परोपकारात रमलेल्या या मेघांना सज्जन का म्हणू नये?
- 170तेलाविना तेवणारे दीपउत्तम माणसे रत्नदीपांसारखी, म्हणजे स्वतःच्या तेजाने उजळणाऱ्या रत्नांसारखी असतात. ती सदैव लोकहितात मग्न असतात; त्यांना तेल, पात्र किंवा नवी वात लागत नाही. यातील प्रत्येक शब्द दुहेरी आहे. स्नेह म्हणजे तेल आणि प्रेमही, पात्र म्हणजे भांडे आणि य…
- 171उथळ पाण्याला खळखळाट फारअथांग पाण्यात संचार करणारा मोठा रोहू मासा कधी गर्व करत नाही, पण अंगठाभर पाण्यातली छोटी मासोळी मात्र फडफड करत राहते. क्षुद्र माणसे थोडेसे मिळाले तरी फार मिरवतात.
- 172गर्जेल तो पडेल कायजी माणसे फार बोलतात, ती काम फार थोडे करतात. ती शरद ऋतूतल्या ढगांसारखी असतात—नुसती गर्जतात, बरसत नाहीत.
- 173याचनेपेक्षा जीभ छाटलेली बरीअतिशय धारदार तलवारीने जिभेचे दोन तुकडे झालेले बरे, पण स्वाभिमान सोडून ‘द्या, द्या’ असे म्हणणे बरे नाही.
- 174महात्म्यांचे अजब चरित्रमहात्म्यांचे वागणे किती विलक्षण असते. ते संपत्तीला गवताच्या काडीइतकीही किंमत देत नाहीत, आणि तरीही तिच्या भाराने वाकतात. गवताला वजन कुठे असते? त्यांना वाकवते ती नम्रता; धनाने ते गर्विष्ठ नव्हे, अधिक नम्र होतात.
- 175‘मे-मे’ करणारा बोकड‘माझे अन्न, माझे वस्त्र, माझी पत्नी, माझे नातेवाईक’ असे ‘मे-मे’ करत राहणाऱ्या माणसाला कालरूपी लांडगा बोकडासारखा उचलून नेतो. संस्कृतमध्ये ‘मे’ म्हणजे ‘माझे’, आणि बोकडाचे ओरडणेही ‘मे-मे’ असेच असते.
- 176सदाचार म्हणजे कायआचाराचे नियम पाळलेच नाहीत तर मलिनता येते, आणि त्यांचा अतिरेक केला तर मूर्खपणा. आचाराला विचाराची जोड मिळाली, तोच सदाचार.
- 177दोन्ही हातांना सुगंधओंजळीतली फुले दोन्ही हातांना सारखाच सुगंध देतात. संस्कृतमध्ये फुलांना ‘सुमन’ म्हणतात, आणि सज्जनांनाही. सज्जनांचे प्रेमही असेच असते: डाव्या-उजव्या हातासारखे, जवळच्या सर्वांवर सारखेच.
- 178सोने वितळते, गवत नाहीसज्जन अतिशय रागावले तरी योग्य उपायाने मृदू होतात, नीच माणसे मात्र होत नाहीत. कठीण सोनेही वितळवण्याचा उपाय आहे, पण गवताच्या काडीला वितळवण्याचा उपाय नाही.
- 179खरे जगणे कोणाचेया जगात स्वतःसाठी कोण जगत नाही? पण जो परोपकारासाठी जगतो, तोच खऱ्या अर्थाने जगतो.
- 180आचार हाच परम धर्मसदाचार हाच श्रेष्ठ धर्म, सदाचार हेच श्रेष्ठ तप आणि सदाचार हेच श्रेष्ठ ज्ञान आहे. सदाचाराने काय साध्य होत नाही?
- 181दोन डोळे, एक जीभबोलण्याच्या दुप्पट पाहावे, असा विधात्याचा संकेत आहे. म्हणूनच त्याने माणसाला डोळे दोन दिले, पण जीभ एकच दिली.
- 182सोने खणखणत नाहीउत्तम माणूस फार बोलत नाही, अधमच जास्त बडबडतो. सोन्याचा आवाज काशाच्या भांड्यासारखा खणखणीत होत नाही.
- 183क्षमेचे सामर्थ्यक्षमा हे दुर्बलांचे बळ आहे आणि बलवानांचे भूषण. क्षमेने सारे जग वश होते—क्षमेने काय साध्य होत नाही?
- 184कुळाचा मान, स्वतःचे वैभवसमाजात चांगली प्रतिष्ठा हवी असेल, तर ज्या कुळात जन्मलात त्याचा मान सदैव राखा. पण स्वतः कमावलेले वैभव हवे असेल, तर स्वतः गुणवान आणि शीलवान व्हा.
- 185मेघाची निर्हेतुक करुणाकोणत्याही कारणाशिवाय करुणा करणारा हा मेघ पृथ्वीवर पाणी बरसला नाही, तर नव्या वेलींना पालवी, फुले आणि फळे कोठून येणार?
- 186सत्संग सर्व काही देतोकल्पवृक्ष फक्त कल्पिलेलेच देतो, कामधेनू फक्त इच्छिलेलेच देते, चिंतामणी फक्त चिंतिलेलेच देतो. पण सज्जनांची संगत सर्व काही देते.
- 187वर्तमानात जगाहोऊन गेलेल्याचा शोक करू नये आणि भविष्याची चिंता करू नये. शहाणी माणसे वर्तमानकाळाला धरूनच वागतात.
- 188गुण स्वतःच दूत होतातसज्जन दूर राहत असले तरी त्यांचे गुणच त्यांचे दूत बनतात. केवड्याचा सुगंध आला की भुंगे आपणहून त्याच्याकडे येतात.
- 189हंसाची शुभ्रतागंगेचे पाणी शुभ्र आणि यमुनेचे पाणी काजळासारखे काळे. तरीही हे राजहंसा, दोन्हींत डुंबूनही तुझी शुभ्रता तशीच राहते—ना वाढते, ना घटते. सज्जन परिस्थितीनुसार बदलत नाहीत.
- 190दोर कापू नकाबंधू, पूर्ण समृद्धी मिळाली तरी गुणांचा अनादर करू नकोस. भरलेला घडाही गुण म्हणजे दोर तुटताच विहिरीत तळाशी जातो; ‘गुण’ या एकाच शब्दाचा अर्थ सद्गुण आणि दोर असा दोन्ही आहे.
- 191चंदन, ऊस आणि सोनेचंदन कितीही वेळा घासले तरी सुगंधच देते. ऊस कितीही वेळा कापला तरी गोडच लागतो. सोने कितीही वेळा तापवले तरी त्याची झळाळी वाढतेच. उत्तम माणसांचा स्वभाव प्राण गेला तरी बिघडत नाही.
- 192मन प्रसन्न तर जग प्रसन्नमन प्रसन्न असेल तर सारे जग प्रसन्न दिसते; मन खिन्न असेल तर सारे जग खिन्न. म्हणून सुख हवे असेल तर आधी स्वतःचे मन प्रसन्न ठेवण्याचा प्रयत्न करा.
- 193नद्यांचा संदेश‘मानवांनो, आपले जीवन नेहमी दुसऱ्यांसाठी देऊन टाका’—जणू हाच संदेश सांगण्यासाठी नद्या आपले जीवन, म्हणजे पाणी, देत समुद्राकडे वाहत जातात.
- 194त्याग हाच श्रेष्ठ गुणत्याग हा एकच गुण खरा प्रशंसनीय आहे, बाकी गुणांच्या राशींची काय गरज? त्यागामुळेच या जगात पशू, दगड आणि झाडेही पूजली जातात.
- 195कशाने काय शोभतेदारिद्र्य शांतपणे सोसले तर शोभते, आणि कुरूपता चांगल्या स्वभावाने. साधे अन्न गरम असल्याने चांगले लागते आणि साधे कपडे स्वच्छ असल्याने शोभतात.
- 196देणाऱ्याचा हात वरदेणारा आणि मागणारा यांतला फरक त्यांच्या हातांनीच दिसतो—मागणाऱ्याचा हात खाली असतो आणि देणाऱ्याचा वर.
- 197चंद्राचा स्वतःचा डागचंद्र सारे जग उजळून टाकतो, मग स्वतःवरचा डाग का पुसत नाही? हे प्रसिद्धच आहे—परहितात रमलेल्या सज्जनांना स्वतःच्या कामाची फारशी पर्वा नसते.
- 198भावातच देवदेव ना लाकडात आहे, ना दगडात, ना मातीच्या मूर्तीत. देव भावात वसतो, म्हणून भाव हाच खरा महत्त्वाचा.
- 199धीर पुरुष न्यायमार्ग सोडत नाहीतनीतिनिपुण लोक निंदा करोत वा स्तुती, लक्ष्मी येवो अथवा मर्जीप्रमाणे निघून जावो, मरण आज येवो वा युगांनंतर—धीर पुरुष न्यायाच्या मार्गावरून एक पाऊलही ढळत नाहीत.
- 200सर्वश्रेष्ठ दानभूमिदान, सुवर्णदान, गोदान आणि अन्नदानही तितके मोठे नाही, जितके अभयदान. सर्व दानांत अभयदानालाच महादान म्हटले आहे.
- 201आशेचा अंत कोणी गाठलानिर्धनाला शंभर हवेत, शंभरवाल्याला हजार, आणि हजारवाल्याला लाख. लखपतीला राजा व्हायचे असते, राजाला चक्रवर्ती, चक्रवर्तीला देवांचा राजा इंद्र, इंद्राला ब्रह्मदेवाचे पद, ब्रह्मदेवाला शंकराचे आणि शंकराला विष्णूचे. आशेच्या टोकापर्यंत कोण पोहोचला आ…
- 202चांदणे सर्वांच्या घरीसज्जन गुणहीन प्राण्यांवरही दया करतात. चंद्र चांडाळाच्या झोपडीवरूनही आपले चांदणे काढून घेत नाही.
- 203हाताचे आणि मस्तकाचे भूषणपरोपकार करणे हेच हाताचे खरे भूषण, आणि पूज्य व्यक्तींना नमस्कार करणे हे मस्तकाचे भूषण.
- 204पशूचे कातडेही उपयोगी पडतेजो माणूस कोणावर उपकार करत नाही, त्याच्या जगण्याचा धिक्कार असो. पशूंचे तर कातडेसुद्धा दुसऱ्यांच्या उपयोगी पडते.
- 205संकटातही अढळप्रलयकाळी वाऱ्याच्या तडाख्यांनी पर्वतही हलतात. पण धीर पुरुषांची निश्चल बुद्धी घोर संकटातही ढळत नाही.
- 206अग्नीत पडलेले चंदनमाणसाने प्राण गेला तरी दुसऱ्यांचे हित करावे. चंदन अग्नीत टाकले तरी सर्व दिशा सुगंधितच करते.
- 207शरीर पुन्हा पुन्हा मिळत नाहीधन पुन्हा मिळेल, मित्र पुन्हा मिळेल, पत्नी पुन्हा मिळेल आणि जमीनही पुन्हा मिळेल. हे सर्व पुन्हा मिळू शकते, पण हे शरीर पुन्हा पुन्हा मिळत नाही.
- 208बोलण्यात कसली गरिबीप्रिय बोलण्याने सर्व प्राणी संतुष्ट होतात. म्हणून नेहमी गोडच बोलावे—बोलण्यात कसली कंजुषी?
- 209प्रत्येक अतिथी आदरणीयबालक असो, वृद्ध असो वा तरुण—जो कोणी घरी येईल त्याचा आदरसत्कार करावा. अतिथी सर्वांनाच पूजनीय आहे.
- 210ज्याला जे हवे ते द्यावेभ्यालेल्याला अभय द्यावे, रोग्याला औषध, विद्यार्थ्याला विद्या आणि भुकेल्याला अन्न द्यावे.
- 211दुःखानंतरचे सुखदुःखानंतर मिळालेले सुख अधिक गोड लागते. उन्हात होरपळलेल्यालाच झाडाची सावली विशेष सुख देते.
- 212क्रोध कातेसारखा टाकणेसाप जशी जीर्ण झालेली कात टाकतो, तसा जो उसळलेला क्रोध क्षमेने दूर करतो, तोच खरा पुरुष म्हटला जातो.
- 213सागराची व्यर्थ गर्जनावाऱ्याने लाटा उसळवणाऱ्या हे सागरा, तुझ्या गर्जनेचा धिक्कार असो. तुझ्याच काठावर तहानलेला वाटसरू विहीर कुठे आहे ते विचारतो, कारण तुझे पाणी खारट. जे मोठेपण कोणाच्या उपयोगी पडत नाही, त्याचा काय अभिमान?
- 214दुःख दूर करणाऱ्या तीन गोष्टीसुभाषितांचा रसास्वाद, सज्जनांची संगत आणि विवेकी राजाची सेवा—या तीन गोष्टी दुःखाचे निर्मूलन करतात.
- 215कलियुग त्याचे काय करणारज्याचे हृदय दयेने भरलेले, ज्याची वाणी सत्याने भूषित आणि ज्याचा देह परहितासाठी झटणारा, त्याचे कलियुग काय वाकडे करणार?
- 216वाढतो-घटतो तो चंद्रचसंपत्तीही थोरांनाच मिळते आणि आपत्तीही थोरांवरच येते. वाढतो आणि क्षीण होतो तो चंद्रच, तारकांचा समूह कधीच नाही.
- 217लोण्याहूनही मऊसज्जनाचे हृदय लोण्यासारखे असते असे कवी म्हणतात, पण ते खरे नाही. लोणी स्वतःला ताप लागल्यावर वितळते, तर सज्जनाचे मन दुसऱ्याच्या देहाचा ताप पाहून द्रवते.
- 218संतोष हेच परम धनसाप वारा पिऊन जगतात, तरी दुर्बल नसतात. रानहत्ती वाळलेले गवत खाऊन बलवान होतात. श्रेष्ठ मुनी कंदमुळे आणि फळांवर दिवस काढतात. संतोष हाच माणसाचा सर्वात मोठा ठेवा.
- 219संतोषाचे अमृतसंतोषरूपी अमृताने तृप्त झालेल्या शांतचित्त माणसांना जे सुख मिळते, ते धनाच्या लोभाने इकडेतिकडे धावणाऱ्यांना कोठून मिळणार?
- 220हा देह परोपकारासाठीझाडे परोपकारासाठी फळतात, नद्या परोपकारासाठी वाहतात, गाई परोपकारासाठी दूध देतात. हे शरीरही परोपकारासाठीच आहे.
- 221हीच खरी पूजाशहाण्या माणसाने कोणत्याही प्रकारे, कोणत्याही प्राण्याला संतोष द्यावा. हेच ईश्वराचे पूजन होय.
- 222माळेतला दोरागुणवंतांच्या संगतीने सामान्य माणसालाही गौरव मिळतो. फुलांच्या माळेच्या संगतीमुळे दोराही मस्तकावर धारण केला जातो.
- 223माणसाला उजळवणारे आठ गुणआठ गुण माणसाला तेजस्वी करतात: प्रज्ञा, सुशीलता, संयम, विद्या, पराक्रम, मितभाषण, यथाशक्ती दान आणि कृतज्ञता.
- 224सज्जन काय करत नाहीसज्जन कोणी घेतलेल्या व्रताबद्दल वाद घालत नाही, विवेकाला विरोध करत नाही, सत्याकडे संशयानेच पाहत नाही, नम्रता सोडत नाही. तो गुणांचा अपमान करत नाही, चांगल्या कामात आडकाठी आणत नाही आणि धर्माला विरोध करत नाही.
- 225कशाने कशाला शोभागुणांमुळे रूप शोभते आणि चांगल्या वर्तनामुळे कुळाला मान मिळतो. विद्या काही साध्य करते तेव्हा शोभते, आणि धन उपभोगले जाते तेव्हा.
- 226धर्माचा संचय कराशरीरे अनित्य आहेत, वैभवही शाश्वत नाही, आणि मृत्यू नेहमी जवळच उभा आहे. म्हणून धर्माचा संचय करत राहावे.
- 227गुणी आणि गुणग्राहीगुणहीन माणूस गुणवंताला ओळखत नाही, आणि गुणवान दुसऱ्या गुणवंतांचा मत्सर करतो. स्वतः गुणी असून इतरांच्या गुणांवर प्रेम करणारा सरळ माणूस विरळाच.
- 228मन, वाणी आणि कृतीत एकरूपदुष्टांच्या मनात एक, बोलण्यात दुसरे आणि कृतीत तिसरेच असते. महात्म्यांच्या मनात, बोलण्यात आणि कृतीत एकच गोष्ट असते.
- 229सर्वात हास्यास्पद गोष्टदुर्जनाने स्वतःच सज्जनाला 'दुर्जन' म्हणावे, यापेक्षा जास्त हास्यास्पद गोष्ट या जगात दुसरी नाही.
- 230काहीच नसण्याचे अनंत धन‘माझे धन अनंत आहे, कारण माझे स्वतःचे असे काहीच नाही. संपूर्ण मिथिला नगरी जळाली, तरी माझे काही जळत नाही.’ असे मिथिलेचा राजा म्हणतो.
- 231निंदेत कोणाला आनंदसज्जनाला दुसऱ्यांची निंदा केल्यावर पश्चात्ताप होतो, तर दुर्जन दुसऱ्यांची निंदा करून खूश होतो.
- 232बरोबर येतात फक्त दोन गोष्टीमेलेल्या माणसाचे धन दुसराच भोगतो, आणि त्याचे शरीर पक्षी व अग्नी खाऊन टाकतात. परलोकी तो फक्त दोन गोष्टींसह जातो—आपले पुण्य आणि पाप.
- 233एकच वाणी, दोन परिणामचांगल्या प्रकारे बोललेली वाणी अनेक प्रकारचे कल्याण करते. तीच वाणी वाईट प्रकारे बोलली तर, हे राजा, अनर्थाला कारण होते.
- 234अपमान अमृत, सन्मान विषतत्त्व जाणणाऱ्याने अपमानाने अमृतासारखे तृप्त व्हावे, आणि विवेकी माणसाने सन्मानापासून विषासारखे नेहमी दूर राहावे.
- 235धनाचा स्वामी, इंद्रियांचा दासजो धनाचा स्वामी आहे पण इंद्रियांचा स्वामी नाही, तो इंद्रियांवर ताबा नसल्यामुळे आपल्या ऐश्वर्यापासून भ्रष्ट होतो.
- 236कोणाला कशाचे सर्वात मोठे भयकनिष्ठ माणसांना उपजीविका जाण्याचे भय असते आणि मध्यमांना मरणाचे. पण उत्तम पुरुषांना सर्वात मोठे भय अपमानाचे असते.
- 237दुःखावरचे औषधकाही उपाय दिसत असेल तर शोक न करता प्रतिकार करावा. दुःखावरचे औषध हेच की त्याचे सतत चिंतन करू नये.
- 238श्रद्धा पापातून सोडवतेअश्रद्धा हे सर्वात मोठे पाप आणि श्रद्धा ही पापातून मुक्त करणारी. श्रद्धावान माणूस साप जशी जुनी कात टाकतो तसे पाप टाकून देतो.
- 239हजार यज्ञांहून सत्य श्रेष्ठएक हजार अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य यांना तराजूत तोलले. हजार अश्वमेधांपेक्षा सत्यच श्रेष्ठ ठरले.
- 240चांगला शब्द हळूही उजळतोखोटा शब्द मोठ्याने उच्चारला तरी लवकर विरून जातो. पण चांगला शब्द हळू उच्चारला तरी जगात उजळत राहतो.
- 241उलटे जगअरेरे, किती खेदाची गोष्ट—हे जग किती उलटे आहे. ज्या गोष्टीची सज्जनाला लाज वाटते, त्याच गोष्टीने दुर्जन खूश होतो.
- 242आधी स्वतःला जिंकाराजाने नेहमी आधी स्वतःला जिंकावे, मग शत्रूंना. ज्याने स्वतःवर विजय मिळवला नाही, तो राजा शत्रूंना कसा जिंकणार?
- 243आधी स्वतःला सुधाराजो स्वतःला शिस्त न लावता, इंद्रियांच्या अधीन असताना दुसऱ्यांना सुधारू पाहतो, त्याला लोक हसतात.
- 244आशा पर्वताहूनही मोठीवृक्षांनी भरलेल्या पर्वतापेक्षाही आशा मोठी असे मी मानतो, हे राजा, आकाशापेक्षाही मोठी. खरे तर ती मोजताच येत नाही.
- 245शिंगासारखी वाढणारी तृष्णाहरणाचे शिंग त्याच्या वाढीबरोबर वाढत जाते. माणसाची हावही तशीच—तिला काही मर्यादा नाही.
- 246कोणी न ऐकलेली हाक‘मी दोन्ही हात उंचावून ओरडून सांगतो आहे, पण कोणी माझे ऐकत नाही. धर्मापासूनच अर्थ आणि काम दोन्ही मिळतात—मग धर्माचे पालन का केले जात नाही?’
- 247वडीलधारे आल्यावर उठून उभे राहावेवडीलधारे जवळ आले की तरुणाचे प्राण जणू वर उसळून निघून जातात. उठून उभे राहून नमस्कार केल्याने ते त्याला परत मिळतात. म्हणून तरुणांनी वडीलधाऱ्यांसाठी नेहमी उठून उभे राहावे.
- 248क्षमेचा एकच दोषक्षमाशील माणसांचा एकच दोष असतो, दुसरा नाही—ते क्षमा करतात म्हणून लोक त्यांना दुबळे समजतात.
- 249चंचल मनाला आवरणेमन चंचल आणि आवरायला कठीण आहे यात शंका नाही. पण सततच्या अभ्यासाने आणि वैराग्याने ते ताब्यात आणता येते.
- 250धैर्याची नावहे जीवन म्हणजे एक नदी, जिचे पाणी म्हणजे पाच इंद्रिये आणि जिच्यात काम-क्रोधरूपी मगरी आहेत. धैर्याची नाव करून जन्ममरणाचे अवघड घाट तरून जा.
- 251कीर्ती आणि अपकीर्तीकीर्ती आईप्रमाणे माणसाला या जगात जिवंत ठेवते. अपकीर्ती माणूस जिवंत असतानाच त्याचे जीवन नष्ट करते.
- 252कृतघ्नाला प्रायश्चित्त नाहीकृतघ्न माणसाला यश कोठून, प्रतिष्ठा कोठून, सुख कोठून? कृतघ्नावर कोणी विश्वास ठेवत नाही, आणि कृतघ्नतेला प्रायश्चित्त नाही.
- 253तरुणपणीच धर्म आचरावाआज कोणाचा मृत्यूकाळ येईल हे कोण जाणतो? म्हणून तरुणपणीच धर्मशील व्हावे, कारण जीवन खरोखर अनित्य आहे.
- 254तीन शास्तेसंयमी माणसांना गुरू वळण लावतो, दुष्टांना राजा शिक्षा करतो. पण जे लपून पाप करतात, त्यांना सूर्यपुत्र यम शिक्षा करतो.
- 255चार दारांचे रक्षणचार दारांवर नीट पहारा हवा: जननेंद्रिय, पोट, दोन हात आणि चौथी वाणी. जो कामवासना, खाण्याचा हव्यास, दुसऱ्याचे हिरावू पाहणारे हात आणि बेताल बोलणे आवरतो, तोच खरा धर्म जाणतो.
- 256दोन लांडगेम्हातारपण आणि मृत्यू दोन लांडग्यांसारखे सर्व प्राण्यांना खाऊन टाकतात—बलवान असोत वा दुर्बल, लहान असोत वा मोठे.
- 257अटळ गोष्टीचा शोक करू नयेजन्मलेल्याचा मृत्यू निश्चित आहे, आणि मेलेल्याचा जन्म निश्चित आहे. म्हणून जे टाळता येत नाही, त्याबद्दल तू शोक करू नयेस.
- 258शीलाने सर्व काही जिंकले जातेचांगल्या कपड्यांतला माणूस सभा जिंकतो. ज्याच्याकडे गाई आहेत, त्याची गोडधोड खाण्याची हौस भागते, कारण घरी दूध-तूप असते. वाहन असलेला रस्ता जिंकतो. पण शीलवानाने तर सर्वच जिंकलेले असते.
- 259तृष्णा म्हातारी होत नाहीम्हातारे होणाऱ्या माणसाचे केस जीर्ण होतात, दात जीर्ण होतात, डोळे आणि कानही जीर्ण होतात. फक्त तृष्णाच जीर्ण होत नाही.
- 260कधीही न संपणाऱ्या चार गोष्टीबसायला गवताचे आसन, टेकायला जागा, प्यायला पाणी आणि चौथी गोड वाणी—सज्जनांच्या घरी पाहुण्याला या चार गोष्टी कधीच कमी पडत नाहीत.
- 261नरकाची तीन दारेआत्म्याचा नाश करणारी नरकाची तीन दारे आहेत—काम, क्रोध आणि लोभ. म्हणून या तिन्हींचा त्याग करावा.
- 262तीन पावलांचे व्रतमाणसाचे सर्वोत्तम व्रत फक्त तीन गोष्टींत सांगितले आहे: कोणाचा द्रोह करू नये, दान द्यावे आणि सत्य बोलावे.
- 263एका शब्दात चार मार्गएका शब्दात सांगायचे तर दक्षता हा धर्माचा मार्ग, दान हा यशाचा मार्ग, सत्य हा स्वर्गाचा मार्ग आणि शील हा सुखाचा मार्ग.
- 264दानाबरोबर गोड शब्दगोड शब्दांशिवाय दिलेले दान कोणालाही आनंद देत नाही—ते तोंडीलावण्याशिवाय वाढलेल्या जेवणासारखे असते.
- 265अंतरीचे वनसंयमी माणसाला अरण्याची काय गरज? आणि असंयमी माणसाला अरण्याचा काय उपयोग? संयमी जिथे राहतो, तेच त्याचे अरण्य आणि तोच त्याचा आश्रम.
- 266शोभा देणारी दोन कामेमाणूस या जगात दोन गोष्टी केल्याने शोभतो: कधीही कठोर न बोलणे आणि दुष्टांचा आदर न करणे.
- 267वाया जाणाऱ्या चार गोष्टीजे दिले जात नाही आणि भोगलेही जात नाही, ते धन काय कामाचे? ज्याने शत्रूला रोखता येत नाही, ते बळ काय कामाचे? ज्याने धर्माचरण होत नाही, ती विद्या काय कामाची? आणि जो जितेंद्रिय नाही, तो आत्मा काय कामाचा?
- 268प्रत्येक प्रकारातले सर्वोत्तमभाग्यांमध्ये सर्वोत्तम म्हणजे कौशल्य, धनांमध्ये सर्वोत्तम म्हणजे विद्या, लाभांमध्ये श्रेष्ठ म्हणजे आरोग्य आणि सुखांमध्ये सर्वोत्तम म्हणजे संतोष.
- 269कुळ नव्हे, आचरणआचरणहीन माणसाच्या बाबतीत कुळाला काही किंमत नाही. हलक्या कुळात जन्मलेल्यांमध्येही आचरणच श्रेष्ठत्व देते.
- 270फक्त दोष जाणण्याची उत्सुकतापापी मनाची माणसे दुसऱ्यांचे चांगले गुण जाणून घेण्यास तितकी उत्सुक नसतात, जितकी त्यांचे अवगुण जाणून घेण्यास.
- 271सभा कशाला म्हणावेजिथे वडीलधारे नाहीत ती सभा नव्हे. जे धर्माची बाजू घेऊन बोलत नाहीत ते वडीलधारे नव्हेत. ज्यात सत्य नाही तो धर्म नव्हे, आणि ज्यात कपट मिसळले आहे ते सत्य नव्हे.
- 272गंगेच्या डोहासारखा शांतजो सन्मानाने हुरळत नाही आणि अपमानाने जळत नाही, जो गंगेच्या डोहासारखा अक्षुब्ध राहतो, त्यालाच पंडित म्हणतात.
- 273अधर्म हळूहळू फळतोजमिनीत बी पेरताच पीक येत नाही, तसा केलेला अधर्म लगेच फळत नाही. तो हळूहळू फिरून येतो आणि कर्त्याची मुळेच कापून टाकतो.
- 274शहाण्याचे मनपंडित बुद्धीची माणसे अप्राप्य गोष्टीची इच्छा करत नाहीत, नष्ट झालेल्याचा शोक करत नाहीत आणि संकटांत गोंधळून जात नाहीत.
- 275आपले कर्म आपणच भोगतोकोणीही दुसऱ्याच्या पुण्याचे किंवा पापाचे फळ भोगत नाही. तो जसे कर्म करतो, तसेच फळ त्याला मिळते.
- 276आईसारखी सावली नाहीआईसारखी सावली नाही, आईसारखा आधार नाही, आईसारखे रक्षण नाही आणि आईसारखे प्रिय कोणी नाही.
- 277सत्याहून श्रेष्ठ काही नाहीसत्यासारखा धर्म नाही, सत्याहून श्रेष्ठ काही नाही. आणि या जगात असत्याहून अधिक घातक असेही काही नाही.
- 278खरे स्नाननुसते अंग पाण्याने भिजले म्हणून कोणी न्हालेला ठरत नाही. ज्याने संयमात स्नान केले तोच खरा न्हालेला; तोच आतून-बाहेरून शुद्ध.
- 279कर्ज नाही, तो सुखीस्वतःच्या घरी नुसती पालेभाजी शिजवणारा, तीही पाचव्या-सहाव्या दिवशीच, असा माणूसही जर त्याच्यावर कर्ज नसेल आणि त्याला परगावी राहावे लागत नसेल, तर सुखी असतो.
- 280एकच भोक पुरेसेमाणसाच्या पाच इंद्रियांपैकी एकाही इंद्रियाला भोक असेल, तर त्याची प्रज्ञा पखालीच्या भोकातून पाणी गळावे तशी गळून जाते.
- 281जिथे मान उरला नाही, तिथे राहू नयेजिथे आधी सन्मान मिळाला आणि नंतर अपमान, ते ठिकाण स्वाभिमानी माणसाने सोडून द्यावे—अपमान करणारा पुन्हा मान देऊ लागला तरीही.
- 282एकालाही पुरेसे नाहीरत्नांनी भरलेली संपूर्ण पृथ्वी, सोने, पशू आणि स्त्रिया—हे सर्व एका माणसालाही पुरेसे नाही. असे जाणून शांत व्हावे.
- 283दोन प्रकारचे औषधमनाचे दुःख प्रज्ञेने आणि शरीराचे दुःख औषधाने दूर करावे. हेच ज्ञानाचे सामर्थ्य; लहान मुलासारखे हतबल होऊन दुःख सोसत बसू नये.
- 284पहिला उपकार सर्वात मोठापरतफेड म्हणून कितीही उपकार केला, तरी तो आधी उपकार करणाऱ्याच्या बरोबरीचा ठरत नाही. एक जण केलेल्याच्या बदल्यात करतो, तर दुसऱ्याने कारणाशिवायच केले होते.
- 285हजारो आईवडीलजन्मजन्मांतरीच्या या संसारात आपण हजारो आईवडील आणि शेकडो मुले आणि पत्नी अनुभवल्या. ती येतात आणि जातात, आणि पुढेही दुसरी येत-जात राहतील.
- 286शोकाने दुःख दुप्पटजो होऊन गेलेल्याचा—मेलेल्याचा किंवा हरवलेल्याचा—शोक करत राहतो, त्याला दुःखातून दुःखच मिळते आणि तो दोन अनर्थ ओढवून घेतो.
- 287थोडा वेळ रडून परततातलोक मृत शरीर लाकूड किंवा मातीच्या ढेकळासारखे टाकून देतात. थोडा वेळ रडतात आणि मग पाठ फिरवून निघून जातात.
- 288मुनी कोणकेवळ मौन पाळल्याने कोणी मुनी होत नाही, आणि अरण्यात राहिल्यानेही नाही. जो स्वतःचे खरे स्वरूप जाणतो, त्यालाच श्रेष्ठ मुनी म्हणतात.
- 289देणारा कधी मरत नाहीमागणारा जणू मरतोच, पण देणारा कधीही मरत नाही. देणारा मागणाऱ्यालाही जीवन देतो आणि स्वतःलाही.
- 290तृष्णा संपल्याचे सुखया जगातले कामसुख आणि स्वर्गातले महान सुख, ही दोन्ही तृष्णा नष्ट झाल्याच्या सुखाच्या सोळाव्या कलेचीही बरोबरी करू शकत नाहीत.
- 291सभा गप्प राहते तेव्हाजिथे पाहणाऱ्यांच्या देखत अधर्म धर्माला आणि असत्य सत्याला मारते, तिथले सभासद स्वतःच नष्ट होतात.
- 292जेव्हा जेव्हा धर्माला ग्लानी येतेजेव्हा जेव्हा धर्माला ग्लानी येते आणि अधर्म बळावतो, तेव्हा तेव्हा मी, परमेश्वर, स्वतःला प्रकट करतो.
- 293कासवाप्रमाणेकासव जसे आपले अवयव सर्व बाजूंनी आत ओढून घेते, तसे जेव्हा माणूस आपली इंद्रिये विषयांपासून आवरून घेतो, तेव्हा त्याची प्रज्ञा स्थिर होते.
- 294फळांनी लगडलेल्या झाडासारखापिकलेल्या फळांच्या झाडाजवळ यावे तसे सर्व प्राणी ज्या पुरुषाच्या आधाराने जगतात, त्याचेच जीवन सार्थक.
- 295मृत्युशय्येची कसोटीजीवन अनिश्चित आहे. म्हणून ज्या कृत्यामुळे अंथरुणाला खिळल्यावर पश्चात्ताप होईल, असे कृत्य सुरुवातीपासूनच करू नये.
- 296स्वतःचाच चोरजो आतून एक आहे आणि स्वतःला वेगळेच दाखवतो, त्याने कोणते पाप केले नाही? तो स्वतःचाच चोर आहे.
- 297शरीररूपी रथप्राण्यांचे शरीर हा रथ आणि अंतरात्मा हा त्याचा सारथी म्हटला आहे. इंद्रिये हे घोडे आणि कर्मांना दिशा देणारी बुद्धी हा लगाम.
- 298सर्वात कठीण संयमवाणीचा संयम सर्वात कठीण मानला आहे, कारण फार बोलताना प्रत्येक शब्द अर्थपूर्ण आणि ऐकण्याजोगा ठेवणे कोणालाही शक्य नसते.
- 299तीन मदविद्येचा मद, धनाचा मद आणि तिसरा उच्च कुळाचा मद—हे गर्विष्ठांना धुंद करतात. पण सज्जनांना याच विद्या, धन आणि कुळामुळे अधिकच संयम येतो.
- 300आरसा पाहीपर्यंतकुरूप माणूस जोपर्यंत आरशात स्वतःचे तोंड पाहत नाही, तोपर्यंत स्वतःला इतरांपेक्षा अधिक देखणा समजतो.
- 301देवांना दोष देणेवाईट दशा आल्यावर अडाणी माणूस देवांना फार दोष देतो, पण स्वतःच्या कर्मांतले दोष ओळखत नाही.
- 302न दिसणारी पाऊलवाटआकाशात पक्ष्यांची आणि पाण्यात माशांची वाट जशी दिसत नाही, तशी पुण्यवंतांची गती दिसत नाही.
- 303पूर्वकर्म पाठ सोडत नाहीमाणूस झोपला की ते बरोबर झोपते, उभा राहिला की बरोबर उभे राहते, धावला की मागे धावते—त्याचे पूर्वी केलेले कर्म.
- 304शील हेच प्रधानमाणसात शील हेच प्रधान. ज्याचे शील नष्ट झाले, त्याला जगण्याचा काही उपयोग नाही, ना धनाचा, ना आप्तांचा.
- 305स्वधर्मच श्रेष्ठस्वधर्म म्हणजे आपले स्वतःचे कर्तव्य. तो उणा असला तरी उत्तम रीतीने आचरलेल्या परधर्मापेक्षा श्रेष्ठ. स्वधर्मात मरणेही श्रेयस्कर; परधर्म भयावह असतो.
- 306पाण्यावरचे बुडबुडेजन्मलेल्या प्राण्यांच्या सर्व संयोगांचा शेवट निश्चितपणे वियोगातच होतो. पाण्यावरच्या बुडबुड्यांसारखे ते निर्माण होतात आणि नाहीसे होतात.
- 307जात नव्हे, हे गुणसत्य, संयम, तप, दान, अहिंसा आणि धर्मनिष्ठा—हेच माणसाला सिद्धी मिळवून देतात, जात किंवा कुळ नव्हे.
- 308कुटिलता आणि सरळपणासर्व कुटिलता हा मृत्यूचा मार्ग आणि सरळपणा हा ब्रह्मपदाचा मार्ग. जाणायचे ते एवढेच; बाकी बडबडीने काय साधणार?
- 309प्रत्येक गोष्टीचा शेवटसर्व संचयांचा शेवट क्षयात, सर्व उन्नतींचा शेवट पतनात. सर्व संयोगांचा शेवट वियोगात आणि जीवनाचा शेवट मरणात.
- 310यथाशक्ती दानहजार असलेला शंभर देतो, शंभर असलेला दहा देतो, आणि कोणी फक्त पाणीच देऊ शकतो. प्रत्येकाने आपल्या शक्तीप्रमाणे दिले, तर सर्वांना सारखेच पुण्य मिळते.
- 311अपराजित मनानेसुख असो वा दुःख, प्रिय असो वा अप्रिय—जे जे प्राप्त होईल ते अपराजित मनाने स्वीकारावे.
- 312आळीपाळीने सर्व येतेसुख आणि दुःख, उत्कर्ष आणि ऱ्हास, लाभ आणि हानी, मरण आणि जीवन—हे सर्व आळीपाळीने सर्वांना स्पर्श करतात. म्हणून धीर पुरुषाने हर्षही करू नये आणि शोकही करू नये.
- 313दुसऱ्याच्या मांसाने आपले मांसजो इतर प्राण्यांचे मांस खाऊन स्वतःचे मांस वाढवू पाहतो, त्याच्याहून हीन कोणी नाही, आणि त्याच्याहून क्रूरही कोणी नाही.
- 314सरलेली रात्र परतत नाहीजी रात्र सरली ती पुन्हा परत येत नाही. पाण्याने भरलेली यमुना एकाच दिशेने, समुद्राकडेच वाहत जाते. आपले आयुष्यही असेच वाहते: गेलेले दिवस परत येत नाहीत.
- 315आशा दाखवून मोडणेजो माणूस आश्रयाला आलेल्या गरजूंना, आणि विशेषतः पूर्वी उपकार केलेल्यांना, वचन देऊन त्यांची आशा मोडतो, तो जगातला सर्वात अधम पुरुष.
- 316पाप वेळ आल्यावर फळतेपापकर्म करणाऱ्याला वेळ आली की त्याचे भयंकर फळ नक्कीच मिळते—ऋतू आला की झाडाला फुले येतातच, तसे.
- 317दिवस-रात्र आयुष्य शोषतातइथे सर्व प्राण्यांचे दिवस-रात्र सरत आहेत आणि आयुष्य झपाट्याने क्षीण करत आहेत—उन्हाळ्यात सूर्यकिरणे पाणी शोषतात तसे.
- 318स्वतःसाठी शोक करतू स्वतःसाठी शोक कर, दुसऱ्यासाठी का शोक करतोस? माणूस थांबला काय किंवा चालला काय, त्याचे आयुष्य सरतच असते.
- 319सत्य हेच मूळलोक खोटे बोलणाऱ्या माणसाला सापाप्रमाणे भितात. जगात सत्यावर आधारलेला धर्मच सर्वांचे मूळ म्हटला आहे.
- 320काया, मन आणि वाचेचे पापमाणूस मनाने पापाचा निश्चय करतो, शरीराने ते करतो आणि जिभेने खोटे बोलतो. अशा प्रकारे पापकर्म तीन प्रकारचे असते.
- 321आचरणच सर्व सांगतेमाणूस कुलीन आहे की अकुलीन, खरा वीर आहे की स्वतःला वीर समजणारा, शुद्ध आहे की अशुद्ध—हे त्याचे चारित्र्यच सांगते.
- 322रागावलेला काय करणार नाहीरागावलेला माणूस कोणते पाप करणार नाही? क्रोधी माणूस वडीलधाऱ्यांनाही मारू शकतो आणि कठोर शब्दांनी सज्जनांचाही अपमान करतो.
- 323क्रोधाच्या आगीवर पाणीते महात्मे खरोखर धन्य, जे उसळलेला क्रोध आपल्या बुद्धीने आवरतात—पेटलेली आग पाण्याने विझवावी तसे.
- 324धर्म हेच जगाचे सारधर्मापासून अर्थ निर्माण होतो, धर्मापासून सुख निर्माण होते. धर्माने सर्व काही मिळते—धर्म हेच या जगाचे सार.
- 325कुजलेल्या मुळांची झाडेजगाने धिक्कारलेले क्रूर पापी ऐश्वर्य मिळाले तरी फार काळ टिकत नाहीत—मुळे कुजलेल्या झाडांप्रमाणे.
- 326स्वतःचा सर्वात मोठा शत्रूधारदार तलवार, पायाखाली तुडवलेला साप किंवा सतत संतापलेला शत्रूही तेवढे नुकसान करत नाही, जेवढे स्वतःचेच बेलगाम मन करते.
- 327दुष्कर्माचे फळ उशिरा मिळतेदुष्ट माणसाला आपल्या कुकर्माचे फळ लगेच दिसत नाही. पीक पिकायला जसा हंगाम लागतो, तसा यातही काळाचा वाटा असतो. अजून काही झाले नाही, म्हणजे तो सुटला असे नाही.
- 328प्रत्येक सूर्योदय, एक दिवस कमीसूर्य उगवला की माणसे आनंदतात आणि दिवस मावळला तरी आनंदतात. आपले स्वतःचे आयुष्य सरत आहे, हे त्यांच्या लक्षात येत नाही.
- 329वचन पाळणेसत्यवादी माणसे आपली प्रतिज्ञा कधी खोटी ठरू देत नाहीत. दिलेले वचन पाळणे हेच मोठेपणाचे लक्षण.
- 330नाशाला कारण होणारे तीन दोषदुसऱ्यांचे धन हरण करणे, परस्त्रीला हात लावणे आणि मित्रांवर अति संशय घेणे—हे तीन दोष नाशाला कारण होतात.
- 331करण्यायोग्य नसलेले कामजे काम केल्याने ना धर्म साधतो, ना कीर्ती, ना चिरंतन यश, आणि फक्त शरीराला शीणच होतो—असे काम कोण करील?
- 332जुन्या घराप्रमाणेमजबूत खांबांचे घरही जसे जीर्ण होऊन कोसळते, तशी माणसे जरा आणि मृत्यूच्या अधीन होऊन नाश पावतात.
- 333पिकलेले फळ पडणारचपिकलेल्या फळांना जसे पडण्याशिवाय दुसरे भय नाही, तसे जन्मलेल्या माणसाला मरणाशिवाय दुसरे भय नाही.
- 334खोटे बोलणारे मौनजे सभासद सर्व काही माहीत असूनही विचार करत गप्प बसतात आणि जसे योग्य तसे बोलत नाहीत—ते सर्व खोटे बोलणारेच.
- 335शोक शक्ती खाऊन टाकतोजे शोकाच्या आहारी जातात, त्यांना सुख मिळत नाही आणि त्यांचे तेजही क्षीण होते. म्हणून शोक करू नकोस.
- 336शोकासारखा शत्रू नाहीशोक धैर्याचा नाश करतो, शोक विद्येचा नाश करतो, शोक सर्वस्वाचा नाश करतो. शोकासारखा शत्रू नाही.
- 337सर्व काही सत्यावर आधारलेलेएका शब्दात, सत्य हेच परब्रह्म. धर्म सत्यावर प्रतिष्ठित आहे. सत्य हेच अविनाशी वेद, आणि सत्यानेच परम पद मिळते.
- 338मृत्यू बरोबरच चालतोमृत्यू आपल्याबरोबरच चालतो, आपल्याबरोबरच बसतो. आणि फार लांबचा प्रवास करूनही मृत्यू आपल्याबरोबरच परततो.
- 339अंतरात्मा जाणतोसज्जनांचा धर्म सूक्ष्म आहे आणि तो जाणणे फार कठीण. पण सर्व प्राण्यांच्या हृदयात असलेला आत्मा शुभ-अशुभ जाणतो.
- 340अति सर्वत्र वर्जयेत्सीतेच्या अतिरूपामुळे तिचे हरण झाले, रावणाच्या अतिगर्वामुळे त्याचा नाश झाला, आणि बळीराजाच्या अतिदानामुळे तो बांधला गेला, कारण त्याने आपले राज्यही दान केले. म्हणून अति सर्वत्र टाळावे.
- 341शरीर धड आहे तोवरजोपर्यंत हे शरीर निरोगी आहे आणि मृत्यू दूर आहे, तोपर्यंत आत्महित साधून घ्यावे. प्राण जाताना काय करता येणार?
- 342एकटेच येणे, एकटेच जाणेमाणूस एकटाच जन्मतो आणि एकटाच मरतो. एकटाच आपल्या शुभाशुभ कर्मांचे फळ भोगतो, एकटाच नरकात पडतो आणि एकटाच परम गतीला जातो.
- 343सर्वात वाईट आणि सर्वात चांगलेकामासारखा रोग नाही, मोहासारखा शत्रू नाही आणि क्रोधासारखा अग्नी नाही. आणि ज्ञानाहून मोठे सुख नाही.
- 344आत्मा स्वतःच सर्व करतोआत्मा स्वतःच कर्म करतो आणि स्वतःच त्याचे फळ भोगतो. स्वतःच संसारात भटकतो आणि स्वतःच त्यातून मुक्त होतो.
- 345तिघांत संतोष, तिघांत नाहीतीन गोष्टींत समाधान मानावे—आपली पत्नी, भोजन आणि धन. पण तीन गोष्टींत कधीही समाधान मानू नये—अध्ययन, जप आणि दान.
- 346विष आणि अमृतमुक्ती हवी असेल तर विषयसुखांना विषासारखे टाकावे, आणि क्षमा, सरळपणा, दया, शुद्धता व सत्य यांना अमृतासारखे प्यावे.
- 347चार उपजत गुणदातृत्व, गोड बोलणे, धैर्य आणि योग्य-अयोग्याची जाण—हे चार गुण अभ्यासाने मिळत नाहीत, ते उपजतच असतात.
- 348करण्याजोग्या चार गोष्टीदुर्जनांची संगत सोड, सज्जनांचा सहवास धर. रात्रंदिवस पुण्य कर. आणि इथले सगळे नश्वर आहे हे ओळखून जे शाश्वत आहे त्याचे नेहमी स्मरण ठेव.
- 349दुःखाचे चार नाशकदान दारिद्र्याचा नाश करते, शील दुर्गतीचा नाश करते, प्रज्ञा अज्ञानाचा नाश करते आणि भक्तिभाव भयाचा नाश करतो.
- 350परोपकारासाठी जागे हृदयज्या सज्जनांच्या हृदयात परोपकाराची भावना जागी असते, त्यांची संकटे नाहीशी होतात आणि पावलोपावली त्यांना संपत्ती लाभते.
- 351खरे अलंकारहाताची शोभा दानाने, कंकणाने नव्हे. शुद्धी स्नानाने, चंदनाने नव्हे. तृप्ती मानाने, भोजनाने नव्हे. आणि मुक्ती ज्ञानाने, मुंडणाने नव्हे.
- 352खरा जिवंत कोणज्याच्याकडे गुण आहेत तोच जिवंत, ज्याच्याकडे धर्म आहे तोच जिवंत. गुण आणि धर्म नसलेल्याचे जीवन निरर्थक.
- 353एका झाडावरचे पक्षीएकाच झाडावर नाना रंगांचे पक्षी रात्री एकत्र बसतात आणि पहाट होताच दाही दिशांना उडून जातात. त्यात दुःख करण्यासारखे काय आहे? एका घरात राहणारी माणसेही अशीच: काही काळ एकत्र, मग ज्याची त्याची वाट वेगळी.
- 354मानभंगापेक्षा मरण बरेमानभंग सोसून जगण्यापेक्षा प्राण सोडलेला बरा. प्राणत्यागात क्षणभराचे दुःख, पण मानभंगाचे दुःख रोजचेच.
- 355मनच बंधन, मनच मुक्तीविषयांची आसक्ती बंधनाला कारण होते आणि विषयरहित मन मुक्तीला. माणसांच्या बंधनाचे आणि मोक्षाचे कारण मनच आहे.
- 356सत्संगती काय करत नाहीती बुद्धीचे जडत्व घालवते, वाणीत सत्य सिंचते, मान वाढवते, पाप दूर करते, चित्त प्रसन्न करते आणि दाही दिशांना कीर्ती पसरवते. सांगा, सत्संगती माणसासाठी काय करत नाही?
- 357तलवारीच्या धारेवरचे व्रतगुप्तपणे दान देणे, घरी आलेल्याचे तत्परतेने स्वागत करणे, उपकार करून गप्प राहणे पण आपल्यावर झालेला उपकार सभेत सांगणे, संपत्तीत गर्व नसणे आणि इतरांविषयी बोलताना निंदेचा लवलेश नसणे—सज्जनांना तलवारीच्या धारेसारखे हे कठीण व्रत कोणी शिकवले?
- 358सुखात कोमल, संकटात कठोरसंपत्तीच्या काळात थोरांचे मन कमळासारखे कोमल असते, आणि आपत्तीच्या काळात महापर्वताच्या शिळांसारखे कठोर.
- 359फळे आल्यावर वाकणेफळे आली की झाडे वाकतात, नव्या पाण्याने भरलेले ढग खाली येतात, आणि सज्जन समृद्धी मिळाली तरी उद्धट होत नाहीत. परोपकारी माणसांचा स्वभावच असा असतो.
- 360न मागता उपकारसूर्य कमळांचे तळे फुलवतो, चंद्र कुमुदांना उमलवतो, आणि ढग न मागताच पाणी देतो. सज्जन स्वतःहूनच परहितासाठी झटतात.
- 361असे सज्जन किती आहेतकाही माणसे मनाने, वाणीने आणि कृतीने पुण्यरूपी अमृताने भरलेली असतात. उपकारांमागून उपकार करून ती त्रिभुवनाला आनंद देतात. इतरांच्या कणभर गुणांचा पर्वत करून ती मनोमन फुलून येतात. असे सज्जन किती आहेत?
- 362पृथ्वीचे दुर्मीळ अलंकारजे कटू बोलण्यात दरिद्री आणि गोड बोलण्यात श्रीमंत, स्वतःच्या पत्नीवर संतुष्ट आणि परनिंदेपासून दूर राहणारे—अशा माणसांनी ही पृथ्वी क्वचितच कुठेकुठे सुशोभित झाली आहे.
- 363शंभर प्रकारे अधःपतनस्वर्गातून शंकराच्या मस्तकावर, तिथून पर्वतावर, उंच पर्वतावरून भूमीवर आणि भूमीवरून समुद्रात—गंगा खाली खाली येत शेवटी तळाला पोचली. विवेक सुटलेल्यांचे असेच होते: एकदा घसरले की ते शंभर वाटांनी खाली जातच राहतात.
- 364वाणी हेच खरे भूषणबाजूबंद माणसाला भूषवत नाहीत, चंद्रासारखे उज्ज्वल हारही नाहीत; स्नान, उटी, फुले किंवा सजवलेले केसही नाहीत. फक्त सुसंस्कृत वाणीच माणसाला खरी शोभा देते. इतर सर्व भूषणे झिजून जातात, पण वाणीचे भूषण हेच कायमचे भूषण.
- 365त्यांना काहीच कठीण नाहीसहनशील माणसांना काय असह्य? दुष्टांना कोणते कृत्य अकर्तव्य? दानशूरांना काय न देण्याजोगे? आणि समदर्शी माणसांना कोण परका? प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर एकच: काहीच नाही, कोणीच नाही.
- 366जिभेमुळे अडकणेअत्यंत चंचल अशा जिभेमुळे चवीला भुललेला दुर्बुद्धी माणूस गळाला लागलेल्या माशासारखा मृत्यू ओढवून घेतो.
- 367मृत्यू देहाबरोबरच जन्मतोहे वीरा, जन्मलेल्यांचा मृत्यू त्यांच्या देहाबरोबरच जन्मतो. आज असो वा शंभर वर्षांनी, प्राण्यांचा मृत्यू निश्चित आहे.
- 368प्रवाहातले वाळूचे कणप्रवाहाच्या वेगाने वाळूचे कण जसे कधी एकत्र येतात आणि कधी विखुरतात, तसे काळाच्या योगाने प्राणी भेटतात आणि दुरावतात.
- 369प्राण देण्याहूनही कठीणयुद्धात माघार न घेता प्राण देणारे सुलभ आहेत. पण सत्पात्र समोर आल्यावर श्रद्धेने धनाचा त्याग करणारे तितके सुलभ नाहीत.
- 370जे मिळेल ते भोगावे, अधिकाची हाव नकोन आलेल्या भोगांची सहजपणे इच्छाच न होणे, आणि आलेल्या भोगांचा आनंद घेणे—हेच ज्ञानी माणसाचे लक्षण.
- 371सत्संग कधी सोडू नयेअत्यंत कष्टाच्या अवस्थेत सापडून अगतिक झाले तरी माणसांनी सज्जनांची संगत जराही सोडू नये.
- 372तृष्णा थोरालाही काडीमोल करतेमेरूसारखा अढळ, बुद्धिमान, शूर आणि स्थिर अशा श्रेष्ठ पुरुषालाही एकटी तृष्णा क्षणार्धात गवताच्या काडीसारखा तुच्छ करते.
- 373सर्व काही क्षणभराचेसंकटे क्षणभर येतात आणि संपत्तीही क्षणभर येते. जन्म एक क्षण आणि मृत्यूही एक क्षण. हे मुनी, असे काय आहे जे क्षणिक नाही?
- 374लोखंडी साखळीपेक्षाही बळकटआशा हे लोखंडी साखळ्यांपेक्षाही कठोर, लांबलचक आणि बळकट बंधन असते. काळाबरोबर लोखंड झिजते, पण तृष्णा वाढतच जाते.
- 375चिंता केल्याने चिंता वाढतेचिंतन केल्याने चिंता वाढते, इंधनाने अग्नी वाढतो तशी. आणि चिंतन न केल्याने ती नाहीशी होते, इंधनाशिवाय अग्नी विझतो तशी.